Ibrayim Yusupov - Tanlawli shigarmalarinin 1 tomi

221

Qalayınsha, kim?".

Dep gúbirlep barar Allayar.

Óz-ózine beredi sawal Hám sawalı juwapsız qalar, Qızıl Maydan jiyegi menen Qalıń dizbek áste qozǵalar.

Qos qarawıl mavzoley aldında, Qońır granitler tekshesi.

Kimdur kelip artınan sonda, Basıp aldı bunıń ókshesip. Burılıp edi. Artta selk etip, Uzın-shubay aq kiygen arab

Gúrishtey appaq tisin kórsetip,

"Áfuwan!" der keshirim sorap...

Boyda jiger, dizede dińke, Biraq, ele oydan ketpedi: Keshe aqsham bir jat kóyleńke Bunıń jolın kesip ótkeni...

Qashtı sóytip uyqı da onnan, Tań aldında juwdı da basın, Mańlayına juldız qadaǵan, Kópten kiyilmegen qurashın

Silkip-silkip kiyip aldı da,

Soldat qayısın beline shaldı. Shımırı ayaz tańnıń aldında Mavzoleydiń janına bardı.

Kimniń ullı, ádil jolına Máńgi sadıq xızmet etse ol, Kóp ezilgen xalıqtıń qolına

Kim azatlıq inam etse sol,

Kórip sonıń nurlı diydarın, Xoshlasıwǵa kelgen edi ol. Bul aqırǵı zıyarat boların

Oy juwırtıp bilgen edi ol...

Koyaber bul adamnıń oyın,

222

Ne nárseler túspeydi eske: Kóz aldında Kegeyli boyı, Tanıs gújim gúwilder keshte. Azap shegip jatıp shalqadan, Qarar oǵan qazıwshı bala. Bir sur jılan órmeler oǵan,

Sonda kelip miyriban apa, "Qash tezirek. Qara anaǵan!" —

Dep qızǵıshtay shırıldap júrer. Hám jılandı gújim basınan Baqan menen urıp túsnrer...

Qoyaber bul adamnıń oyın, Ne nárseler túspes yadlarǵa: Ayaz sáske, "Urı say" boyı, Eki ólik súyengen jarǵa.

Ottay sharpıp túsedi oyǵa,

Esitilgendey ıshqınǵan hawaz. "Duway sálem Allayar balshoyǵa!"

Dep jelbirer bir qanlı qaǵaz...

Eske túser tuwǵan jurtına Atlar shawıp, shaǵlap kelgeni. Qapa saqal qalıń murtınan Babajannıń gúrlep kúlgeni...

Qaraqurım qalıń jurt sonda Húkimetin kútip alǵanı. Telpeklerin atıp aspanǵa,

"Lenin, Lenin!"—dep baqırǵanı...

Eske túser awılǵa barǵanda, El turmısı ǵurǵınlasqanı. Qawın jesip paxta qırmanda, Dáwlet penen basqılasqanı...

Kóp ishinde dárya tamashsınday, Tolqın aǵısında alıp jol,

Er júregi eljirep sonday, Mavzoleyge jaqınladı ol.

223

Kóz óńinde dúnya dóńgelep, Qewil tenizi shaypalıp ketti. Ómir kórki, úmit, keleshek Báhár tańı bolıp jarq etti.

Sol tańǵa ol qarap telmirdi de, Kewilsiz, jat oylardan bezdi.

Bosaǵadan atlap kirdi de,

Ózin márt hám baxtiyar sezdi...

Xosh bol, aǵa! Boyıńda tursın

Usı mártlik, usı isenim. Hám xalqıńnıń oyında tursın Er mineziń, eńbegiń seniń. Aziyanıń ullı dáryası

Kók teńizge qawıshqan jerde, Shın baxıttıń jańa dúnyası Mol miywaǵa mayısqan jerde,

Bazda seni baxtiyar jurtıń Kewillenip eske alar búgin. Nasıbay atıp, shımırıp murtın, Babajannıń gúrlep kúlgenin....

WÁSIYAT

Qara taban—qara puxara,

Babam ǵaybar kisi bolǵan.

Kewli aq, qalpaǵı qara,

Jaw mepen kól isi bolǵan.

Attan qulap atırǵanda, Qan maydanda súyep onı,

"Bir wásiyat aytıp ket onda" Dep soraptı onnan ulı.

Wásiyat eken al sondaǵı

224

Aytıp ketken urpaǵına: "Tırjalańash qalsańdaǵı,

Bek bol, bala, qalpaǵıńa!"

Qaraqalpaqlar sonnan baslap

Qalpaǵı menen tuwılıptı.

Kóp zamandı artqa taslap,

Qalpaq sheshpey juwırıptı.

Qattı sorap, qısım etip,

Xan da onı sheshtire almaǵan.

Jan shıqpasa gelle ketip,

Jaw da onı sheshtire almaǵan.

Kóp zamannıń ándiyshesin

Kórse de kózi aǵarmaǵan.

Joǵaltsa da kóp nársesin,

Qalpaǵı hesh joǵalmaǵan.

Qaraqalpaqlar birgene jerde

Bul dástúrin biykar qılǵan:

Mavzoleyge kirgen jerde

Qalpaǵın sheship, qolǵa alǵan.

Óytkeni, Lenin bul qalpaqqa

Qattı húrmet etken edi.

Otaw tigip, qaraqalpaqqa

Teńlik berip ketken edn.

1976—1977 jıllar. Nókis—Tashkent—Moskva.

225

BÚLBIL UYASÍ

Poema

Júrek jarasınıń kanı menen ol

Quslar dúnyasına baxıt keltirgen...

G. Geyne.

Sheńgelge qonǵan búlbildiń

Shımshıq qurlı sáni bolmas.

Berdaq.

1

Qanıńday shıraylı sheńgel gúlleri!

Jupqa oramal jayıp ketkendey kızlar.

Sol sheńgel astında kóp kúnnen beri Ózim kórip júrgen qus uyası bar...

Kózge ısıq Kegeyliniń jaǵısı,

Tuwıp-esip, shańda oynaǵan jerim.

Muzam menen tal astında tabısıp,

Tuńǵısh muhabbattı jırlaǵan jerim.

Onda anamnıń ısıq júzi, dawısı,

Onda doslar zamanıma enshiles.

Úlken joldan shette awıldı usı

Kórip turmasam hesh kewlim kenshimes...

Ketip baratırsam tanıs soqbaqtan,

Qulaqqa bir hálsiz ses kelip jetti.

Palapan eken ol shıyqıldap atqan,

Ayanıshtan janım seskenip ketti.

Uyası buzılǵan shóbi shashılıp,

Sheńgellikke kirdim tırnalıp áste.

Sarı awzı topıraqqa basılıp,

226

Jerde jatır kus balası náreste.

Upledim qondırıp alaqanıma,

Shımshıq deyin desem, basqaraq onnan.

Jatır jalǵız máyek qabıǵı ǵana. (Netken qus bunshelli násilge sarań!)

Uyanı jónledim shóp terip jerden. (Saǵal súykengen be, samal buzǵan ba?) Eplep uslap epsiz qollarım menen, Palapandı saldım óz uyasına.

Ol óz besiginiń jumsaq qawızına Bólengen baladay emishek sorap...

Awzım menen suw tamızdım awzına,

Qurt ákelip salsam jutpadı biraq.

Anası kayda eken? Nege kelmeydi? Ya bayǵus qurt izlep júrgen be eken.

Atasın aytpay-aq qoyayın meyli.

("Ákeniń jaqsısı jezdedey" degen...)

Qanıńday shıraylı sheńgel gúlleri!

Sonshelli tikenli, sonshelli dilbar. Tanıs Soqbaq penen men sonnan beri Sol uyadan alıp turaman Xabar.

Bir barsam, qanatı shıǵıp palapan,

Talpınıp ushıwǵa talwas etedi. Bazda barǵanımda sol bir uyadan

Biytanıslaw bir qus ushıp ketedi.

Shımshıq deyin desem, onnan ǵawıraq, Men kórgen quslarǵa qatnaslı emes. Turi boz torǵayǵa megzes táwir aq,

227

Biraq poshshabayday shotbaslı emes...

2

Terekli el boldı biz ósken óńir.

Biraz erik, shabdal baǵı bar edi. Olar erte báhár ashqanıńda gúl, Tún boyı búlbiller sayrasar edi.

Názik gúl juparı ańqıp túnlerde, Júrer edim jalǵız baǵlarǵa shıǵıp.

Bala kewlim ańsap álle kimlerdi,

Búlbil sestin tıńlar edim ıntıǵıp.

Sonday sulıw, sonday sırlı ún menen Olar tamıljıtıp sayraǵan waqta,

Sáwbetles bolǵanday "Mıń bir tún" menen, Qıyal súrer edim júrip awlaqta.

Bir iláhiy qustay ózin sır tutıp, Búlbiller kórinbey sayrasar uzaq. Tıńlar edim barlıǵımdı umıtıp,

Qanday qus ekenin kórmedim biraq.

Al jazda quslardıń shoq sayrawında Onı esitpedim. Qayda joǵalǵan?

Biraq bir muǵallim boldı awılda, Búlbildiń dál ózi bolıp "sayraǵan"

Awılda háwesker konсert bolǵanda,

Duwtar shertip, tambur shalar edi ol.

Jurttı duw kúldirip ısqırıp sonda, Aynımaǵan búlbil bolar edi ol.

Bazda kolxoz palızınan túnlerde

Biz uyatsız qawın urlap jer edik. Búlbil sayrap ketse qaysı jerlerde,

228

"Muǵallim keldi" dep zıp berer edik.

Ákelgen dáryanıń arǵı jaǵınan, Kúygelek kóz kelinshegi bar edi. Qosıq aytqan waqta xosh hawazınan Ay tuwıp, juldızdı saǵınar edi.

El abat, baǵlarda ashıldı gúller...

Biraq urıs baslandı hámmege málim. Awıl tolı tasırlaǵan jigitler

Bári urısqa ketti, ketti muǵallim.

Qaldı eki qabat jas kelinshegi,

Kózi dóńgelenip jaǵısta jılap. "Jolǵa aydan qarap kútemen" dedi,

Jawdı jeńip, aman keliwin sorap.

Kegeyli boyında xalıq ıǵın-jıǵın,

Jigitler kemege mindi pesinde. "Búlbil" sayrap ketip, Muskat iytiniń Suwǵa sekirgeni jurttıń esinde...

Urısqa baratırǵan tabelshik aǵam

Taslap ketti "asha tayaǵın" maǵan. Óńkey qız-kelinshek penen bizdaǵı Jumısqa jegilip, qaldıq oqıwdan...

3

Jalǵız máyek salıp qurıq basqanda, Bir ıntıqlı sezim juwırıp kanǵa, Erik náwshesindey júregi qustıń Miyrim bulaǵına shomılar sonda,

Qus niyeti dúziw, ıklası kalıs, Bawırı eljirep, tabar jubanısh, Boyınsunıp jaratılıs zańına,

229

Uwız iyni qurıp jatadı bayǵus.

Sheńgel arasına uya salǵanda, Tiken tırnamaǵan jeri qalǵan ba. Sol sızlap awırǵan jaralar pitip, Jata berdi uyqılı-oyaw solmanda.

Jubayı qurt uslap awzına saldı,

Bazda sulıw sayrap kewilin aldı, Sheńgel qorǵap onı tikeni menen, Kún ısıǵan waqta sayasın saldı.

Bazda qáwip-qáter kelgendey bolar, Túnlerde qızıq tús kórgendey bolar. Baǵda ushıp-qonıp, palapanına Sayrawdı úyretip júrgendey bolar.

Máyek shayqap, waqtın-waqtın qozǵaldı, Kúndiz shuwaq, aqsham ayaz ızǵarlı. Gúbelektiń qanatınan oyanıp,

"Kustıń uyqısınday" degen sóz qaldı.

Qurq basqan quslardıń sabırı zıyada, Azıp-tozıp sarǵayadı uyada.

Sepkil máyek bir kúnleri jarılıp, Qus násili shıqtı jaqtı dúnyaǵa.

Anası eljirer shúkir etkendey, Jubayı da maqsetine jetkendey,

Sayrar jaqın jerde sheńgelge qonıp, Shadlıǵın járiyalap, súyinshi kútkendey…

4

Birin aytıp, birisine kettim be,

Qustı qoyıp, adamzatqa óttim be? Urıs jılları izi qalǵan talaydıń,

230

Ayaq soqbaǵı kóp biziń bettiń de. Olar alıp barar paxtalıqlarǵa, Júweri atız hám jońıshqalıqlarǵa. Bunda tabelshiktiń "asha tayaǵı"

Tiymegen bir qıytaq egis jer bar ma?

Hayal-qızlar tań sáhárden turadı, Kúndiz paxta otap, ketpen uradı. Aydıń jaqtısında arpa baw sabap, Shıq túskende tuxım jońıshqa oradı.

Ishinde bir erkek "tábilshik bala", Murnı iyis bilmegen oldaǵı shala.

(Shının aytsam, sol jılları sumlıqsız Quwanaman gódek bolǵanlıǵıma...)

Ashshı qamshı tiygen attay artınan, Kúnler óter awır miynet tarpıǵan. Alıstaǵı qanlı urıs jalını

Júreklerdi jas qayıńday sharpıǵan.

"Jeńge-biykesh" oynap, "dayı-jiyenli",

Úmit, miynet penen qayǵını jeńdi.

Qaytqan qustıń dizbegine telmirip, Qız-kelinshek bel-ketpenge súyendi...

Esimde, báhárde sıyır qos jegip,

Sonǵı paxta jerdi júrgende egip,

Atız basındaǵı búktiń ıǵında

Hayallar kulpereń, mashakat shegip.—

Jabırlasıp attı, erkek jolatpay,

Más bolıp kúlisti kópke, uzatpay. — Súyinshi sora muǵallimniń úyinen, Háy, tábilshik bala, juwır kuwat, hay!...