Abulqasim Otepbergenov - Tanlamali shigarmalar 3
.pdf«Bárin shópke dizeberip qaytedi?». Degen dawlı oyǵadaǵı barasań, Aqıl-zakawatqa hayran qalasań. Insan degen ázel bastan qıyalpaz,
Ashpaǵansha, tappaǵansha hesh qoymas. Kókten jerge insan bolıp engeli, Aqıl-esin, aq-qaranı bilgeli.
Tumlı-tustı barlastırıp kórmekte, Milliard-milliard jerden gógek bermekte!. Bul tek biziń galaktika ishinde,
Jáne qansha galaktika kúshinde. Turǵanlıǵın biliw ushın talpınar, Ele bilmey atqanına ar qılar.
Jáne mıń bir galaktika bar shıǵar, «Hár birinde trillionnan juldız bar!». Degen dusmal sheshimgede keleyik, Aqılǵa juwırtıp oylap kóreyik.
On segiz mıń álem sırın asharmız, Bálent, bálent beleslerden asarmız. Bizler minip baratırǵan korabl, Álem ara jalǵız sonı jaqsı bil. Kosmos degen okeanda shaypalıp, Barar suw ishinde ot bolıp janıp. Oshaqqa otınlar qalanar kemsiz, Qashan, qay waq kúl boları belgisiz. Aqıllı danaǵa mıńda bir maw bas, Suw ishinde óshiriwge suw tappas. Asqal-dasqal bolǵan mingen kemesi, Qıyan-kesti qırǵınnan joq kemisi. Shaypalıp baratıp barar julısıp, Ógizdey ókirip, iyttey ulısıp. Awdarılıp qalıwına qayıl-aw,
Urıs penen jánjelge dım mayıl-aw. Álemniń sırların ashqan qúdiret, Kemede qanshelli kesir hám illet. Barına itibar berip kórgen be? «Jetpisińde saz úyrenip ólgen de. Sherteseńbe?», degen naqıl sıyaqlı,
41
Urıs-jánjel bolǵan joqpa bir jaqlı. Endi oǵan shek qoyıwǵa bolmay ma? Insan zatı qan keshiwin qoymay ma? Sana álem sırın ashıwǵa jetti,
Ay kóksine tamǵa basıwǵa jetti. Nege óz-ózine kúshi jetpeydi, Urıssız, jánjelsiz kúni ótpeydi. Hámme jumırıqtay domalaq jayda, Biz ushın úy bolmas juldız da, ay da. Dúnyanıń keńligi, sheksizliginen, Bizlerge ómirde payda joq bilseń. Usı korabldıń kapitanı biz,
Aldıńda, artıńda ummandur sheksiz. Óziń bil, óz erkiń, óizińde insan! Iyeń ot ishinde saqlaǵan mıń san. Biraq shıdam menen sabırdıń shegi, Boladur, jamandur qáhári, demi. Ásiy bolıp umıtpa bir Allańdı, Saqlaǵıl jerińdi, qolıńda bardı.
1.Insan quyash sistemasındaǵı eń sońǵı, bizden jigirma milliard shaqırım alıstaǵı Neptunǵada apparat jiberip, signal alıp tur.
Insan insanlardıń ishinde insan
Jalǵız attıń shańı shıqpas hesh waqta,
Insan insanlardıń ishinde insan.
Jalǵızlıq jarasqan bir Qádir Haqqa,
Insan insanlardıń ishinde insan.
«Bólingendi bóri jeydi» degen bar, Kárwan bolmas jalǵız túye, jalǵız nar, Bul dúnya kimge keń, kimlergedur tar, Insan insanlardıń ishinde insan.
«Tórtew túwel bolsa tóbeden alar, Altaw ala bolsa, bárinen qalar», Birlikte bir álem úlken hikmet bar,
42
Insan insanlardıń ishinde insan.
Qurmısqa jámlesse jılandı jeńer, Jalǵızlıqta ázzi Alpamıstay er, «Birdi jaratqansha tastı jarat!» der, Insan insanlardıń ishinde insan.
Ázazulge: «Dos bol insan menen!» dep, «Iyil, qoldı-qolǵa bergil!» dedi kep, Doslıqta, birlikte mańız, máni kóp, Insan insanlardıń ishinde insan.
«Men nurdan jaralǵan bolsam ázelden, Topıraqqa basım iyemen be mená?» Takabırlıq basqa bále bop kelgen, Insan insanlardıń ishinde insan.
Menmenlikke barıp, bermeyin qolın, «Tawqınálet» túsip basına onıń, Tar etti ol óziniń ráwan jolın,
Insan insanlardın ishinde insan.
Menmenlik munapıq, múńkirdiń isi,
Shaytannıń ashnası takabbır kisi,
Birlikte adamnıń qúdireti, kúshi,
Insan insanlardıń ishinde insan.
1.Alla ázázúlge «Insanǵa bas iy!» degen. «Men nurdan jaralǵanman, topıraqtan jaralǵanǵa bas iyemenbe?» dep menmenlikke berilip, Alla qáhárine ushırap, moynına «taqınálet» túsip, shaytan bop qaldı.
21-02-2008-jıl.
Insanǵa ólimnen ullı jazadur
(Sud zalındaǵı jaǵday)
43
Keshe bir qúdiret kórdim kinoda, Bilmedim, bolǵan ba, ózi burında, Áke sudqa dawa arza beripti, Kóp alası bar eken-aw ulında.
«Házir men qartaydım shamam joq!» deydi, «Ulımnan ózge bir panam joqá» deydi, «Onnan napaqa pul talap etemen,
Endi bunnan basqa sharam joq!» deydi.
Balası: «Poddonik, merzavesá» deyip, Tislenip qaraydı, qabaǵın úyip,
Ataǵa áshkara náletler ayttı, Ashıwdan, ızadan órtenip, kúyip.
Sóz tórkini ózi mınanday bolǵan, Balanıń anasın aqsaqal alǵan,
Bir jıl turmıs qurıp ketken ózgege, Bala anasınıń qarnında qalǵan.
Ol bala tuwılǵan, erjetken, ósken, Oqıǵan, úylengen,jetisip ketken, Sorlı áke bir qulqınnıń qulı bop, Araqtan ahmaqlıq shegine jetken.
Máskúnemde sira hayal turama? Basında aqıl-oy, qıyal bolama? Bala ákesine soraw qoyadı, «Seniki sira bir nırqqa sıyama?
Anam sennen keyin óz bahtın taptı, Sol bizdi álpeshlep, aymalap baqtı, Meniń ákem basqa, sendey ákem joq, Haqlıqtı aytıwdıń keldi bir waqtı.
Men seni kórmesem, sen meni kórmey, Júrdiń jigirma jıl, aqıl-es bilmey,
44
Endi kerek bolıp qaldımba saǵan?
Iyt janlı ekenseń júripseń ólmey».
Qullası gáptiń qısqası mınaw, Unamlı tárepke sheshildi bul daw, Áke napaqadan marhum etildi, Yasha haqıyqatlıq hámiyshe bar-aw!
Meni oylandırıp qapa etken zat, Perzentsiz hasıl bolarma murad, Insanǵa ólimnen awır jazadur, Ákelik xuqıqtan ayırsa zuryad.
21-02-2008-jıl.
Bir muǵallimge
Aqqa qara jaqqan yańlı gúnalı,
Balanıń kewilin renjitip aldıń,
Bilqastan tepkendey teberik nandı,
Balanıń kewilin renjitip aldıń.
Bala kewli pákize hám biyǵubar,
Kimde bar sonıńday namıs penen ar,
Kápir tonın kiyip, misli bir tajjal,
Balanıń kewilin renjitip aldıń.
Ol dárriw qabıllar aqtı-qaranı,
Kótere almas kewilinde jaranı,
Máńgi baqıy óshpes daǵ bolıp qaldı,
Balanıń kewilin renjitip aldıń.
Ol sendey nápsi dep júrmes sharq urıp,
Keter oyın ushın dúnyań tárk qılıp,
Tańda gúlzar turǵanında qulpırıp,
Balanıń kewilin renjitip aldıń.
«Oqımadıń, jazbadıń!»-dep baqırdıń, Kóz alartıp, árwaqlarıń shaqırdıń,
45
Óziń aytshı aqırında ne qıldıń? Balanıń kewilin renjitip aldıń.
Múyeshte tórt saat qoydıń tikeytip, Balalarǵa balanı masqara etip, Ákeńniń qarızı barmedi óytip, Balanıń kewilin renjitip aldıń.
Oqıw, jazıw qorqıtqannan bolmaydı, Shopan aqmaq bolsa suri sorlaydı, Topas, malǵun, mawbas deydi ondaydı, Balanıń kewilin renjitip aldıń.
23-02-2008-jıl.
Ottanda kúshli…
Bir qariya sawal qoydı zúriyadqa, «Ottanda kúshli zat barma dúnyada?» Shaqmaqtıń tasınday eken ol zúryad, Jalt-jult etken almas, ushqır qanazat. Sózlerinen pallar tamıp turıptı, Tepken waqta hátte temir sınıptı. Kúsh-ǵayratta Alpamıstay er eken, «El-xalqıma janım qurban!»-der eken. Ol juwap beripti sawalǵa dúrkin, «Ottan kúshli mehir bolıwı múmkin». «Otqa ne zat shıdam bere aladı, Mehir onnan qalay kúshli boladı?» «Insanǵa Anada, Watanda jalǵız, Olarǵa hesh nárse teń kelmes hárgiz. Qay waqta bir tınısh-tatıw bul zaman, Hayranlar qalasań turǵanǵa aman. Ekinshi jer júzlik urıs waqtında, Dúnya ot ishire qalǵan haǵında. Jalında janbaǵan, suwlarǵa batpay, Bas ketsede hárgiz Watandı satpay. Turǵan taban tirep, tiresip qattı,
«Qanǵa qan, janǵa janá» degen bir antı.
46
Buzbaǵan, buzıwǵa bolmaǵan haslan,
«Janımnan ázizdur muqaddes Watan!» Degen mehir bolǵan otıńnan kúshli, Quyashta jarılıw bolǵanday misli. Watanǵa mehirdiń sıpatı bolmas, Oǵan otıńdaǵı shıdam berealmas. Álemdi qutqarǵan apattan, ottan,
Mehirdur, mexirdur, Watandur, Watan!
25-02-2008-jıl.
Adamnıń adamlıq sıpatı bolsın
Onı kórsem ubıjıqtı kórgendey,
Adamnıń adamlıq sıpatı bolsın.
Kelbeti, turısı górden kelgendey,
Adamnıń adamlıq sıpatı bolsın.
Jatqan jerin nákás bárha hóllegen,
Bir kúnde bir neshe tirilip, ólge,
Axmaq búginligi dana bop kelgen,
Adamnıń adamlıq sıpatı bolsın.
Xayranlar qalaman haslı-zatına,
Til tiygizip bolmas adam atına,
Onı kórsem górbar túser yadıma,
Adamnıń adamlıq sıpatı bolsın.
Pisip qalǵan araq penen sharapqa,
Abıray qalmaǵan oyaq, buyaqta,
Ar-namıs hám hújdan degen qayaqta,
Adamnıń adamlıq sıpatı bolsın.
Házir endi dana bolıp sóyleydi,
Samaldan pát alǵan ottay gúrleydi,
Diywana ekenin hasla bilmeydi,
Adamnıń adamlıq sıpatı bolsın.
Kók ekranda bir sóylep atqanın,
47
Kórip, shıǵıp kete jazladı janım, Kópshilik bilmeydi burınǵı halın, Adamnıń adamlıq sıpatı bolsın.
Sóytip ol qosıqta oqıǵan boldı, Ózinshe bir nárse toqıǵan boldı, Quzǵınday ólimtik shoqıǵan boldı, Adamnıń adamlıq sıpatı bolsın.
«Pıshıq júyrikligi sabanxanaǵa!» Deyin ekenligi ayan balaǵa, «Shoshqa!» deseń qarsı bolar qudaǵa, Adamnıń adamlıq sıpatı bolsın.
Súyekke pitken zat górine deyin, Keteri belgili, bergil bir zeyin, Málǵun menmenlikke boladı meyil, Adamnıń adamlıq sıpatı bolsın.
Tap jerden kógerip shıqqanday misli, Kewline ózinen joqtay bir kúshli, Kim ekenin biler aqıllı-esli, Adamnıń adamlıq sıpatı bolsın.
«Diywanasań, kimge pir bolajaqsań», Shoshqa gúrkesin lawlatıp jaqsań, Kúlidaǵı haram esapqa alsań, Adamnıń adamlıq sıpatı bolsın.
Kózińdi may basıp ketipti seniń
Meniń aldımdaǵın jep atqan joqsań, Biraqta, ańlasam, qarasam, baqsam. Kózińdi may pitip ketipti seniń, Peyiliń shegine jetipti seniń. Sendegi mártebe maǵanda baxıt,
26-02-2008-jıl.
28-02-2008-jıl.
48
Tappay júrip edim aytıwǵa waqıt. Insanlıq sıpattan qalmaǵan ba dım? Qast etken qul yańlı alatuqın qun. Izine shuqshıyıp túsip alǵansań, Pida bolıp, qurban bolsadaǵı jan. Ólimnen qorıqpay urınıp atsań, Mıń márte jıǵılıp, súrinip atsań. Ózińshe kewilińe maqul seziler, Biraqta jurtlarǵa ersi kóriner. Ashıqlar mashıqtıń jolında gúlli, Esinen ayrılıp bolǵanday jili. Ornında emestey aqıl-esińde, Júripseń qálender, delbe pishinde. Túbine jetiwge dúnyanıń, maldıń,
Jin ya árwaq qaqpay delbe bolǵanıń. Kewildi qabartıp, qapa etedi,
Bende jalań kelip, jalań ketedi. Eki tanap jerge, on metr bózge,
Orap-shırmap qoyar, láhátke, górge. Tapqan-tutqan baylıq, mal menen múlkiń, Qumpa yakun bolar usılay bir kún.
Qay jerde kórgenseń pár tósek penen, Adamdı zerbaraqqa bólep kómgen. Meyli bul dúnyada yashaǵıl yaxshı, Jasawdıń da bardur qádesi, naqshı. Semizlikti qoy kóterer degendey, Geybirew táwbege kelmeydi ólmey. Ólgen soń táwbeler qabıl etilmes, Peyliń basıńa bolıp júr-aw kes.
Insan baylıq ushın jaralǵan emes, Baylıqqa qul bolǵan qádirdi bilmes. Oylan qáne, jáne bir bar pikir et, Adam bolıp keldiń, adam bolıp ket.
Insan zatın saqlayıq
01-03-2008-jıl.
Tariyxıńa al endi kóz jiberip otırsam,
49
Bastan ayaq tuyana, bastan ayaq aqılsań. Bir basıńa álemniń sırın quyıp qoyǵanday, Kókregińe sulıwıq, gózzalıǵın oyǵanday. Jaratıwǵa al endi sharshamadıń, talmadıń, Jerde turıp kóktegi juldız sırın barladıń. Sen dóretken baylıqtıń esabı joq, sanı joq, Bastan ayaq aytıwdıń búgin onsha sáni joq. Aytpasańda yaratqan bárin kókten kórip tur, Inayatın ayamay bir ózińe berip tur.
Bul jerde bir ashılmay jatqan sır bar sıyaqlı, Usı jumbaq etilmes kópten oyaq, buyaqlı. Ózińde sheshe almay oylanasań, hayransań, Ara-tura ózińe-óziń sawal qoyǵansań. «Dúnyadaǵı qaysı jan, qaysı maqluq al endi, Bir-birine insanday jábir-japa beredi?»
Aqıl menen ań menen dóretilgen baylıqtı, Ahmaqları ál mudam awdaradı hám jıqtı, Soǵıp bolıp buzıw bir binay ómir qalmayma? Qıyratıwǵa kúni-tún sharshamayma, talmayma? Házir endi zamanda burınǵıday emesdur, Qılısh penen oqjayıń, porx degen bir eshdur. Ózińdaǵı aqılǵa juwırtıp bir kórse,
Olar endi balanıń onshıǵınday bir nárse. Atomnanda kúshlirek nitronlı bombanı, Insan aqlı dóretip qashshan giznep qoyǵanı. Háreketke kelgende mursa bolmas qarawǵa, Onıń kúshi jetedi jeriw, kókti jaǵıwǵa.
Aqıl menen aqmaqlıq eki pálle tárezi, Ólshestirip qarasań bir-birinen joq kemi. Tarıyxıńdı, baylıqtı qıyratıw bir mármeken? Qanıń menen qarısqan ata miyras kármeken, Há adamzat, adamzat, abaylayıq, baqlayıq, Insan zatın qorǵayıq, qolda barın saqlayıq.
Hesh bolmasa…
05-03-2008-jıl.
Turpatıńda adamlıq sıpat degen qalǵanba?
50