Abulqasim Otepbergenov - Tanlamali shigarmalar 3

Bala menen atanıń sıylasıǵı, húrmeti, Keleshegi, kelbeti keyingi bir ziyneti. Ásirlerden ásirge jalǵastırıw emes pe?

Biyǵamlardı dana jurt «málǵun, máńgúr» demes pe? Alım menen ahmaqtıń ayırması jer kóktey, Uwızında toymaǵan, qalǵan yańlı er jetpey. Usamayma qırshańı, qaramalǵa, baspaqqa? Ondaylarǵa usınnan basqa sıpat, sın joq ta. Izertlewler, boljawlar kórsetpekte mınanı,

Quyash nurı sońında jerge kelip sınadı. Quyash jerden neshe mıń jıl ilgeri jaralǵan? Insan aqlı jetpeydi, biler onı Yaratqan.

Biz quyashtıń perzenti talpınamız mángige, Jer menen kók aralıq usar altın zángige. Hár bir tiske asılıp, qádem qoyıp baramız, Tirep turar ıyıqta jerde turıp babamız. Keyinge bir qayrılıp, názer salıp kórdiń be? Záńgi qalay tigine turǵanlıǵın bildiń be?

Qay waq bir waq bizdaǵı jerge qaytıp túsemiz, Dúnya ǵalma-ǵalınan házliginen keshemiz. Waqıt ótip jetinshi baba bolǵan waǵında, Nám nishansız joq bolıw qıyın bolar haǵında. Óziń sira bilmegen tórkinińdi, tegińdi, Ókiniwge, ókpege orın sira joq endi.

Ata tegin bilmegen bilmes jaqsı, jamandı, Ata tegin bilmegen bilmes sawap, gúnańdı.

29-08-2008-jıl.

Waqıt ayap qoymaydı

Waqıt degen hesh kimdi ayap qoyıp atqan joq,

Keshe-kúndiz segbirde, irkilip ya jatqan joq.

Suw tasqını sıyaqlı sıyrıp, jaypap baradı,

Baǵındırıw barlıqtı maqset penen muradı.

Ol almaǵan jaw qalmas jeriń menen kógińde,

Quyash shıdam beralmas onıń otlı demine.

Onıdaǵı ońdırmas óshiredi, sóndirer,

Jerdidaǵı qartaytıp aytqanına kóndirer.

31

Millardtan soń trillion degen sanlar keledi, Dedeсilonǵa aytıńız ne zat shıdam beredi? Kóz aldıńa keltirip kórdińiz be bul sandı?

Bir tayaqtıń izinde otız toǵız nol bardı. Adamzattıń shaması usı jetip bolǵanı, Atı-zatı belgisiz, Qudaydıki qalǵanı.

Biz sóz etip otırǵan waqıt degen júyrik at, Yaratqannan keyingi qúdiretli káramat. Omırawǵa kóbigin shashıp jelip baradı, Jıǵılmaydı jıǵadı, aldırmaydı aladı.

On segizmıń álemdi ele jalmap jutadı, Qarsılas joq ózine uttırmaydı, utadı. Há adamzat, adamzat itibar bir bereyik, Ózimizdi ózgege salıstırıp kóreyik.

Quyashtı biz boljayıq «Trillion jıl jasará» dep, «Onnan ózge zatlardıń bári ázzi, nashar» dep. «Insan zatı ómiri, bir qas qaǵım» deyin be?

«Bir jılt etip, sarqılǵan, bir nur, saǵım!» deyinb be? Ózi qısqa ómirdi qısqartıwǵa asıǵıp,

Esheyin bir nársege kóterilip, basılıp. Qorazdayın julısıp, iytler yańlı talasıp, Bir-birine barqulla dushpan yańlı qarasıp. Jaralǵalı al endi urıs penen kiyatır,

Qan tógiwge qushtarlıq tawsılmadı, bir qatıl. Tis-tırnaqqa deyin bir qurallanıp aladı, Bir-birine bulikti, zobalańdı saladı. Jazalawǵa al endi mıń bir tásil oylaydı, Nıpqırt etip bir-birin, jeńgenligin toylaydı. Jalpılamay mantıǵıp, jalpılamay janadı, Sonnan keyin adamzat qalay, qaytip ońadı. Adam adam bolǵalı urıs penen jánjelge,

Tilde barmas «Jetedi muqtar menen san» dewge. Quyash jasın anıqlap neshe kún, tún bolǵanın, Jerdiń júzin neshe iret topan suwı alǵanın. Biledi bul adamzat bári esap-kitapta,

Qansha qırǵın qılǵanın bilmes ózi biraqta. Kókte neshe juldızdıń sóngenligin biledi, Jerde sira óz-ózin tanımadı, bilmedi.

32

Jeti qabat aspanǵa sozsa qolı jetedi. Júrgen jeri gúl jaynap jánnet bolıp ketedi. Qolıdaǵı shıpalı, qúdiret-aw, karamat,

«Jerdi aman saqlayıq, jasayıq-dep-paraxat!» Bir toparı bir jaqta uran taslap atadı,

Bir toparı bir jaqta payt paylap jatadı. Túsinbedim men sira jumbaǵına, sırına, Quday insap bermese qıyın eken qulına. Barı joǵı bir tutam ómirin bul adamzat, Jasawına bolmayma jazımayrıq, salamat?

01-02-2008-jıl.

Ullılıqtıń negizi

Dúnyadaǵı eń úlken okeandı «Tınısh» dep, Qoyǵanbeken adamlar keleshektiń ǵamın jep. Ullılıqtıń negizi tınıshlıq dep bilgen ǵoy, Tınıshlıqtıń negizi ullılıq dep júrgen ǵoy. Jaratılıs Jaratqan jazılmaǵan zań ba ol?

Ya shıǵıstan shashırap kúlip atqan tańba ol? Nede bolsa ekewi bir-biriniń qanatı, Bir-birinen ayırsań qalmas sıyqı sawlatı. Bunnan neshe mıń jıllar ótken ata-babalar,

Qoy awzınan shóp almas, naǵız mómin bir janlar. Múmkin Adam Atama, Xawa menen ekewi, Kókten tómen túsken soń bir máslahát etedi. «Bizdi kókten jer deyip jibergeni tek suw ǵoy, Bastan ayaq turısı záhár menen tek uw – ǵoy. Kórinbeydi túbide, tunǵıyıq ǵoy qıyamet,

Ol aytqanday Allaǵa etpedik ǵoy qıyanet». Sonda turıp Hawa ana: «Há ańqıldaq atam-aw! Jetpeyme sol Iyeme etken sol bir qáteń-aw! Endi gápti qısqartta, qayıǵıńdı durısla!

«Gáp qaytarma maǵan!» dep jáne taǵı urıspa. Túspey atıp sandalap atqanıńa qarasesh, Onnandaǵı Alladan keleshegiń sorasesh. Ushan teńiz, kók suwdıń bar shıǵar-aw payanı, Qaytama ol bizlerge ráhim etip ayadı.

33

Beyishinen tup-tuwrı dozaǵına zıńǵanda, Ekewimizde otlarda, quwırılıp janǵanda. Sonnan soń kúl bolıp nám-nishansız ketereń, Nápsińdi tıya almay, óz basıńa jeter eń.

Onnandaǵı quwansesh keń dúnyaǵa shıqqanǵa, Jánnetińde usınday erkinligiń bar qayda? Házir mine aspannıń astı bári biziki,

Túspey atıp ókpelew orınsız ǵoy siziki. Oyaq penen buyaqtı barlastırıp kóreyik, Jelqomıńdı kóter sen sál tezirek júreyik.

Mına tezlik háreket, qalmayıq biz mantıǵıp, Jetkeninshe jaǵaǵa ketpeyik biz jan shıǵıp. Endi ásten júriwge waqıt sira jetpeydi, Jatıp isher jalqawlıq, uyańlıǵıń ótpeydi.

«Alma pisip awzıma tús!»-degeniń beyishte, Qalǵanlıǵın wmıtpa, mángi tursın ol este. Bizlerdi tek qurıǵa quwmaǵan ǵoy Qudayda, Endi barın kóreseń táǵdir menen mańlayda. Jalt – jult etken shaqmaqtıń tası yańlı bolasań, Tilla baldaq júziktiń qası yańlı bolasań.

Sira keyin qarawǵa mursa menen pursat joq, Asıq Atam tezirek, qarın bolsın deseń toq. Basıńa mıń báleni salǵan qarnıń emespe? Nápsi degen aydarha insapqa bir kelmespe? Endi sira kóktegi baw-baqshalı jánnet joq, Kelmey atıp kóksińe qadalmaqta mıń san oq. Kók ala-bul shalqardan aman-esen shıqsaq biz, Biyrubardıń birligin, bendelikti uqsaq biz. Ullılıqqa umtılıp, tınıshlıqta bolayıq,

Sál nársege mush alıp juwırǵandı qoyayıq. Úmit joqpa Atam-aw keleshekten, zúriyadtan, Áwlatlarıń bolsın bir tınıshlıqtı unatqan. Shet-shebirsiz tuńǵıyıq, tereń bolsın oyları, Biz jetpegen ármanǵa jetip tursın qolları.

«Kóp sóylediń» deyip kep baqırma sen Atam-aw, Qáhárińnen kók teńiz tolqınlanıp keter-aw. Dawıl turıp tosattan astan-kesten etpesin,

Arzıw menen ármanlar suwǵa batıp ketpesin.

34

«Sandalamay, kópirmey otpaysań ba bir «Tınısh!» «Kók jelkeńe qondırıp eteyin be bir qunısh!» «Baratqanda shaypalıp urıs-jánjel ne kerek?

Jer bolǵanda basqasha onıń ornı bir bólek. Áne aytıp atırsań mına suwdıń atın sen,

Bunnan úlken sirada suw joq shıǵar shalqar keń. Ullılıqtı usınnan úlgi etip alayıq,

Mámilege kelip biz atın «Tınısh!» qoyaıq!».

02-02-2008-jıl.

Jaralıw bar jerde...

Qırǵızdıń qıran qusı Aytmatovta bir sóz bar. «Biz dúnyanı jańartsaq, dúnya bizdi jańartar»1. Hám ol jáne mınanday pikirdide aytadı,

Sóz sheberi gápine máni berip baytadı. «Insan insan bolǵalı bul biyikke shıqpaǵan, Jaratılıs tórkinin bugingidey uqpaǵan.

Aqıl – oyı kosmslıq tezlik penen zuwlaǵan, Basınada qorqınısh búgingidey tuwmaǵan». Aqıl-menen sananıń jemisine qarańız, Kosmostada ay-jıllap makan tutıp qalamız. Álimsaqtan aptada alǵaw-dalǵaw álemdi, Qıyan-kesti, qayrılıp, qáte basqan qádemdi. Kosmos jaqtan gúzetip, dúzetipte atırmız, On segizmıń álemnen xabar alıp otırmız. On bes milliard juldızdı, galaktika álemin, Qulaq qoyıp tıńlaydı, jollap turar sálemin. Usınday bir texnika, qúdiret bir kúsh penen, Bir-birine táp berer, qúdiret bir ósh penen. Qolında bar quraldı iske salsa egerde,

Mına mushtay jerińdi kúl etedi bir demde. Kózdi ashıp-jumǵansha aqırzaman jetedi, Jer-júzinde adamzat nám-nishansız ketedi. Ot ishire turıp ol, otqa qolın sozadı, Óz-ózine qatırıp, láhát, górin qazadı. Birewleri al endi, dóretedi, jańartar, Birewleri al endi qıyratadı, qulatar.

35

Jaralıw bar jerińde joǵalıwda bar eken, Dúnya degen ber há ber, hám de al ha al eken. Qural menen jaraqtan azat bolmay adamzat. Qorqınıshsız kún bomas, dónip turar mıń apat.

04-02-2008-jıl. 1.Sh. Aytmatov. «Biz dúnyanı jańartsaq, dúnya bizdi jańartar»

«Qırǵızıstan» 1988-jıl. 233-245 betler.

Perishtege bermegen…

Ómir degen ajayıp, artıq-aspay jeri joq, Adamzattı al endi jaratqan bir mini joq. Bir biriniń túsine, kelbetine qarańız,

Bunday sın hám sımbattı jáne neden tabasız? Dúnyadaǵı mıń túrli janzatlardıń ishinde, Kórinesiz qúdiret, qaytalanbas pishinde.

Ele sen bir dúnyaǵa kelmey atıp Yaratqan, Oylap táǵdir ıǵbalıń neshe million jıl otqan. Tabalmaǵan turqıńdı aqıl menen sanańdı, Bul másele jóninde qattı hayran qaladı, Sondadaǵı asıqpay ólshestirip, shenedi. Saǵan degen ıqlasın hesh bir zatqa bermedi. Júreginiń tórinde aqıl menen xuwıshında, Saqlap júrgen álpeshlep alaqanda, uwısında. Seniń ushın álemdi háp zamatta jaratqan, Bir – birine tartıltıp, bir-birine qaratqan.

«Turmań tınısh, barlıq waq hárekette bolıńá» dep, Hár birine belgilep bergen «Mınaw jolıńá» dep. Quyashtıda qatırıp, gúlli álemge jetkendey, Gózzallıqta teńi joq, Sholpannanda ótkendey.

Bir múltiksiz, bir minsiz jaratqan soń jáhándi, Uzil – kesil sheshimge, juwmaqqa da bir keledi. Sonnan keyin kópasa oylanıpta otırmay, «Waqıt penen saatı jetken joqpa yapırmay!». Ózgeden bir ayrqsha bolsın, aqıl-sanası,

Bul álemniń xojası, bolsın Adam balası.

Ol jerdegi tınıshlıq, iyman-insap bop tursın, Meni yadlap tabınar, Kába uyim bop tursın.

36

Tunǵıshına ákeniń shańaraq toy etkendey, Quwanıshtan qolları sozsa kókke jetkendey. Perishtege bermegen baxıt-ıǵbal berdi ol, Keleshegin dúnyanıń tek insannan kórdi ol.

Haqıyqatlıq bizlerge…

Rasulǵa Jabırayıl xabar alıp kelgende, Párwardigar sálemin, Islam giltin bergende. «Insanlardan úmitim, niyetim bul emesti, Aqıl menen huwıshtı ketirip tur, bul esti. Mussa menen Dawıttı, Isanıda mensinbey, Masqaralap mazaqlap aytqanına bir kónbey, Tonın teris kiygizip, jezdesindey oynadı, Atasınıń qarızı, qastı barday qıynadı.

Meniń jerde wákilim, payǵambarım sizlersiz, Sizge qastlıq etkenge qáhárimdi kórgensiz. Taw menen tas astında qaldırıpta atırman, Topan suwı jiberip, bastırıpta atırman, Qırsıǵıp kep qaytama, óshegisip ózime, Isenedi shaytannıń ótirik, ósek sózine.

Sol sebepli beyishten quwılǵanın bilmeydi, Bir-birine or qazıp biri-birin kúnleydi.

Bir basına Isanıń qansha kúlpet keltirdi, Atanaqqa shegelep, aqır sońı óltirdi. Seni daǵı dinsizler sira ayap qoymaydı,

Keshe kúndiz kózińdi joyıw jaǵın oylaydı Men ózińe dúnyalıq mártebeni beremen, Áhli insan zatınıń Payǵambarı endi sen.

Sennen keyin dúnyaǵa kelmes hesh bir Payǵambar, «Úmitlerim, muradım hasıl bolsın» deseń al. Haqıyqatlıq jolına baslaysań sen olardı,

Biyrubarıń barlıq waq kókte turıp qollaydı. Jane saǵan mınaday múmkinshilik beremen, Qıyın-qıstaw kúnlerde ıǵbalıńnan kóreseń. Haq dinińe kirmegen insabı joq, iymansız, Alamanǵa al endi bastı iyip barmaysız. Ondaylarǵa oylanbay jihad jariya etesiz,

37

Haqıyqatlıq jolında jandı pida etesiz.

Tastan soqqan qudayın, músinlerin qulatıp,

Jer asına olardıń záhár menen uw qatıp.

Kórseteseń qúdiret kúshiń menen ózińdi,

Qaldırasań keynińde Quran menen sózińdi.

Sonda kewilim jay tawıp, bolarman men razı,

Haqlıq kerek insanǵa, aytsam gáptiń rası!»

Degen xaqtıń kálámin Jabırayıl tapsırdı,

Haqıyqatlıq bizlerge sonnan miyras bop qaldı.

1.JixadPayǵambarımızǵa múshrikler qansha azap berip, kemsitsede urıspaǵan edi. Musılmanlar, múshriklerge tiyisli qarsılıq kórsetiw ushın Payǵambarımızdan bir neshe mártebe ruxsat soradı. Ol «Biz bunıń menen ámir etilmegenbizá»-dep ruxsat bermedi. Payǵambarlıqtıń on bes jılı mine usılay ótti. Gózzal hám shiyrin sózler menen úgit-násiyatlar menen dinge kiriwge shaqırdı. Biraq bolmadı. Apatshılıqtıń aldın alıw maqsetinde Yaratqanımız tárepinen urısqa ruxsat etildi. /Xaj súresi 39-40 shı ayatlar. Anfal súresi hám basqa ayatlar.

06-02-2008-jıl.

Kerek emes narse joq

Jasasań sen ómirge ashıq bolıp jasaǵıl. Máwij urıp dáryaday, tolıp-tasıp jasaǵıl. Qıńır-qıysıq bolmaǵır, nietińdi tasla sen, Ótken iske salawat, qıyınlıqtan qashpa sen.

«Men hesh kimge kerek emespená» dep nalıma, Arzıw menen ármanıń keleshegegiń aldıńda

Eń bir aziz, eń náshar gúbelekke qara sen, Gúlden-gúlge sharq urıp júrgenligin ora sen. «Sonsha aqıl, sonsha ań menen mennen soraysań, Demespeken tańlanıp, -Óziń qalay-qalaysań?

Bul báhárdiń basınan aqırına jetalsam, Keleshekke, náslime tiykar salıp ketalsam, Degen arzıw, ármanda qanat qaǵıp baraman, Párwanaman ómirge jandı jaǵıp baraman. Mına jaqtı álemniń diydarına toymayman,

38

Muradıma jetkenshe háreketti qoymayman. Hár birewge berilgen waqıt penen pursat bar, Ómir degen ólshewli bastan-ayaq esap bar.

"Ǵániymet bil hár qashan hár bir alǵan demińdi, Ólshestirip qara sen artıq penen kemińdi.

Jandı Iyeń ózińe oyın ushın bermegen, Onıń esap-kitabı, sorawı joq deme sen. Ómir degen berilgen jasaw ushın jáhánde, Kókirekte shaytannıń waswasına kónbe. Onıń maqset-muradı múkitiw tek insandı,

Barlap, bayqar barqulla áziz, ańqaw bir jandı. Keleshekten úmiti barlar kónbes sózine,

Aqıl menen sanaǵa, isenedi ózine.

Bul dúnyanıń al endi ólshem menen shegi joq, Bası menen ayaǵı jaralǵan bir mini joq.

On gúlińnen bir gúliń ashılmaǵan ǵumshasań, Qıran qustay ele sen qanat qomlap ushasań. Murnıń pushıq bolmasa «Xananayı» bolama? Miynet etpey al endi «janajanı» bolama? Hárekette bereket degen naqıl sózde bar,

Pal hárresi gúllerden gúlge qonıp jıynar pal. Kóz monshaqtay qurttaǵı japıraqtı jipekke, Aylantırıp beredi, barqulla hárekette. Kerek emes bolǵanda jılandı da jaratpas,

Insan ushın qáwipli, onnan ótken barma qas? Biraq onıń óz jolı, óz ornı bar ózgeshe,

Záhár shashpas esheyin, oǵan hesh kim tiymese. Nege onı adamlar asıraydı, baǵadı?

Záhárinen mıń túrli nawqas dawa tabadı. Kerek jeri boladı qurmısqanıń, qurttıńda, Qam qıyalǵa berilip, aytshı bir zat uttıńba? Jaratılıs, jar qabaq eki pálle tárezi,

Awıp keter bir jaqqa bolsa eger biri kemi. Kerek emes nárse joq, mına jaqtı jáhánde, Ómir degen qas qaǵım óter keter bir demde.

16-02-2008-jıl.

Xadiste…

39