Abulqasim Otepbergenov - Tanlamali shigarmalar 3

Yaki ózi ázelden insanlıǵıń yalǵanba?» Seni kórsem kewlime ájeptáwir oy keler, Túslerime túnleri árwaq penen jin keler. Adam ózi dúnyaǵa jaqsılıqa jaralǵan, Bir-birinen kúsh alıp, bir-birinen nár alǵan.

Onda eń bir biybaha mehir menen muxabbat, Haywanlardan ózgeshe etip turǵan bul sıpat. Al men sizde mehirdiń ushlıǵında kórmedim, Qaratastan qashalǵan músinbiseń bilmedim.

Ya bir sende jurtlarday múnasibet bolmasa, Insan degen senińdey súlder, súrbet bolmasa. Ózgelerge hesh gáp-aw, ulıń menen qızıńa, Kúle shıray júz benen baqtıńba bir jılına. Álle qaydan ákelip taslaǵanday bir zatsań, Quday atın aytıpta, islnbegen bir antsań. Qaysı shayır bolsada sıpatıńdı beriwge, Kúni-túni oylanıp sóz tabalmas ómirde. Neseń ózi sóz jetpes jirkenishli báledey, Asqal-dasqal, áptada qırda qalǵan kemedey. Seni kórse úy ishiń dirildeydi, qorqadı, Hayalıńnıń kewili qapa, ǵamǵın,ortadı. Úyińde de al endi bir úyli bir pesteyseń,

Qır dalada kárwannan túsip qalǵan kóshteyseń. Túsinbedim, bilmedim niyetińdi, peylińdi, Adamlarǵa qosılmay qaldırdıń-aw zeynimdi. Mende saǵan bergendey artıq-aspay aqıl joq, Mártebeńdi, mal-múlkiń qızǵanǵanday baqıl joq. Meniń saǵan aytarım adam menen adamsań, Jerdiń júzin iyelep jalǵız óziń qalmaysań.

Pútkil dúnya mákiri bir boyıńa sińgen be? Hesh bolmasa adamlıq sıpat bolsın ólgende.

Barına shúkir etseń bolmaspedi?

06-03-2008-jıl.

Allanıń bermegenin alalmassań, Barına shúkir etseń bolmaspedi? Ayrıqsha kósem bolıp qalalmassań, Barına shúkir etseń bolmaspedi?

51

Zakatsız ne boların oylaysań ba?

Barına shúkir etseń bolmaspedi?

Neshe iret úy órtenip, janıp atsań,

Ol az bolsa tergewde qalıp atsań,

Búginligi ókinip, nalıp atsań,

Barına shúkir etseń bolmaspedi?

Meniń tek aytarım mınaw edi,

Kókregińe qulaq qoyıp sınaw edi,

Qarunda dúnya deyip basın jedi,1

Barına shúkir etseń bolmaspedi?

1.Qarun shirime bay. Biraq ol zakat bermegeni ushın Quday qáhirine ushrap, mal-múlki menen jer qarına tartılǵan.

Kókti jerge túsirip taslay berme

14-03-2008-jıl.

Men sendey axır zaman kórmedim-áy, Kókti jerge túsiirip taslay berme. Deyseń birewlerge «Ólmediń-áy!», Kókti jerge túsirip taslay berme.

Birewge ólim tilep ne qılasań, Ózgege or qazsań óziń qularsań, Qarap otırıp-aq, nalıp, jılaysań, Kókti jerge túsirip taslay berme.

Qırıq jıl sira baylıq bola bermes,

Qazna bárhá altınǵa tola bermes,

Uwayımshıl-bádbaq, bolar jármes,

Kókti jerge túsirip taslay berme.

Kún-kúnnen zulımlıqtı asırasań,

Erińe kóz alartıp baqırasań,

Bilmedim kimge ózi qast qılasań,

Kókti jerge túsirip taslay berme.

53

Shańaraqtı uyıtıp otırmadıń,

Peylińnen, nápsińnen qutılmadıń,

Bunnan qáne qandayın payda aldıń,

Kókti jerge túsirip taslay berme.

Ballarıńnıń zárresin alıp atsań,

Joq jerden daw shıǵarıp, nalıp atsań,

Túnerip, tútep bárha janıp atsań,

Kókti jerge túsirip taslay berme.

Bul dúnya sennendaǵı burın bardı,

Perdesi joq, tiyeksiz úzik tardı,

Aldı tuyıq, túpsiz, tuńǵıyıq jardı,

Kókti jerge túsirip taslay berme.

Pákize kúlip oynap, otırmadıń,

Sorawı bar denede shiyrin jannıń,

Shegi boladı nalıw menen zardıń,

Kókti jerge túsirip taslay berme.

Jeriu-kók ornında turaberedi,

Turmıs óz jolında bara beredi,

Hár kim óz peylinen taba beredi,

Kókti jerge túsirip taslay berme.

Senińdey qopallardı mensinbeymen

21-03-2008-jıl.

Men Qudaydıń mómin bir qulıdurman, Senińdey qopallardı mensinbeymen. Qarapayım qarakeńniń ulıdırman, Senińdey qopallardı mensinbeymen.

Túrli-túrli turpayı is isleyseń,

Kóriskennen kereksiz sóz sóyleyseń,

Birewlerden barqulla min izleyseń,

Senińdey menmenlerdi mensinbeymen.

Men ushın mal-dúnya túkke turmas,

54

Hátteki shaytannıń balası Xannas, Ózińdey takkabbir, tajjal bolmas, Senińdey qopallardı mensinbeymen.

Awzıńa kelgendi bir kópireseń,

Barqulla basıń shayqap ókireseń,

Sonshenli jurttan ózge ózi kimseń?

Senińdey menmenlerdi mensinbeymen.

Awzıńdı qanday jerden teskenligin,

Arqawıń qanday jipten eskenligin,

Tısawıń qanday iyttiń keskenligin,

Bilmedim, bádduanı mensinbeymen.

Tómenge tómendurman, iyilemen, Álpayımǵa álmudam súyenemen, Tákabbırǵa tań qalıp kúyinemen, Senińdey menmenlerdi mensinbeymen.

Túsinigiń, bilgeniń usıma tek,

Iyttiń terisindey kóremen jek,

Maqsetim alıw emes sennen bir kek,

Báribir bádduanı mensinbeymen.

Jas endi jetpiske kelgennen keyin,

Aqlıńa salıp bergil bir zeyin,

Pátuwasız, pámsizge endi ne deyin,

Senińdey qopallardı mensinbeymen.

Meniń tek aytarım jalǵız bir sóz,

Aqılıń kelte, tiliń bir yarım gez,

Ekenine bolmadı shıdam hám tóz,

Senińdey qopallardı mensinbeymen.

Sheńberme, ya speral?

22-03-2008-jıl.

Haw endi bir adamday háreket et, umtılsa, Boyıńdaǵı bolmaǵır qırsıqlıqtan qutılsa,

55

Nietiń ne ekeni ázel bastan anıqdur,

Bir men emes peylińe duyım-jurtıń qanıńdur. Jaqsı menen jamannıń parqın sira bildiń be? Jetpesinge miriwbet isep sira kórdińbe? Sennen sira asa bir jaqsılıqta kútpeymiz, Zıyanıńdı tiygizbey júrseń nalısh etpeymiz. Tek nalıymız mınaǵan máńgúr bolıp baratsań, Adamshılıq sıpattı joytıp, solıp baratsań. Neshe million jıl ótken maymıl adam bolǵalı,

Biraq hesh waq hesh qashan adam maymıl bolmadı. Endi zaman ózgerip, astan-gesten bolmaqta,

Adam maymıl bolǵanǵa hámme hayran qalmaqta. Ilim menen pánińde, aqıl menen zákawat,

Sırın áshkar etiwge, jetpey qaldı kúsh, quwat. Tájiriybe oshaǵı endi óziń bolsasań,

Ata tegiń burınǵı maymıl bolıp qalasań. Filosoflar, oyshıllar eki túrli oylaǵan, Biri-birin biykarlap, sóytip júrip sorlaǵan. «Rawajlanıw degeniń spiralsha boladı, Qaytalanbas hesh waqıt alǵa basıp baradı!». Oǵan turıp ekinshi qattı soqqı beredi,

«Ol aytqanıń ótirik, bunı hámme biledi. Hárekettiń barlıǵı sheńber túsli boladı, Ayıń jerdi aylanıp, pármana bop turadı. Sol aytqanday jeriń de shırgúbelek aylanıp, Máńgi baqıy qalǵan ol quyashıńa baylanıp.

Rawajlanıw hesh hashan, hesh waq olay bolmaydı, Háreketsiz ómirde bir orında turmaydı.

Bul boljawıń ótirik, eger solay bolǵanda,

Adam qayttan maymıl bop atqanı bir yalǵan ba?».

Insanyatqa

24-03-2008-jıl.

Bul sizlerge bir shaqırıq hámde jaqsı bir tilek, Adamzattı jer júzinde aman alıp qalayıq.

Tap usınnan basqa mende aǵla maqset joq bólek, Adamzattı jer júzinde aman alıp qalayıq.

56

Endi urıs bolaǵoysa kúliń kókke suwırılar, Jeriń mayda quwırılǵan balıq yańlı quwırılar, Insan qanı menen hátte kókte ayda juwılar, Adamzattı jer betinde aman alıp qalayıq.

Adam zatı bir-birine islep bárhá qıyanet, Ekinshi jerjúzlik urıs boldı apat, qıyamet, Endigisi onnan júz mıń ese bolar bir zúlmet, Adamzattı jer júzinde aman alıp qalayıq.

Birinshi jer júzlik urıs onshıq edi oylasań, Onda-qural jaraǵıńda kúshli emes orasan, Jer júziniń xojasıman, insanman dep sanasań, Adamzattı jer júzinde aman alıp qalayıq.

Endi sira eki jaqlap atısıpta otırmas,

Joq deyseńbe arańızda aqmaq málǵun, bir topas, Túyme iske túsken waqta qas qaǵımsha waq bolmas, Adamzattı jer júzinde aman alıp qalayıq.

Házir endi insanlardıń maqseti hám tilegi, Hawa menen suwday tekte tınıshlıq bir keregi, Ózi binyat etken zattan jarılajaq júregi, Adamzattı jerjúzinede aman alıp qalayıq.

Ilim menen zakawattıń kúshine bir qarańız, «Mennen ózge qúdidiret joq!»- degen oyǵa barasız, Usınshelli aqıl menen nege biyǵam bolasız, Adamzattı jer júzinde Aman alıp qalayıq.

Sennen kúshli kókte jalǵız qúdiretli Quday bar, Barlıq waqıt bendesine bolıp turǵan mádetkar, Qollap-quwatlaǵandı bil, bolsa eger namıs-ar, Adamzattı jer júzinde Aman alıp qalayıq.

Qansha sabır, qansha shıdam menen imkan bermekte, Bendesi bir táwbe etip, insapqa bir kelmespe? Qıyan-kesti urıssız-aq ájelinen ólmespe?

57

Adamzattı jer júzinde aman alıp qalayıq.

Hesh bir zattıń ilajin bir tappay sira qoymaysań,

Urıs otın jaǵıwǵa bir, sharshamaysań, toymaysań,

Jer táǵdirin, keleshekti qashan, qay waq oylaysań?

Adamzattı jer júzinde aman alıp qalayıq.

Iymansız bop ketedi

03-04-2008-jıl.

Neshe márte, neshe ret «Waqıt!» deyip atırmız Bastan ayaq tuyana, bastan ayaq aqılmız. «Waqıt zerden qádirli!»-deyip sózdi oyamız, Bunıdaǵı til ushı aytıp ǵana qoyamız.

Rasına kelgende, posgellesin aytsaq biz, Báhár ótip, jaz ótip,jáne keler altın gúz. Keyinge bir qaramay, alǵa qaray baramız, Dúnya deyip órtenip, dúnya deyip janamız. Waqıt degen pul menen altınıńnıń qasında, Kók tiyınlıq qádri qalmas gáptiń rasında. Oylamaymız waqıttı, oylaymız tek dúnyanı, Mol molaqay mol bolsa, múdáánıń bolǵanı. Aylıq penen aylıqqa jetkenshe bir asıǵıp, Sál keshikse kekshiyip, kóterilip basılıp. Baslıqqada doq urıp,ashıw zerde etemiz, Insap penen iymandı umıtıpta ketemiz. Sóytip júrip al endi qısta kelip qaladı, Belden quwat, dizińnen dimarıńdı aladı.

Saqal menen shashıńnıń appaq qarday bolǵanın, Shóp ushına ilinip, turǵanlıǵın bil janıń. Kárwan saray qaqırap, kárwan kóship ketkende, Waqıt ótip bilemiz, górge ayaq jetkende. «Keshe ǵana yapırmay bala edim, jas edimá», «Mine búgin alpıstıń asqarına men keldim!». Alpıs jıllıq ómirim, altı kúnshe bolmadı, «Ǵarqálleziy bolsam da kózim sira toymadı!». Deyip sira ózińe óziń esap bermeyseń,

Alpıstan soń qaytama talpınasań, órleyseń. Endi sira burınǵı alıw sira alıwma,

58

Endi mursa bolmaydı ókiniwge nalıwǵa. Qartayǵanda nápsiniń ashılǵanın qara sen. «Alsam!»-deyseń tırmanıp, shıǵaǵoysa óleseń, «Bunıń bári ótirik insaplılar kóp ele,

Biraq meniń sózimde shınlıqdaǵı joq deme!». Balıq bastan shiriydi degendey bir yashıúlken, Baslıq bolǵan neshshe jıl, imkanyat bolǵan keń. Mal-dúnyanıń esabı, muǵdar menen sanı joq, Tórt túlegi saw insan qayǵısı joq ǵamı joq. Sonı kórsem uyalıp qısınıp kep qalaman,

Jas seksenge kelgende «Ólsem daǵı alaman!» Degen peyli oǵırı jinimdaǵı keltirer, «Mútájlikte náilaj, nápsidaǵı óltirer.

Dewge sira imkan joq, barlıǵıda jetedi, Insapsızlar usılay iymansız bop ketedi.

Allada ólshem bar

29-04-2008-jıl.

«Al, shoshqa ólse ókiner, aqmaq jurt». Pablo Neruda

Adamzattıń aqıl-oyı ólshewsiz, Bası bulaq, ayaǵı teńiz dersiz. Ashılmay sır qalmadı álem ara, Aytıp bolmas barlıǵın dara-dara. Insan degen ózi bir jumbaq nárse, Óziniń sırın qáne ózi bilse.

Sóz jetpeydi, dástanǵa sıymaydı hesh, Jazsańdaǵı, kúni-túni erteli-kesh. Onbes millard juldızdı baqlay alar, Kewilinde sır sandıǵın saqlay alar. Biraqta saqlay almas napsin heshte, Dúnya-malǵa sonsheli ashıq, óshpe. Gey waqta umıtıp qudayında,

Júredi sebil bolıp udayına. Mártebe, mánsep ushın gúresedi, Tar jolda taban tirep, tiresedi. Iyt yańlı ırıldasıp, qorazdayın, Julısadı, joytqansha aqıl-oyın.

59

Keyin bir máńgúr zatqa aylanadı, Bir tıyının joytsa janı qıynaladı. Qıylanbas adam janın qıyǵanına, Qıylanbas haram dúnya jıyǵanına. Qıylanbas jalpılamay ólgenine, Elden elge shubırıp kelgenine. Qıylanbas ákege oq atqanına, Asına ózi záhár qatqanına. Qıylanbas ana sútin aqlamayın, Júrgenin, aq qaranı baqlamayın. Qıylanbas jer sharınıń yarımına, Nan jetpey, táǵdirdiń qorlıǵına. Kepinsiz gór buyırmay atqanına, Qıylanbas ot ishire otqanına. Órtenip, jansadaǵı alıw ushın, Qıyratıp, qulatıwǵa salar kúshin. Nápsin tıyalmaǵan aqmaqlarǵa, Insap ber, yaratqan óziń qolla! Dúnyanı jaratıwshı xojasısań, Múriwbat, apatıńa jetpeydi san. Insapsız iymansız jurtqa qansha, Kórsetip atsańdaǵı bilmes onsha. Kóp jerdi suw basıp, tasıp atır, Jer kóship, topıraq basıp atır.

On ballıq qúdiret dawıl menen, Ketpekte qıyralıp qáwim menen. Ot alıp mıńlaǵan gektarlardı, Dozaqtı jer ústinde binyat qıldı. Jeriń bir qáhár menen silkingende, Qalaları tep-tegis bolar demde.

Ne sebep, sonda da qoymaydı hesh, Mal-dúnyaǵa ómirde toymaydı hesh. Ya tawfıyq! Ya insap! Insan degen! Nápsin sira júwenley almaspeken?

Bir qatınǵa

14.05.2008-jıl.

Seni kórsem «Ya insan!» tap basqa bir,

60