Ibrayim Yusupov - Tanlawli shigarmalarinin 1 tomi

191

Attan tústi japırılıp hámme Xám juwırdı say ishi menen, Shayqus emes júrgen tóbede, Allayardıń janı ma derseń. Miy awıtqıp, aspan aylanıp, Eseńkirep súrindi tasqa, Shınlıq júzin tursa da tanıp, Isenbes óz kózine hasla...

Wa, iyt dúnya-ay! Jańa jetkende Mayırıq narǵa usattı-aw endi!...

Olar keshe Shımbayǵa ketkende, Eki jigit—eki atlı edi...

Márdikarǵa keterde ózi. Bul inisi awılda qalǵan,

Jetimlikten aǵarıp kózi, Dáslep baydıń shopanı bolǵan.

Sońınan kelip Shımbay qalasına, Xızmet etken baqqal ármende. Jikleniw bop jurt arasında, Zaman ózge tús alǵan edi. Kóterilip qala, awıllar.

Gedeyler baydı tıńlamay ketken Hám sol alasatlı dawıllar Bunıdaǵı ushırıp áketken: Baqqal ármen dúkanına ol Orınbordan zat tasıp júrip,

Kóp jerlerden kórip túrli jol, Ańlap edi zamannıń túrin.

Bir kún ármen bir bay maqsımdı Konaq etip kútti jaqsılap, Máslik penen ótkerip túndi, Suwday aqtı ármeni sharap. Sıylı qonaq keter aldında Xızmet etip júrgen jigitti Bayarınan sorap aldı da,

192

Ózi menen birge áketti.

Kóp uzamay maqsım nóker jıyıp, Ózin "xan" dep laqap tarattı. Telegraftıń sımların qıyıp, Keńes húkimetke oq attı.

Bir saparı júyrik atlarǵa

Eki jigit mindirip birden,

Moynaqtaǵı aq kazaklarǵa Jiberdi ol soratıp járdem. Allayardıń inisi sonda Urıp jıǵıp joldasın attan,

Moynaq emes, tarttı GPU ǵa...

Sonnan berli óshli edi "han"...

Jigit keshe eki atlı bolıp

Tórtkúlge kelgen hám de sol boyda Revkomnan paketler alıp,

Keshte qaytqan edi Shımbayǵa.

"Túnde júrmeń, azanda qaytıńlar"

Dep Allayar aytqan da edi.

"Yaq, qıstawmız... Jaqında saylaw bar.

Kútip otır ol jaqta" dedi...

Eń sońǵı qar—nawrızdıń qarı. Qırmızı qan tógilgen qarǵa, Misli keklem qızǵaldaqları Kógergendey qara taslarǵa.

Shala jansar jatır kók ǵunan,

Saydan ǵarǵıǵan ǵoy janıwar...

Budennovka juldız qadaǵan Aq sheńgelge iliwli turar,

Onnan arman...

Onnan arıǵa

Qaraw ushın bekkemlik, kerek. Jat-jamaydıń jawızlıǵına

Jan túrshigip, titirer júrek: Allayardıń inisin hám de

193

Hawayı kóz orıs jigitti

Tikjar tasqa say eteginde

Súyep qoyıp atıp ketipti. Azap berip, batırıp qanǵa, Ekewin kóp súyregen saydan. Qollarıi kerip, hár alaqanǵa Digirmanday taslardı qoyǵan. Sóytip atqan.

Al, endi qara,

Eger dátiń shıdasa qarawǵa: Eńterilip tikjar tas turar, Tayarmız dep sayǵa qulawǵa. Olar usı jar tastı mıqlap

Íyıǵı menen tirep turǵanday,

Ketpesin dep jerge taw qulap

Eki atlant súyep turǵanday Hám dawıslap turǵanday olar: "Mına jar tas qulamay turıp, Joldan tezirek ótip qalıńlar!

Biz sharshadıq dińkemiz qurıp...

Birewiniń kókirek awzına Bir japıraq kaǵaz ildirgen:

"Duway sálem, Allayar bolshoyǵa! Dep jazıptı árepshe menen...

Al, tómende say ultanında Shala janǵan qaǵazlar jatar. Saylaw byulletenleri bunda,

Toltırılmaǵan partbiletler bar Hám "Pravda" gazetasınıń Shala kúygen sońǵı sanları. Óshirse kerek otların onıń Eki jastıń aqqan qanları...

"Ne jazıq bar bul eki jasta,

Qanday gúna islep edi?"—dep, Heshkim sawal bermedi hasla,

194

Bári únsiz uǵınarlı tek.

Granitli jar tastan zorǵa

Sheship alıp essiz erlerdi,

Jatqızdı da tachankalarǵa,

On mıltıqtan úsh salyut berdi.

Taw jańǵırtqan mıltıqlar sesin Esitpedi biraq Allayar.

Ańırayıp, joyıtqanday esin, Tuw sap tartqan kuslarǵa qarar. Quslar barar betlep teńizge, Qanatları talǵan da shıǵar.

Suw isherde ushırap mergenge,

Birazları qalǵan da shıǵar. .

Qapelimde ne degen árman! Janın qaplaǵanday bir jalın.

"Bekkem bol"—dep, únsiz Babajan

Qattı qıstı onıń qolların. Áá, bul zaman, kóp alasatlı, Taw qaǵısıp, taslar qulaǵan.

Ayaw bilmes suwıq haqıyqatı Mıltıqlardıń awzınan qaraǵan...

Qaytqan ǵazday dizilip sarras,

Taw jolında eskadron barar.

Shaǵırayar tóbede quyash, Alda kúter ayawsız sawashlar...

AWÍL JOLÍNDA

Qúnler óter aq kóbik bolıp, Tachankaǵa jekken atlarday, Jıllar aǵar dáryaday tolıp,

Hár jerden sen buwıp atqanday.

195

Miynetkeshtiń saz bergen tańı Qarańǵını quwıp atqanday. Tariyx ana jańa dúnyanı Atlanısta tuwıp atqanday.

Jańa turmıs—jańa dúnyanıń Tolǵaǵı da ashshı hám awır. Arba ústinde tuwǵan ananıń

Aq besigin terbeter dawıl.

Ash ózekten júregin úzip,

Etegine orap apası, Saban tósep jatıp emizip

Hám awzına tislep balasın, Mine, ǵaz-ǵaz bastırdı áste, Áne seytip tusawın kesti.

Atlanısta tuwılǵan náreste Tirishe hám saǵlam bop ósti.

Ashqa, suwıqqa da tózedi. Nanı juqa, suyıq jarması, Jırtıq kóylek jappay dizeni,

Jalań ayaq ketti qar basıp. Badana kóz hám torsıq sheke, Bir bolımlı bala boldı ol,

Tóbeleste jekkeme-jeke

Bay balların basıp urdı ol...

Ótti jigirmalanshı jıllar, Boranlı hám jawınger dáwir. Jóneidler menen Kolchaklar

Ílaqtırıp taslandı bir-bir. Buwını qatıp jańa dúnyanıń, Dawılǵa jas kókiregin kerdi. Eski dúnya biraq jańanıń Tuw sırtınan ańlıdı endi. Arqamızdan oq attı olar,

196

Áynekten ya búk arasınan, Aktivlerdi muqattı olar, Jekke-jarım ótse qasınan. Tózdik biraq ashshı-dushshıǵa,

Shala qursaq turmıs—NEP bolıp. Jábdilesti soyuz "Qosshıǵa" Gedey-diyqan xalqı kóp bolıp.

Baydı sheklep keńes húkimeti,

Temir suwlıq asawdı tejedi. Jer haqqında Lenin dekreti

Diyqan ármanınıń ózi edi. Badıraqlar shıqtı ǵawırlasıp. Qamıs shatpa, jırtıq úylerden, Artellesti hám awqamlastı.

Menshigine pay aldı jerden. Qos ortaq bop egildi egin,

Gúdshek bir qırmanǵa tasıldı.

Baylar órtep artel telegin,

Óz ǵállesin jurttan jasırdı. Jazda jıqqın,

Gúzde qazıwda,

Shıǵır jetpes jer suwǵarıwǵa.

At, qos ógiz, arba—baylarda, Temir joq bel, ketpen soǵıwǵa. Qala shawqım—súrenge tolı, Zavod ash ógizdey móńirer. Sawatsızlıq ol da dárt bolıp,

Jat-jamaylar ishten kemirer.

Shıdaw kerek,

Erinbew kerek.

Qos degeniń júre dúzeler. Jaqsı kúnler dawıldan dórep, Kóp uzamay bári de keler. Padashıdan, bay esiginen,

197

Quwırdaqshınıń oshaqlarınan

Jetimlerdi uslap shetinen,

Kirden, biytten hám kiyme tazdan

Arshıp alıp, juwıp geshirdey,

Tárbiyalap internatlarda,

Xat tanıtıp bárine birdey, Mingizemiz erteń atlarǵa...

Atlar keler aq kóbik bolıp,

Bir baydaq bulıt kóshkendey jolda. Kók paytonda jol boyın sholıp, Meniń aǵam otırar onda. Aldı-artında keler atlılar,

Kúyme tartqan qos torı jorǵa Ortekedey orǵıp atlıǵar, Quw atlardı!

Hay, alǵa, alǵa!

Asıǵıńlar! Bizdi Shımbayda Jıǵın-jıǵın xalıq kútip turar. Kewil degen yoshıp bundayda,

Atlardan da qattıraq shabar.

Saranawday gúz jatar iyip, Pisikshilik atız-arıqta, Erik baǵı pashshayı kiyip, Qawın sarǵayadı qarıqta. Jerge saya, elge sán bergen Qara qurash—qara talları,

Qıyquwlasıp qalar hár jerden. Jiyde tergen awıl balları.

Bul jerlerde bay sógip, urıp,

Qarshadaydan kóp eńbek etseń, Bul jollardan toǵız jıl burı Márdikarǵa aydalıp ketseń,

Sonda bunnan bezigip ketpey,

198

Saǵınarlıq bunıń nesi bar? Sóytsedaǵı, márgiya shóptey Tartıp turǵan bir bálesi bar...

Wa, tuwǵan jer,

Qadirdan mánzil!

Kózge ısıq, kewilge inaq.

Shımshıǵı —búlbúl, Palatısı—gúl,

Sheńgeliniń tikeni jumsaq...

Nesbeńdi shashıp alısqa, Ne ájayıp jerler kórseń de, Usı shańlak, usı jaǵısqa Ińkar bolıp júrerseń kúnde...

Melle shógirmesi ǵawqıyǵan, Hay, barsız ba qarıyalarım! "Ógiz tuwdı" dese inanǵan Aq saqallı "saǵıyralarım",

Qozaq toqıp, aqlıq jubatqan Miyrim júzli kempir mamalar,

Gedeylikten eńsesi qatqan Saǵal ayaqtaǵı jabanlar! Gúmis haykel, óńir monshaǵı Juwdırlasıp uyge engende,

Hawlıǵısıp jigitler jaǵı,

Órre turǵan jan kalmay tánde, Qanday arıw seniń qızlarıń! Jeńgelerim juwabıy, dilwar, Keń peyilli azamatlarıń

Qonaqqa jan beriwge tayar.

Jeri qattı. Nanı minletli,

Qanáátshil, diydarı jarqın. Joqshılıqtan

Qara miynetten

199

Kózi aǵarǵan músápir xalqım! Qanday baxıt, endi quwanıp, Seniń ıǵbal tańıńdı kóriw, Duwtarıńdı qolıńa alıp, Yoshıp shaǵlaǵanıńdı kóriw!

Atlar keler aq kóbik bolıp, Awıldan soń awıllar qalar. Kewli tasqın dáryaday tolıp, Kók paytonda otır Allayar. Aldı-artında tolǵan dosları Saltanatqa toltırıp jolın, Alekeńdi álpeshlep bári, Qas-qabaǵın baǵadı onıń Qundız bórnk. mawıtı shekpenli

Dápeń qazaq qaptalda keler.

—Aw, Aleke, kórimlik endi...

Awılıńa keldiń!—dep kúler.

—Ha, bawırım, ne qaleseń al,— Der Allayar sıpırıp terin,

Hám qasında otırǵan qatar Orıs kisisine óz jerin

Qolı meien kórsetip jáne

Tili menen maqtap sóylegen.

—Babajan aka!

—Lábbay, Aleke?

—Shaqshańdı ber...

—Pax, janım menen...

Pay-pay, bala jolǵa shıǵarda Qurdas pal qosıptı-aw nasıńa...

Dep kúldi de Allayar sonda, Jip taqtı bir gáptiń basına...

Jas húkimet—Keńes húkimeti, Ol xan emes yaki tóre emes. Bul húkimet birew húkim etip

200

Yaki miyras penen dóremes. Eski erteklerdiń qaysısında Shopan patsha bolǵan jurt sorap. Dástandaǵı Jiydeli Baysında Qoy ústine torǵay jumalap, Jetim bala jılawdı umıtıp,

Jesir qatın júz qoy aydaǵan. Ayaz biyi ádil jol tutıp, Puxaranıń ǵamın oylagan...

Ertek—ańsat, Ármanlar—sulıw.

Qıyal—júyrik, haqıyqat—shaban. Bir shınlıqtı binnyad qılıw,

Mıń ómirden kútedi qurban. Mına qalıń terek astındaǵı Zalım baydıń tumsıǵın uwıp, Anaw Iyshan qalanıń baǵı,— Waqım jerden háziretti quwıp, Torǵa túsken ańday ırıldatıp, Qoldan alıp huqıwın, erkin, Barsa kelmes jaqqa aydatıp,

Qatlap alıp jer menen múlkin,— Anaw túyek aydap atırǵan,— Artellesken jarlı awqamǵa; Zavodqa paxta aparatırǵan Mınaw úsh arbakesh diyqanǵa Menshikletiw ushın máńgige, Gúres jolı—uzaq áńgime...

Anaw kendir sabap atırǵan Kempir menen jas kelinshekke

Orın berip adam qatarınan, Jetkeriwge húrlik, teńlikke, "Shashı uzın, aqılı kelte"

Degen sózdi aytqızbaw ushın,