Ibrayim Yusupov - Tanlawli shigarmalarinin 1 tomi

51

Jarasar sızlarma siz tirińizde?

Yaki sıyısa almay kep-keń dúnyaǵa, Sıyarsız ba tap tar qábirińizge!

** *

Sawlatlı gúmbez tur qábirstanda, Kún súyip kók shırsha badiya tasıp. Dábdebeli qád kóterip aspanǵa, Túrli oyǵa salar adam balasın.

"Bárákálla! Mine, ólige húrmet"— Dep súysinip qarar gúmbezge hár kim,

"Qay zamannıń múlki? Xan ba yaki bek?

Alım ba, shayır ma bul jatqan marhum?

Láhát qazıp atqan birew nas atıp, "Qızıq adamsız" —dep mırs etip kúldi. "Bul—kóknarshı ǵarrı, jaqında óldi.

Bul gúmbez—miynetsiz puldıń másligi: Ol ǵarrının ulı kóp jıldan bern

Bizde sawda bazasınıń baslıǵı".

Bazı bir adam bar, óldi degende,

Isenbey turasań óz qulaǵıńa. Abaysız záhárli taǵam jegen be, Mashina qaqtı ma, tas quladı ma?

Joq, joq, múmkip emes... Qalaysha óldi? Hiyleden shaytandı utar edi ol?

Naǵaybil dus kelse, Mefistofeldi—

Ibiliske úsh márte satar edi ol.

Eger jer astında bolsa húkimdar, Bunı alıp barǵan Ájeldi boqlap,

52

Der edi:—"Ne bále ákeldiń, zańǵar!

Áy, dozaq saqshısı, bol mınaǵan saq! Bul awzıńnan kirip, artıńnan shıǵar, Sáytip beyishti de etedi qarap..."

Bazı adamlar bar, óldi degende, Isenbey turasań óz qulaǵıńa.

Bir ǵaletiy boran qutırıp demde,

Bastırıp kirgendey kewil baǵıńa.

Japıń ırshıp túser qılısh shabaqtay,

Jaqın-juwıq bolmasa da ol adam.

Sáwbetin tárk etken áziyz qonaqtay, "Ay-hay, iyt dúnya" dep kewliń qawsaǵan.

Insanıy zibanı bolsa Tábiyat, Aytar edi jawız Ájelge sonda:

"Waq-waq, áttegene! Qılıpsań uyat.

Qalay kóziń qıydı janın almaǵa! Bul insan ólimi—maǵan qıyanat, Bar, aparıp jiber jaqtı dúnyaǵa!"

** *

Men, sóytip, ólippen. "Aqıyrı qayır, Yaqshı adam edi" dep jurt aparar.

Este qa ǵanday bir sóz aytsa shayır. Kimdur ishten sonı gúbirlep barar.

Duxovoy orkestr barar móńirep, Xalıq degen jaqsı ǵoy, ólini sıylar.

Kritigim keler izde monteńlep, Birewler "ordeni neshew?" dep qarar.

54

Samal degen biydáwlet te, Íssılıqqa júrek egpey, Usımannan uzap ketpey, Oynar gújim sayasında, Aǵın suwdıń jaǵasında.

Qaramanǵa sapqan gújim Kóp zamannıń kórer júzin. Sayasında ashıp kózin Otız áwlad ónip-óser,

Gújim turar, mezgil kósher...

Gújim, gújim! El sániseń, Aǵashlardıń sultanısań. Ata-baba mákanısań, Altı qanat úy ústine

Teńgedey bir kún tústi me!

Keleshekti kózi shalǵan, Góne sózdey este qalǵan, Suymırıq kus uya salǵan Bayterektiń óziseń sen, Jolawshınıń háziseń sen.

Shańqay túste túsip attan Kim eken dem alıp atqan?

Shını kása, aq nabattan Tógip dasturxan ústine, Bir yashulı otır áne.

Jiyren biye, kók qanazat—

Arqanlawlı tur eki at. Mashinanı jolǵa taslap,

Men hám jetip bardım tezden, Sálem—bizden, áliyk—sizden!

55

—Ha, yashulı, qonǵay shayıń, Jolıń oń bolǵay ilayım!

—"Kel, shayırjap, aynanayın" Dep biz benen alısıp qol, Sıypadı aq saqalın ol.

Aq terlik kiyiz teyinde

Házin buzbaǵan kúyinde, Otırǵanday óz úyinde Jelpiner ol shayǵa balqıp, "Sóyle ata, sóyle shalqıp".

"...Pákize bir kiyik edi, Kızım onı súyip edi, Úsh jıl úyde júrip edi,

Sol biyhazar shól maqluǵı Qapelimde boldı shıǵın.

Júrdi genje ulım onda "Gaz kániniń" oqıwında. Ústirtke bir barǵanıńda

Elik uslap kelip edi, Úkesine berin edi.

Sol quralay keń sharbaqta Qızım menen ósti baǵda, Oylar edim kórgen waqta, Sáddaq, adam kewil ashsa,

Jabayı ań bawır basqan.

Bazda oynar sekek atıp, Gá muńayar qarap jatıp. Qız bayǵus onı jubatıp,

Dizesine qoyar basın,

Hayiw aytar sıypap, qasıp.

56

Sóytip aqlıq qızım—Ayım Meqtebinen kelgen sayın Ishpesten demlewli shayın,

Kiyik penen oynar edi, Monshaq taǵıp saylar edi.

Gúzli-báhár janıwarım,

Erbeńletip qulaqların,

Sırtıldatıp tuyaqların,

Shóldi awsap turar edi,

Samoletten buǵar edi.

Kızımnıń kóz jasın qıyıp Jatalmadım úyge sıyıp.

"Qırq ay qolda ósken kiyik

Shóldiń iysin alsa turmas" Degen sóz barlıǵı ıras.

Sondadaǵı diydar ǵayıp, Balam turǵansoń muńayıp; Meyli, jurt kórse de ayıp,

Izlep shıqtım qızım menen

Jol sorassań biziń menen."

Dep kúlgende ǵarrı sola Gújim artınan tuwıp ay, Shıǵa keldi bir quralay...

Bek bol, shayır, júregińe, Murad bersin tilegińe.

Awpárin! Bul kimniń gúli? Ájiniyaz, Maqtumqulı — Kúnshıǵıstıń kóp búlbili

Sayray-sayray tárip etken,

Endi náwbet bizge jetken...

57

Shıbıǵınday shıǵır taldıń. Ayaq basıwı maraldıń, Bul qızdı tuwǵan hayaldıń Jan payandoz jollarına, Pal qosılsın pallarına.

Páriyshandur joqtay tabı, Júzinde súttiń qaymaǵı, Qolına tutqan kitabı

Fizika ma ya ximiya,

Bir baxıtlı shayır ma ya...

Qızǵısh alma suwın jıyıp, Júzine qoyǵan ba quyıp?

Jup qareli kunge kúyip Pisip tur ma yaki kóz be? Peri joqdur bunnan ózge.

Onsekkizdedur keminde, Qara shashı ash belinde,

Qaraqalpaqtıń elinde

Ne sulıwlar joq, doslarım! Kórseń keter ıqtıyarıń.

Abbaz aǵa aytqandayın:

Ya Sánemseń, ya Gúlayım...

Meniń ismimdur Ibrayım, At sorasqan bolmas ayıp, Kel, qarındas, tanısayıq!

Klassiklerińnen qalmay,

Hesh birinen úlgi almay

Súwretlerem seni, pay-pay,

Tartınaman atańızdan...

El aylansın sendey qızdan...

58

Dáli xalıqdur shayır degen,

Sır giznemes kewlindegin, Niyetim — haq, sózim —tegin, Kir joq kewil sandıǵında,

Dep júrmeń "bul anturǵan ba".

Sayraplap shól dalalıǵın, Atań esler balalıǵın. Kewliń sergip shamalı kún, Aylanarmız el ishine,

Al, men—ilham perisine...

"Búlbil ushsa gúlge qonar, Ǵazlar ushıp kólge qonar, Kiyik qashsa shólge barar, Júr izleyik kiyigińdi.

Jaslıq hám gózzallıq—qurdas, Ekisi hám uzaq turmas.

Hámire bol, kel qarındas, Izleseyin kiyigińdi.

Kızıl gúldur qızdıń janı, Sen dúnyanıń ráwshanı, Nadan eken shól haywanı, Kel izleyin kiyigińdi".

** *

"Twyǵın quslar párli bolar,

Ańshı — sayat serli bolar. Xabar beriń, háy yaranlar,

Bul jerden kiyik ótti me?

Yarıma megzer júzleri,

Kózime súrme izleri.

59

Jawdırap qara kózleri,

Bul jerden kiyik ótti me?

Bálent-bálent tawdan asıp,

Bizdi taslap barar qashıp, Ayaqların saylap basıp, Bulmannan kiyik ótti me?

Aqtararman duz—dalanı, Dártinen janım jaralı. Qapa kewlimniń maralı,— Bul jerden kiyik ótti me?"

** *

Kel, súyiklim, ayıp etpe, "Opasız" dep sayıp ótpe. Kiyik tuttırmas álbette

Bir jazım bolǵannan keyin, Ókinermiz sonnan keyin.

Men —jigit, sen— qız bolǵansań, Bizdi sergizdan qılǵansań, Karshıǵaday qıyallansań.

Ele hám samalıń patlı, Dáwranıń bar inabatlı...

Yosh—ushqalaq, kewil—berik, Aylanarman ketsem erip,

Quwday moynıńdı tóńkerip, Qulaq sal aytayın ózim

Sol qashawıq kiyik sózin....

1961-jıl.

60

SHAYÍR HÁM ÁJEL

B a l l a d a

Ájel qolǵa qara dizimin alıp, Jáne ketti iske. Gúńkilder ishten:

"Smena joq, jurttay kurortqa barıp, Dem alıw joq bizge. Ne jazdım eken?

Ne tapsırsa, hesh ǵaletlik bolǵan joq, Naq bejerip júrmen planlı isin. Asıray almay atqan bala-shaǵam joq, Ne súrgin desenshi usı júrisim!

Hámme jek kóredi. Jantasıp ketsem, Vrach shpriсin ala juwırar.

Adamlardı qıraman dep qast etsem, Biri ketken menen, onı tuwılar.

Óletuǵın boldım ájelsiz" dep ol, Mákeme baslıǵın sóger sırtınan...

Mine sóytip, qawın qosqa tústi jol, Bunda bir ǵarrı bar "demi tawsılǵan",

—Wáy, aqmaq, usınday jerde de ólip...

Mashinamdı buzdı atız-shelleriń.

Júr qane! Toqsan jıl sen ómir súrip,

Endi ne haqıń bar dúnyada seniń?...

— Hay, kim ózi bunda jelpildep júrgen? Shayǵa bir ház etip terlep jatqanda?

Nasbay shaqshanı al anaw beldewden! — Dep ǵarrı háńgirlep baqırdı sonda...

Ketti Ájel shopanlarǵa dúzdegi.

Jas bosana almay jattı bir hayal.