Informaciyalıq texnologiyaları
.pdfberse, programma endi ulıwma basqa maqsetlerge arnalǵan jáne sol blokqa múrájáát etedi. Nátiyjelerin aldınan aytıp bolmaydı. Sonıń ushın programmist dizimli sistemalardı júritiwde yadtı bosatıw hám kórsetkishlerdi qadaǵalaw máselelerine ayrıqsha itibar beriwi lazım. Bos yadı ústinen orınlanatuǵın operaciyalardıń tuwrılıǵın qadaǵalawdıń hár qıylı usılları bar. Máselen, múrájáátler esaplaǵıshları usılınan paydalanıw múmkin bolıp, oǵan muwapıq hár bir yadtıń islep atırǵan blogı ushın usı bloktıń kórsetkishi programmanıń qansha hár qıylı elementlerine iye ekenligin ańlatıwshi esaplaǵısh jaratıladı. Blok birinshi márte qosımshaǵa alınǵanda, onıń esaplaǵıshı 1 birligine ornatıladı. Hár saparı usı blok ushın jańa kórsetkish jaratılǵanda, esaplaǵıshtıń mánisi bir birlikke asadı. Hár saparı kórsetkish joq etilgende, esaplaǵısh mánisi bir birlikke kemeyedi.
Esaplaǵısh mánisi nolge teń bolǵanında, bloktan paydalanıw múmkin bolmaydı hám ol bos yad dizimine qaytarılıwı múmkin boladı.
7.6. Jazıw kodın onıń mánziline ózgertiwge tiykarlanǵan jaylastırıw usılları.
Operaciyalıq sistemalarda hám maǵlıwmatlar bazaların basqarıw sistemalarında maǵlıwmatlardan tuwrıdan-tuwrı erkin paydalanıwdı támiyinleytuǵın jazıw kodın onıń manziline ózgertiwge tiykarlanǵan jaylastırıw usılları keń isletiledi. Bul jaǵdayda jazıwdı saqlaw mánzili jazıwlar massivi ústinen orınlanatuǵın logikalıq háreketlersiz, yaǵnıy áweli tabılǵan yamasa jazılǵan maǵlıwmatlarǵa qarata jaylasıwı boyınsha emes, bálkim jazıw kodı yamasa onıń gilti ústinen orınlanatuǵın qanday procedura járdeminde anıqlanadı. Bunda yadqa múrájáát etiw waqtı aldıńǵı múrájáát ámelge asırılǵan maǵlıwmatlardıń jaylasıwına da, aǵımdaǵı múrájáát ámelge asırılıp atırǵan maǵlıwmatlardıń jaylasıwına da baylanıslı bolmaydı.
Mánzildi esaplaw ushın sızıqlı yamasa sızıqlı emes ózgertiwlerdi ámelge asırıwshı hár qıylı proceduralardan paydalanıladı, bunıń nátiyjesinde anıq yamasa salıstırmalı mánzil anıqlanıwı múmkin. Esaplanıp atırǵan mánzil boyınsha jaylastırıw usılı OYa ta maǵlıwmatlardı shólkemlestiriw–tuwrıdan-tuwrı erkin paydalanıwlı kesteler ushın da, SYAQ da maǵlıwmatlardı shólkemlestiriw – tuwrıdan-tuwrı erkin paydalanıwshı fayllar ushın da isletiledi.
Gilt ústinde proceduralardı ámelge asırıwshı hám jazıw mánzilin jaratıwshı funkciyalar ózgertiw funkciyaları delinedi. Maǵlıwmatlardı qayta islew boyınsha ádebiyatta bul funkciyalardı kóbinshe randomizaciya funkciyaları (inglizshe random assess – erikli erkin paydalanıw) dep ataladı. Ózgertiw funkciyasına qoyılatuǵın tiykarǵı talap ol unikal mánzilin jaratıwı kerekliginen ibarat.
Eger informaciya massiviniń barlıq jazıwları qatań belgilengen uzunlıqqa hám gilttiń unikal izbe-iz mánislerine iye bolsa, gilt qabıl etiwi múmkin bolǵan mánisler diapazonı bolsa bar yad mánzilleriniń diapazonınan artıq bolmasa, giltti jazıw saqlanatuǵın mánzilge bir qıylı mániste ózgertiliwin támiyinleytuǵın sızıqlı funkciyanı tabıw múmkin boladı. Máselen, mánzillerdi esaplaw ushın tómendegi
211
ózgertiwden paydalanıw múmkin: ai = Ki – R, bul jerde ai – jazıwın yamasa mánzili, Ki – jazıw gilttiń mánisi, R – qanday oń san.
50 jazıwlı massivte gilt 0201 den 0250 geshe bolǵan mánislerdi qabıl etsin. P
– 200 dep tańlaymız. Sonda K=0211 hám K=0241 giltli jazıwlar massivte sáykes ráwishte 11hám 41-orındı iyeleydi.
Real maǵlıwmatlar jaǵdayında massiv jazıwları hár dayım da gilttiń izbe-iz mánislerine iye bolmaydı hám eń ápiwayı sızıqlı ózgertiwlerden paydalanǵanda yad uyashalardıń bir bólegi bos qaladı. Bul jaǵdaylarda mánzillerdi esaplaw ushın júdá quramalı ózgertiw funkciyaları – xeshlew funkciyaları yamasa xeshfunkciyaları (inglizshe to hash – kesiw, maydalaw, aralaspa payda etiw) dan paydalanıladı. Xesh-funkciya jazıw gilti yamasa onı kodınıń mánisin anıqlawshı nomerler yamasa bitlar izbe-izligin xeshleydi (yaǵnıy mayda bólekshelerge maydalaydı hám belgili tárizde olardı kóshiredi), nátiyjede jazıwlar jaylasatuǵın hám izlenetuǵın xesh-mánzil payda boladı. Máselen, svertka usılı boyınsha giltti ózgertiwin ámelge asırıwshı kóp qollanılatuǵın xeshlew funkciyası giltti bir neshshe buwınlerge bóledi, soń olar talap etilip atırǵan diapazondaǵı san qáliplesetuǵın etip qosıladı. Eger biz, mısal ushın, segiz qanalı K = 97434658 hám K = 31269857 giltlerine iye bolsaq hám olardı úsh qanalı mánzillerge sáwlelendiriwdi, tómendegi operaciyalardı orınlawımız múmkin:
h (97434658) = 974 + 346 + 58 = 378, h (31269857) = 312 + 698 + 57 = 067.
Bul jerde h belgisi giltti xesh-funkciya qayta islep atırǵanın ańlatadı. Esaplap atırǵan mánziller úsh qanalı bolıwı ushın qosıw 1000 modul boyınsha orınlanıwı. 1000 modul boyınsha qosıw nátiyjesi jıyındısın 1000 ǵa bólgennen keyin qalǵan qaldıq esaplanadı.
Xeshlew funkciyası jazıw giltiniń onıń mánziline bir mánili ózgertiliwin támiyinlewi kerek, bunda mánziller maǵlıwmatlardı saqlaw ushın ajıratılǵan yadı tarawı boyınsha imkanı barınsha tegis bólistirilgen bolıwı kerek. Usı menen birge, xesh-funkciya júdá quramalı bolmaslıǵı kerek, sebebi ózgerisler ushın kerek bolatuǵın waqıt júritiw, izlew hám qayta islew operaciyaların orınlaw waqtına qosıladı. Jaqsı xesh-funkciya tezletilgen boladı hámde unikal hám júdá tegis bólistirilgen mánzillerdi jaratadı.
Hár qıylı xesh-funkciyalar belgili, olardıń hár biri gilt mánisleriniń anıq bólistiriliwinde jaqsı nátiyjelerdi támiyinleydi. Biraq eń jaqsı xesh-funkciyada da bir qıylı mánzildi alıw itimalı bar. Kolliziyalar, yaǵnıy hár qıylı jazıwlar bir qıylı mánzildi alatuǵın jaǵdaylardıń júz beriwi derlik anıq.
Eń keń tarqalǵan xeshlew funkciyalarınıń birinen paydalanıw qanday etip kolliziyalardıń júzege keliwine alıp keliwin kórip shıǵamız. Funkciya bolıw usılına tiykarlanǵan hám tómendegi kóriniste anıqlanadı:
h(K) = K mod m + 1,
bul jerde m – bóliwshi. h(K) nı esaplaw ushın K jazıw gilti m ge bólinedi hám K mod m ge teń bólinbe qaldıǵı 1 ge asırıladı. m = 101 dep alamız hám 2000, 2001, ..., 2017 giltler ústinen h(K) ózgertiwin orınlaymız. Giltler 82, 83, ..., 99 mánzillerde sáwlelenedi. Bul mánzillerdiń ózi h(K) funkciyası tárepinen 3313,
3314, ..., 3330 giltler ushın jaratılǵan boladı, yaǵnıy kolliziya júzege keledi.
212
Kolliziyalardı sheshiwdiń hár qıylı usılları bar. Olardıń birinen paydalanǵanda xesh-mánzil qayta xeshlenedi, yaǵnıy mánzil belgili ózgerislerge ushıraydı. Máselen, kolliziyadaǵı xesh-mánzil konstantaǵa kóbeytiriliwi múmkin, bunıń nátiyjesinde jańa mánzil payda boladı. Bunday ózgerisler bos esaplanatuǵın yadı uyashasınıń mánzili jaratılmaǵansha bir neshe márte orınlanıwı múmkin. Jazıwdı izlewde de ózgertiwlerdiń usı izbe-izligi orınlanadı.
Kolliziyalardı joq etiwdiń basqa usılı izbe-iz kórip shıǵıw ushın baslanǵısh noqat sıpatında jaratılǵan mánzildi isletiwden iborat. Yadında bos orındı izlew usı mánzilden baslanadı.
Ámeliyatta kolliziyalardı aldın alıwǵa imkaniyat beriwshi esaplanǵan mánzillerden paydalanıwdıń tómendegi usılı eń keń tarqalǵan. Bunda randomizaciya procedurası tárepinen jaratılatuǵın mánzil belgili bir jazıwdı saqlaw mánzili emes, bálkim usı mánzildi alǵan barlıq jazıwlar jaylasqan yadı tarawı yamasa yad betin saqlaw mánzili dep esaplanadı. Bet átirapında jazıwlar kelip túsiw tártibine kóre izbe-iz yamasa ornatılǵan qanday da bir logikalıq tártipke muwapıq jaylasıwı múmkin. Eger waqıt ótiwi menen bet tolsa, yadta aldıńǵı kórsetkish penen baylanısatuǵın jańa bet ajıratıladı.
7.27-súwret. Yad betleriniń nomerlerin xesh-funkciya tárepinen jaratıwda jazıwlardıń jaylasıwı
Xesh-funkciya betiniń anıq mánzili yamasa onıń nomerin jaratıwı múmkin. Sońǵı jaǵdayda maǵlıwmatnama jaratılıp, onda betler cifrlarına sáykes ráwishte SYAQ yamasa OYa taǵı anıq mánzil qoyıladı. Betler maǵlıwmatnaması OYa ta saqlanadı. Ádette, salıstırmalı adresaciya abzal esaplanadı, sebebi bunda maǵlıwmatlardıń úlken ǵárezsizligi támiyinlenedi. Maǵlıwmatlar yadta qayta islew
213
programmaları ózgertiwsiz kóship juriwi múmkin, maǵlıwmatnamanı tiyislishe korrekciya qılıw zárúr boladı ǵana. 7.27-súwrette yadı betleriniń cifrların xeshfunkciya tárepinen jaratıwda jazıwlardıń jaylasıw sxeması kórsetilgen.
Jazıwlardı izlew, modifikaciyalaw hám shıǵarıp taslawda berilgen gilt ústinde jaylastırıwdaǵı sıyaqlı ózgerisler orınlanadı. Eger usı bette jazıw bolmasa, tolıw betleri kórip shıǵıladı.
Modifikaciya operaciyasın orınlawda tabılǵan jazıwǵa zárúr ózgerisler kiritiledi hám jazıw áwelgi mánzil boyınsha jaylastırıladı. Eger gilt maydan modifikaciyalansa, jazıw óshiriledi. Gilttiń jańa mánisi randomizaciya procedurası tárepinen qayta islenedi hám jazıw tiyisli yad tarawına jaylastırıladı.
214
8-BAP. MAǴLÍWMATLARDÍ SÍRTQÍ YAD
QURÍLMALARDA SAQLAW.
8.1.Sırtqı saqlaw qurılmalarda maǵlıwmatlardı shólkemlestiriwdiń ózine tán qásiyetleri.
8.2.Fayllar túrleri hám olardı qayta islew rejimleri.
8.3.Izbe-iz fayl.
8.4.Indeksli-izbe-iz fayl.
8.5.Tuwrı fayl
8.6.Kitapxana faylı.
215
8.1.Sırtqı saqlaw qurılmalarında maǵlıwmatlardı shólkemlestiriwdiń ózine tán qásiyetleri.
Maǵlıwmatlardıń úlken massivları hám arxiv maǵlıwmatları sırtqı yad (SYA) qurılmalarda jaylastırıladı, ol jerde olar fayllarda saqlanadı. Kompyuterdiń matematikalıq támiynat sistemalar-ında ádette fayllar – fayl sistemaları menen islew ushın qurallar bar boladı.
Sırtqı yad qurılmalarında saqlanatuǵın maǵlıwmatlar toplamı ushın tiykarǵı informaciya birlikleri - logikalıq jazıw; fizikalıq jazıw yamasa blok; fayl; tom esaplanadı (8.1-súwret).
Blok



Jazıw
Maydan




Bayt
Bit
8.1.-súwret. Maǵlıwmatlardıń logikalıq ańlatılıwı
Sırtqı yad qurılması (SYAQ) dárejesinde logikalıq jazıw operativ yad (OYa)ta maǵlıwmatlardı payda etiw hám qayta islew usılların kórip shıǵıwda paydalanılatuǵın tap sol informaciya birligin bildiredi. Biraqta fayl sisteması ushın jazıw maǵlıwmatlarınıń tek ǵana uzınlıǵı menen klassifikaciyalanatuǵın eń kishi hám bólinbes elementinen ibarat. Logikalıq jazıwdıń uzınlıǵı paydalanıwshınıń ámeliy dástúri menen belgilenedi hám bayt yamasa mashina sózlerinde ańlatıladı. Maǵlıwmatlardı basqarıw sistemalarında uzınlıǵı belgilengen, ózgeriwsheń hám belgisiz jazıwlar parıqlanadı. Hár qanday formatda jazıwlardıń gilti bolıwı yamasa bolmawı múmkin.
Paydalanıwshı-programmist ushın qolay bolǵan jazıwlar xarakteristikası (tiykarınan, jazıw uzınlıǵı) kópshilik jaǵdaylarda SYAQ hám OYa ortasındaǵı almasıwlardı payda etiw ushın qolaysız boladı. Logikalıq jazıwlar menen almasıw kóp muǵdardaǵı kiritiw-shıǵarıw buyrıqların talap etedi hám SYA qurılmasın yad kóleminen paydalanıwdı jamanlastıradı. Sonıń ushın sırtqı jetkeriwshige jaylastırıwda jazıwlar bloklar yamasa fizikalıq jazıwlarǵa birigedi hám SYAQ hám OYa ortasındaǵı almasıw bloklar arqalı ámelge asırıladı. Bir ǵana blokqa birlestirilgen logikalıq jazıwlar muǵdarı bloklaw koefficienti dep ataladı.
216
Maǵlıwmatlardı bloklarǵa birlestiriw olarǵa logikalıq islew beriwge tásir etpeydi. Jazıwlar blogı SYAQ nan OYa tıń arnawlı ajıratılǵan tarawı – buferge uzatıladı.
Buferde fizikalıq jazıw bloktan shıǵarıladı hám qayta islew ushın OYa tıń basqa tarawlarına uzatıladı. Bloktıń eń úlken ólshemi bufer kólemi menen sheklenedi. Bufer sonday nawbet sıyaqlı payda etilgen. Bufer bosaǵan sayın oǵan keyingi fizikalıq jazıw jaylasadı. Qayta islewden ótken logikalıq jazıwlar birimlep buferge túsedi. Buferde logikalıq jazıwlar bloklaw koefficientine teń bolǵan belgili muǵdarda toplanǵannan soń payda bolǵan fizikalıq jazıwlar SYA qurılmasına uzatıladı.
Fayl – bul sistemada óz atı hám ańlatılıwına iye bolǵan logikalıq baylanıslı jazıwlar jıynaǵı. Fayl atınan paydalanıp oǵan birlestirilgen maǵlıwmatlarǵa múrájáát etiw múmkin. Fayl atı hám onıń xarakteristikaları arnawlı jazıw basqarıwshısı – fayl belgisinde boladı. Sistemadaǵı bar barlıq fayllar, olardı saqlaw mánzilleri menen birgelikte arnawlı katalokqa jazıladı, onıń járdeminde fayllardı atı boyınsha avtomatikalıq tárizde izlew támiyinlenedi. Fayldıń kórip shıǵılǵan anıqlaması bul atamanıń logikalıq interpretaciyasın beredi. Fizikalıq fayl informaciya tasıwshı maydanınıń uchastkasınan ibarat boladı, bul jerde fizikalıq jazıwlar ulıwma at astında saqlanadı. Fayl, máselen magnit lenta (ML) nıń bir bólegin, pútin bir lentanı yamasa bir neshe lentanı yielewi múmkin.
Fayl jazıwlar menen de operativ yadta saqlanıp atırǵan massiv jazıwları menen ámelge asırılatuǵın barlıq operaciyalar orınlanıwı: kiritiw, modifikaciya, izlew. Jazıw yamasa bir neshe jazıw menen ámelge asırılatuǵın bólek operaciya tranzakciya dep ataladı. Hár qanday tranzakciyanı orınlaw ushın qayta islew kerek bolǵan jazıw gilti hám operaciya túrin anıqlaw zárúr. Bir qatar jaǵdaylarda qosımsha informaciya zárúr boladı.
Fayllar sistemada hár qıylı jetkeriwshilerde saqlanıwı múmkin. Hár bir jetkeriwshini, oǵan jaylastırǵan fayl ólsheminen qattı názer, tolıq ataw imkaniyatı bolıwı ushın maǵlıwmatlar tomı degen túsinik kiritilgen. Tom – bul bólek mánzilli fizikalıq jetkeriwshi, máselen almasatuǵın diskler paketi, magnit baraban, magnit lenta tasıwshısı. Bir ǵana tom shegarasında bir ǵana yamasa bir neshe fayl jaylasıwı múmkin hám bunda tom tiyisli bir yamasa kóp fayllı dep ataladı. Bir ǵana fayl bir neshe tomdı iyelewi múmkin, bunday jaǵdayda ol kóp tomlı fayl boladı. Tomdı identifikaciyalawshı informaciya jetkeriwshi arnawlı ajıratılǵan uchastkada jaylastırıladı hám arnawlı jazıw – tom belgisin payda etedi.
Operaciyalıq sistema ol boyınsha tomdı SYAQ na ornatıw durıslıǵın qadaǵalawdı támiyinleydi.
SYAQ tomlar sistemada úlken muǵdarlarda toplanıw múmkin. Hár bir tom áhmiyeti hám mazmunı haqqındaǵı informaciya arnawlı yarlıqlar – sırtqı belgilerge jazıladı. Olar hár bir tomǵa sırtqı tárepten jabıstırıp qoyıladı. Sırtqı belgi dúzilmesin esaplaw orayı basqarması belgileydi.
SYAQ da saqlanatuǵın maǵlıwmatlar mánzilin anıqlaw qanday ámelge asırılıwın qısqasha kórip shıǵamız. Tomlar mánzilin belgilew (identifikaciyalaw) sırtqı belgilerge muwapıq ámelge asırıladı. Hár bir fayl SYAQ da absolyut mánzilge iye boladı. Fayl sisteması fayllardıń atları hám olardıń absolyut
217
mánzilleri ortasındaǵı sáykeslikti belgileydi. Fayl baslanıwı fayl belgisi menen anıqlanadı.
Hár bir blok hám hár bir logikalıq jazıw da mánzilge iye – usı mánzil blok yamasa jazıwdıń birinshi bayt mánzili esaplanadı. Mánzil absolyut yamasa salıstırmalı bolıwı múmkin. Absolyut mánzil tomdaǵı jazıwdıń fizikalıq jaǵdayın belgili qurılma atamalarda tuwrıdan-tuwrı belgileydi. Absolyut mánzil uazıypası principi ilgeri kórip shıǵılǵan. Blok salıstırmalı mánzili – bul fayldıń birinshi blokqa qarata bloktı tártip nomeri. Jazıwdıń salıstırmalı mánzili bul jazıw jaylasqan blok mánzili hám jıljıw jolı menen belgilenedi. Jıljıw mánzillenip atırǵan jazıw baslanıwdan aldınǵı blok baytlar sońına teń. Belgili jazıwǵa múrájáát etilgende onıń salıstırmalı mánzili absolyut mánzilge ózgerttiriledi.
SYAQ da maǵlıwmatlar dúzilmesin payda etiw ushın kórsetkishten keń paydalanıladı, olar fayldaǵı basqa jazıwǵa yamasa basqa fayldıń jazıwına jiberiletuǵın informaciyadan ibarat boladı. Kórsetkish sıpatında jazıw gilti, onıń absolyut yama-sa salıstırmalı mánziliden paydalanıw múmkin.
Kórsetkish sıpatında absolyut mánzilden paydalanıwda kórsetkishler kórsetip turǵan jazıwlardı jetkeriwshi fizikalıq tárepten jıljıtıw múmkin emes, sebebi bunda kórsetkishler «asılıp qalıwı», yaǵnıy yadtıń bos orınların kórsetip turıwı múmkin. Bul jaǵdayda jazıwlardı óshiriwde qáwipli. Yad bosaǵan jerinde jańa jazıwlardı jaylastırıwda eski «asılıp qalǵan» kórsetkishler qálbeki logikalıq baylanıslardı ornatıw múmkin. Kórsetkishlerdiń «asılıp qalıwı» qáwipin sheshiw ushın hár bir jazıwdı óshiriwde oǵan ornatılǵan barlıq kórsetkishlerdi izlep tabıw hám dúzetiw zárúr.
218
8.2. Fayllar túrleri hám olardı qayta islew rejimleri.
Maǵlıwmatlar fayllı sistemalarınıń tómendegi túrleri bar: izbe-iz, indeksliiz- be-iz; tuwrı hám kitapxana faylları.
Fayllardıń sanap ótilgen túrleri bir-birinen olardıń jazıwların sırtqı tasıwshıda jaylastırıw usılı menen parıqlanadı: birinshi jaǵdayda jazıwlardı jaylastırıwda jazıw gilti hám onıń ornı (saqlaw mánzili) ortasında óz-ara baylanıs bolıwı, ekinshi jaǵdayda bolsa bunday baylanıs bolmawı múmkin. Ilgeri aytıp ótilgendey, jazıw gilti jazıwı anıq belgilewshi hám onı basqa jazıwlar ishinen ajıratıp alıw imkaniyatın beriwshi informaciya.
Fayl jazıwların saqlawǵa eń ápiwayı jantasıw bul olardı izbe-iz jaylastırıwdan ibarat. Izbe-iz fayllar tap sonday shólkem-lestiriledi. Fayllardı payda etiwdiń barlıq basqa usılları tómendegi tiykarǵı maqsetlerdi kózleydi: fayllardıń kórip shıǵılıp atırǵan bóleklerin kishireytiw yamasa kerekli jazıwdan tuwrıdan-tuwrı paydalanıwdı támiyinlew. Fayllı dúzilmeler basqa maǵlıwmatlar dúzilmeleri sıyaqlı jazıwlardı kiritiw hám óshiriw, olardı izlew hám modifikaciyalaw imkaniyatın beriwi kerek, biraqta usınıs etilgen fayllardı payda etiw usılları hesh biri maǵlıwmatlar menen islenetuǵın bul operaciyalardı quramalastırıp jibermewi kerek.
Fayl dúzilmesiniń xarakteristikaları hám onıń elementlerin qayta islew múmkin bolǵan rejimler nátiyjeligi, kópshilik jaǵdaylarda, bul fayldı jaylastırıw gózlengen SYAQ túrine baylanıslı boladı. Izbe-iz fayllar sırtqı tasıwshınıń barlıq túrlerinde jaratılıwı, fayllar qalǵan úsh túri bolsa tuwrıdan-tuwrı paydalanılatuǵın jetkeriwshilerde-magnit diskleri (MD)de jaratılıwı múmkin.
Fayllardıń barlıq túrleri ushın olardı qayta islewdiń úsh tiykarǵı rejimi bolıwı múmkin: izbe-iz, erikli hám dúzetiw rejimi.
Qayta islewdiń izbe-iz rejiminde fayl jazıwları SYAQ nan OYa qa uzatıladı hám sol jerde olar tasıwshıda qanday jaylasqan bolsa, olarǵa usı tártipte islew beriledi. Bunda qayta islew izbe-izligi hesh qanday ámeliy programmaǵa baylanıslı bolmaydı.
Qálegen rejimde jazıwlar OYa qa uzatıladı hám ol jerde ámeliy programma qanday talap etse, sonday tártipte olarǵa islew beriledi. Máselen, fayl shólkem xızmetshileri haqqındaǵı maǵlıwmatlardan ibarat bolsın. Ayırım xızmetshiler haqqında maǵlıwmat alıw talap etiledi. Izbe-iz qayta islewde OYa qa fayldıń barlıq jazıwları kiritiledi hám soń izbe-iz kórip shıǵıldı. Pútin fayl kórip shıǵıw nátiyjesinde kerekli jazıwlar tawıladı. Qálegen qayta islew rejiminde bolsa jazıwlardı kórip shıǵıw tártibi belgilew, máselen, xızmetshiler tabel nomeri boyınsha kórip shıǵıw múmkin, bunda pútin fayl kórip shıǵıw talap etilmeydi.
Dúzetiw rejiminde faylǵa jańa jazıwlar kiritiledi, eskirgen jazıwlar óshiriledi hám barları modifikaciyalanadı. Dúzetiw ushın kerekli jazıwdı izlep tabıw talap etiledi. Izlewde faylǵa izbe-iz, qálegen rejimde qayta islew múmkin. Hár bir rejim nátiyjeligi fayl túrine baylanıslı boladı.
219
8.3. Izbe-iz fayl.
Izbe-iz fayldı qáliplestiriwde jazıwlar jetkeriwshide olardıń kelip túsiw tártibi jaylastırıladı. Hár bir náwbettegi jazıw fayl aqırı jazıwdan keyin bos bolǵan orınǵa jaylastırıladı. Jazıw-lardı jaylastırıwda gilt yamasa logikalıq jazıw identifikatorı hám onıń jetkeriwshidegi ornı ortasında hesh qanday baylanıs bolmaydı.
Sırtqı yad qurılmaları barlıq túrleri fayllardı izbe-iz qáliplestiriw imkaniyatın támiyinleydi. Belgili qurılmalar tek ǵana izbe-iz fayllardı saqlaw ushın arnalǵan boladı. Bul qurılmalardıń islew principine muwapıq ráwishte belgili jazıwlardan erkin paydalanıw ushın fayl bunnan aldıńǵı barlıq jazıwlardan paydalanıw talap etiledi. Bunday qurılmalarǵa magnit remeni toplawlar (MRT), qatarlap basıw qurılmaları kiredi. Magnit disktegi toplamalar (MDT) izbe-iz fayl menen birge fayllar basqa túrlerinen paydalanıwǵa da jol qoyadı.
Izbe-iz fayl jazıwlarınan tek ǵana aǵımdaǵı jazıw kórsetkishi arqalı izbe-iz paydalanıw múmkin. Ol fayldı oqılǵan yamasa jazılǵan aqırǵı jazıwdı kórsetip turadı. Operaciyalıq sistemada aqırǵı jazıw yamasa oqıw buyrıǵı baǵdarlanǵan mánzildi eslep qaladı hám keyingi buyrıq keyingi mánzil boyınsha jiberiledi. Fayldı kórip shıǵıwdıń tamamlanıw waqtı fayl aqırınıń arnawlı belgisi boyınsha anıqlanadı. Perfokarta faylda, máselen, aqırǵı perfokarta / * belgilerge iye boladı. Magnit tutqıshları (ML) hám magnit disklerde (MD) fayllar fayldı sońǵı belgilerge iye.
Ádette izbe-iz fayllar jazıwları uzunlıǵı belgilep qoyılǵan boladı. Biraqta bazı bir sistemalar uzınlıǵı ózgeriwsheń jazıwlar menen islew imkaniyatın beredi. Bunda bloktıń eń úlken uzınlıǵı belgilep qoyıladı, maǵlıwmatlardı basqarıw sisteması oǵan qansha jazıw jaylaw múmkin bolsa, sonsha jazıw jaylastıradı. Hár bir blok bloktıń uzınlıǵı specifikaciyası, hár bir jazıw bolsa, jazıwlar uzınlıǵı specifikaciyasına iye bolıwı kerek.
Informaciya izbe-iz fayldan paydalanıwshınıń programmasına hám kerisinshe bolǵanda, qanday uzatılıwın tolıǵıraq kórip shıǵamız.
Aldıńǵı paragraflarda logikalıq jazıwlar SYAQ da jaylastırıwda bloklanıw, SYAQ hám OYa ortasındaǵı maǵlıwmatlar menen almasıw logikalıq jazıwlar bloklap jaylastırılatuǵın bufer arqalı ámelge asırılıwı belgilengen edi. READ-usınıs birinshi orınlanıwında jazıwlar blogı SYAQ dan buferge uzatıladı. Soń bloktıń birinshi jazıwı programmanıń maǵlıwmatlar tarawına uzatıladı. READ operaciyalardıń bunnan keyingi hár bir orınlanıwında buferde tártipli turǵan jazıwlar maǵlıwmatlar tarawına uzatıladı. Buferdegi barlıq jazıwlar jetkerip bolınǵannan soń keyingi READ-usınısı SYAQ dan jańa bloktı buferge jetkeriwge shaqıradı. Sonday usı sıyaqlı proceduralar, tek ǵana keri tártipte, WRÍTE operaciyaların orınlawda ámelge asırıladı. Bloktı qayta uzatıw waqtında programmalardı orınlawda biraz irkilis (bir neshe millisekund) bolıwı múmkin. Sonıń ushın haqıyqıy waqıt aralıǵında islewshi sistemalarda bir neshe buferden ibarat nawbetten paydalanıladı. Bloklanǵan bufer basqa bufer jazıwlarına qayta islenip atırǵan waqıtta toltırıladı. Soń buferlerdiń roli almasadı. Bunda programmanı islewdegi irkilisler bir jaqlı etiledi.
220
