Informaciyalıq texnologiyaları

Tekstli processor járdeminde tayarlanǵan xatlar hám bayanatlardı kúnde alıp turıw menedjerge firmadaǵı jaǵdaydı birdeyine bahalaw imkaniyatın beredi.

Elektron pochta (E-mail) - kompyuterlerden tarmaqta paydalanıwǵa tiykarlanǵan bolıp, paydalanıwshıǵa tarmaq boylap óziniń sheriklerine xabarlar jiberiw, alıw hám saqlaw imkaniyatın beredi. Bul jerde tek ǵana bir tárepleme baylanıs boladı. Bunday sheklew, kóplegen izzertlewshilerdiń pikirine kóre, júdá áhmiyetli emes, sebebi juzden eliw jaǵdayda xızmet boyınsha telefonda sóylesiwlerdiń maqseti tek ǵana informaciya alıwdan ibarat boladı. Eki tárepleme baylanıstı támiyinlew ushın elektron pochta boyınsha xabarlardı kóp márte jiberiw hám alıwǵa yamasa kommunikaciyanıń basqa usılınan paydalanıwǵa tuwrı keledi.

Elektron pochta paydalanıp atırǵan programmalıq támiynatqa baylanıslı jaǵdayda onnan paydalanıwshıǵa hár qıylı imkaniyatlardı beriwi múmkin. Jiberilip atırǵan xabardan elektron pochtadan paydalanıwshılardıń barlıǵı paydalanıwı múmkin bolsa, onı kompyuterdiń daǵazalar taxtasına jaylastırıw kerek, eger tilek bolsa, bul jeke xabar ekenligin kórsetiw múmkin. Siz bunnan tısqarı adresat xabardı alǵanlıǵı haqqındaǵı bildiriwdi de jiberiwińiz múmkin. Firma ózinde elektron pochtanı engiziwge qarar qılǵan bolsa, onıń eki imkaniyatı bar. Birinshisi

– jeke texnika hámde programmalıq támiynattı satıp alıw hám elektron pochta funkciyasın orınlaytuǵın jeke kompyuterler aymaqlıq tarmaǵın jaratıw. Ekinshi imkaniyat elektron pochtadan paydalanıw xızmetlerin satıp alıw menen baylanıslı bolıp, ol qánigelesken baylanıs shólkemleri tárepinen turaqlı ráwishte tólep barılatuǵın haqı ornına usınıladı.

51

Audiopochta. Bul pochta xabarlardı dawıs penen jiberiw ushın mólsherlengen. Ol elektron pochtaǵa qusap ketedi, tek ǵana parqı siz xabarlardı kompyuter klaviaturası járdeminde terip emes, bálkim telefon arqalı uzatasız. Jiberilgen xabarlardı da sonday usı tárizde telefon arqalı alasız. Sistema audiosignalların cifrlı kodqa hám kerisinshe - cifrlı kodlardı audiosignallarǵa ózgertiw ushın arnawlı qurılmanı, bunnan tısqarı audioxabarlardı cifrlı formada saqlaw ushın kompyuterdi óz ishine aladı. Audiopochta da tarmaqta ámelge asırıladı. Audioxabarlardı uzatıw pochtasınan mashqalalardı topar bolıp sheshiw ushın ónimli paydalanıw múmkin. Bunıń ushın xabar jiberiwshi qosımsha tárizde, bul xabar kimlerge mólsherlengen bolsa, usı shaxslardıń dizimin kórsetiwi zárúr. Sistema barlıq kórsetilgen shaxslarǵa xabardı uzatıw ushın olarǵa kúnde qońıraw qılıp turadı. Audiopochtanıń elektron pochtaǵa qarata tiykarǵı abzallıǵı onıń ápiwayılıǵında bolıp, onnan paydalanıwda xabarlardı klaviatura járdeminde kiritip otırıw zárúr emes.

Kesteli processor. Ol da, tekstli processor sıyaqlı, hár qanday kadrdıń hám avtomatlastırılǵan ofis texnologiyaları informaciya mádeniyatınıń bazalıq strukturalıq bólegi esaplanadı. Onda islew texnologiyalarınıń tiykarların bilmesten turıp, jeke kompyuterlerden óz iskerliginde tolıq paydalanıw múmkin emes. Kesteli processorlardıń zamanagóy programmalıq ortalıǵınıń funkciyaları keste formasında berilgen maǵlıwmatlar ústinde kóp sanlı operaciyalardı orınlaw imkaniyatın beredi. Bul operaciyalardı ulıwma belgileri boyınsha birlestirip, texnologiyalıq operaciyalardıń eń kóp sanlı hám qollanılatuǵın toparların ajıratıp kórsetiw múmkin:

•maǵlıwmatlardı klaviatura arqalı hám maǵlıwmatlar bazasınan kiritiw;

•maǵlıwmatlardı qayta islew (saralaw, avtomatikalıq tárizde juwmaqlardı shıǵarıw, maǵlıwmatlardı kóbeytiw hám uzatıw, maǵlıwmatlardı esaplaw,

52

agregatlaw boyınsha operaciyalardıń hár qıylı toparları hám t. b.);

•informaciyanı baspa formada, basqa sistemalarǵa, tuwrıdan-tuwrı maǵlıwmatlar bazasına jiberiletuǵın fayllar formasında shıǵarıw;

•maǵlıwmatlardı prezentaciyalawdıń keste formaların sapalı rásmiylestiriw;

•maǵlıwmatlardı diagrammalar hám grafika formasında kóp planlı hám sapalı qılıp rásmiylestiriw;

•injenerlik, finanslıq hám statistikalıq esap-kitaplar alıp barıw;

•matematikalıq modellestiriw hám basqa bir qatar járdemshi operaciyalardı ótkiziw.

Elektron keste. Ol keste processorınan ibarat, maǵlıwmatlardı tarmaq boylap uzatıw quralına iye bolıp, shólkem basqarıwshıları hám basqa xızmetkerlerdıń jumıs kestesin saqlaw hám olar menen hár qıylı háreketlerdi ámelge asırıw ushın kompyuterdiń tarmaq variantınan paydalanıwdıń jáne bir imkaniyatı. Menedjer (yamasa onıń xatkeri) ushırasıw yamasa basqa bir máresim sánesin hám waqıttı belgileydi, payda bolǵan jumıs kestesin kórip shıǵadı, klaviatura járdeminde ózgerisler kiritedi. Elektron usınıstıń texnika hám programmalıq támiynatı elektron pochtanıń usınday komponentleri menen tolıq sáykes keledi. Bunnan tısqarı, kesteniń programmalıq támiynatı kópshilik jaǵdaylarda elektron pochta programmalıq támiynattıń bir bólegi esaplanadı. Sistema qosımsha ráwishte basqa menedjerlerdiń kestelerine de erkin kiriw imkaniyatın beredi. Ol olardıń óz kesteleri menen avtomatikalıq tárizde ushırasıwlar waqıtın kelisiwi de múmkin. Elektron kesteden paydalanıw jumıs kúnleri júdá aldınan rejelestirip qoyılatuǵın joqarı basqarıw dárejesindegi menedjerler ushın kóbinese nátiyjeli.

Ulıwma alǵanda, ofisti avtomatlastırıwdı kompyuter konferenciyaları hám

53

telekonferenciyalar arqalı orınlaw nátiyjeli boladı.

Kompyuter konferenciyaları belgili mashqalanı sheship atırǵan topar qatnasıwshıları informaciya almasıw ushın kompyuter tarmaǵınan paydalanadı. Haqıyqatında da, bul texnologiyadan paydalanıw huqıqına iye bolǵan adamlar menen sheklengen boladı. Kompyuter konferenciyası qatnasıwshıları sanı audio– hám videokonferenciyalar qatnasıwshıları sanınan júdá kóp bolıwı múmkin. Ádebiyatlarda telekonferenciya atamasın kóp ushratıw múmkin. Telekonferenciya óz ishine konferenciyalardıń úsh túrin: audio, video hám kompyuter konferenciyaların aladı.

Videotekst. Ol monitor ekranında tekstli hámde grafikalıq maǵlıwmatlar kórinislerin alıw ushın kompyuterden paydalanıwǵa tiykarlanǵan. Qarar qabıl etip atırǵan shaxslar ushın videotekst formasındaǵı informaciyalardı alıwdıń úsh imkaniyatı bar:

•óz kompyuterlerinde videotekst faylın jaratıw;

•qánigelesken kompaniya menen onıń videotekst fayllarınan erkin paydalanıwǵa shártnama dúziw. Satıw ushın arnawlı mólsherlengen bunday fayllar kompaniyanıń sonday xızmetlerin kórsetiwshi serverlerinde saqlanıwı yamasa qarıydarǵa magnit hám optikalıq disklerde jetkizip beriliwi múmkin;

•basqa kompaniyalar menen olardıń videotekstli fayllarınan erkin paydalanıw boyınsha shártnama dúziw.

Házir kompaniyalar ortasında óz ónimleriniń katalogları hám bahaları kórsetilgen yarlıqları (prays-betleri) menen videotekst formasında almasıw júdá keń tarqalmaqta. Videotekstlerdi satıwǵa qánigelesken kompaniyalarǵa kelsek, olardıń xızmetleri gazeta hám jurnallar sıyaqlı baspa ónimler menen básekelese baslamaqta. Máselen, kópǵana mámleketlerde házir gazeta hám jurnallardı videotekst

54

formasında buyırttırıw múmkin, birja informaciyalarınıń aǵımdaǵı maǵlıwmatları haqqında bolsa, aytpasa da boladı.

Kórinislerdi saqlaw. Júdá úlken muǵdardaǵı hújjetlerdi qálegen formada uzaq waqıt saqlaw zárúr boladı. Olardıń sanı sonshama kóp bolıwı mumkin bolıp, olardı jáne fayllar formasında saqlaw da awır mashqalalar tuwdıradı. Sonıń ushın da ol kompyuterdiń sırtqı yadında bunnan keyin de saqlaw ushın hújjettiń ózin emes, bálkim obrazın (kórinisin) cifrlı formada saqlaw ideyası tuwıldı. Kórinislerdi saqlaw (imaging) perspektivalı ofis texnologiyası esaplanadı hám arnawlı qurılma

– obrazlardıń optikalıq tanıǵıshınan paydalanıp, hújjet yamasa film kórinisin cifrlı formaǵa aylandırıw imkaniyatın beredi. Cifrlı formatda saqlanǵan kórinis qálegen waqıtta ekranǵa yamasa printerge óziniń haqıyqıy formasında shıǵarıp beriliwi múmkin. Kórinislerdi saqlaw ushın kólemi júdá úlken bolǵan optikalıq disklerden paydalanıladı. Máselen, bes dyuymli optikalıq disk 200 mıńǵa jaqın betti jazıp alıwı múmkin.

Sonı esletip qoyıw kerek, kórinislerdi saqlaw ideyası jańa emes hám ol ilgeri mikrofilmler hám mikroafishalar tiykarında ámelge asırılǵan. Usı texnologiyanıń jaratılıwı jańa texnikalıq sheshim – kórinisti cifrlı jazıp alıw menen birgelikte optikalıq disktiń payda bolıwına kómeklesedi.

Audiokonferenciyalar. Olar firmanıń territoriyalıq tárepten uzaqta jaylasqan jumısshıları yamasa bólinbeleri ortasında kommunikaciyalardı saqlap turıw ushın audiobaylanıstan paydalanadı. Audiokonferenciyalardı ótkiziwdiń eń ápiwayı texnika quralı sóylesiwde ekiden kóp qatnasıwshı qatnasıwın támiyinleytuǵın qosımsha qurılmalar menen jalǵanǵan telefon baylanısı esaplanadı. Audiokonferenciyalardı shólkemlestiriw kompyuter bolıwın talap etpeydi, tek ǵana onıń qatnasıwshıları ortasında eki tárepleme audiobaylanıstan paydalanıwdı kózde tutadı. Audiokonferenciyalardan paydalanıw qararlar qabıl etiw processin jeńillestiredi, ol arzan hám qolay. Tómendegi shártler orınlanǵanda audiokonferenciyalardıń nátiyjeligi asadı:

•audiokonferenciyanı shólkemlestiriwshi kadr onda barlıq mápdar shaxslardıń qatnasıw imkaniyatın aldınan támiyinlep qoyıwı;

•qaralıp atırǵan mashqala átirapında tartıstı saqlap turıw ushın konferenciya qatnasıwshıları sanı júdá kóp bolmaslıǵı (ádette altı kisiden kóp emes);

•konferenciya programması onıń qatnasıwshılarına aldınan, máselen, faksimil baylanıs quralınan paydalanıp, xabar qılınǵan bolıwı;

•sóylemesten aldın hár bir qatnasıwshı ózin tanıstırıwı;

•konferenciyanıń jazıp alınıwı hám onıń saqlanıwı shólkemlestirilgen bolıwı;

•konferenciya jazıwı baspa jaǵdayda shıǵarılıwı hám onıń barlıq qatnasıwshılarına jiberiliwi.

Videokonferenciyalar. Olar da audiokonferenciyalar qanday maqsetlerge mólsherlengen bolsa, sonday maqsetlerge mólsherlengen, biraqta bunda videoapparatura qollanıladı. Olardı ótkiziw de kompyuter bolıwı talap etiledi. Videokonferenciya processinde bir-birinen júdá uzaq aralıqta bolǵan onıń qatnasıwshıları televizor ekranında ózlerin hám basqa qatnasıwshılardı kórip turadı. Televizion kórinis penen bir waqıtta dawısta esitilip turadı. Videokonferenciyalar transport hám xızmet saparı qárejetlerin júdá qısqarttırıw imkaniyatın berse de, kópshilik firmalar

55

olardı tek ǵana usı sebeplerge kóre qollanbaydı. Bul firmalar bunday konferenciyalarda mashqalanı sheshiwge territoriyalıq tárepten ofisten júdá uzaqta jaylasqan kóp sanlı menedjerlerdi hám basqa isshilerdi de bánt etiw imkaniyatın kóredi. Videokonferenciyalardı shólkemlestiriwdiń úsh konfiguraciyası júdá keń tarqalǵan:

•bir tárepleme videohám audio baylanıs. Bul jerde videohám audiosig- nallar tek ǵana bir baǵdarda, máselen, proekt baslıǵınan atqarıwshılarǵa baǵdarlanǵan boladı;

•bir tárepleme videohám eki tárepleme audio baylanıs. Eki tárepleme audio baylanıs video kórinislerdi qabıl qılıp alıp atırǵan konferenciya qatnasıwshılarına videosignallardı jiberip atırǵan qatnasıwshı menen audioinformaciya almasıw imkaniyatın beredi;

•eki tárepleme videohám audio baylanıs. Bul júdá qımbat baylanıs túrinde konferenciyanıń ádette bir qıylı mániske iye bolǵan barlıq qatnasıwshıları ortasında eki tárepleme video– hám audiobaylanıstan paydalanıladı.

Faksimil baylanıs. Bul baylanıs kommutaciya kanalınıń bir ushındaǵı hújjetti oqıw hám onıń kórinisin kommutaciya kanalınıń ekinshi ushında qayta tiklep bere alatuǵın faks-apparatlarınan paydalanıwǵa tiykarlanǵan. Faksimil baylanıs belgili mashqalanı sheship atırǵan topar qatnasıwshılarına, olardıń geografiyalıq jaylasıwına qaramastan, hújjetlerdi tez hám ańsat jetkizip beriw esabına qararlar qabıl etiwge óz úlesin qosıp kelmekte.

2.8. Qararlar qabıl etiw informaciyalıq texnologiyaları.

Qararlar qabıl etiwdi qollap-quwatlaw sistemaları hám olarǵa tiyisli informaciyalıq texnologiyalar tiykarınan amerikalıq alımlar kúsh-ǵayratları menen 70jıllardıń aqırı – 80-jıllardıń baslarında payda boldı, buǵan jeke kompyuterler, ámeliy programmalar standart paketleriniń keń tarqalıwı, bunnan tısqarı jasalma intellekt sistemaların jaratıwdaǵı jetiskenlikler kiredi.

Qararlar qabıl etiwdi qollap-quwatlaw informaciya texnologiyalarınıń tiykarǵı qásiyeti adam hám kompyuterdiń óz-ara baylanısın shólkemlestiriwdiń sapa tárepten pútinley jańa usılı. Bul texnologiyanıń tiykarǵı maqseti bolǵan qararlar islep shıǵıw iteraciyalıq processi nátiyjesinde júz beredi (2.6-súwret), onda tómendegiler qatnasadı:

•qararlar qabıl etiwdi qollap-quwatlaw sisteması esaplaw buwını hám basqarıw obekti rolinde;

•adam kiriw maǵlıwmatların beretuǵın hám kompyuterde alınǵan esaplardıń nátiyjesin bahalaytuǵın basqarıw buwını sıpatında.

56

Iteraciya processi adamnıń erkine kóre aqırına jetkiziledi. Bul jaǵdayda informaciyalıq sistemanıń paydalanıwshı menen birgelikte qararlar qabıl etiw ushın jańa informaciya jaratıw qásiyeti haqqında sóylew múmkin. Informaciya texnologiyalarınıń qararlar qabıl etiwdi qollap-quwatlaw sıyaqlı qásiyetlerine qosımsha sıpatında onıń bir qatar parıqlawshı súwretleniwin kórsetiw múmkin:

•máselelerdi sheshiwge baǵdarlaw;

•kompyuter maǵlıwmatlarınan erkin paydalanıw hám qayta islewdiń dástúriy usılların matematikalıq modeller hám olar tiykarında máselelerdi sheshiw usılları menen qosıp alıp barıw;

•kompyuterlerden professional bolmaǵan paydalanıwshınıń paydalanıwına baǵdarlanǵanı;

•joqarı beyimlesiwshilik, ol bar texnikalıq hám de programmalıq támiynatınıń ózine sáykes qásiyetlerine, bunnan tısqarı paydalanıwshınıń talaplarına beyimlesiw imkaniyatın támiyinleydi.

Mısal

Qararlar qabıl etiw teoriyası muǵdarlı maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan strukturalıq qararlardı hám biznes nızamların biznes informaciyalıq sistema menen birlestiriwdi anıqlawda áhmiyetli rol oynaydı. Biznes qaǵıydası hár kanday awhal júz berse de qanday jumıs tutılıwın belgileydi.

Máselen, bank sistemasında aldın kredit májbúriyatların orınlamaǵan qarıydarǵa jańa kredit bermeslik biznes qaǵıyda bolıwı múmkin. Hár kanday biznes qaǵıyda hádiyselerge hám test shártlerine bólingen. Bul hádiyseler nızamların iske túsiredi hám test shártlerinen ótip nátiyjeni kelip shıǵaradı.

Qarar qabıl etiw bir neshe háreket jollarınan eń tuwrısın tańlawdı qamtıydı. Tuwrı háreketlerdi qabıl etiwdi basqaratuǵın biznes qaǵıydalar júdá quramalı bolıwı múmkin. Áne sonlıqtan biz diagrammalar hám kestelerden paydalanıwımız múmkin. Bul óz qatarında qararlar qabıl etiw texnologiyası jaratılıwında bizge járdem beredi.

Máselen, kredit beriwdiń biznes qaǵıydasın kórip shıqsaq. Bul tómendegilerge bóliniwi múmkin:

57

Bul mısalda tek ǵana bir ǵana shárt qoyılǵan. Biraqta kóbinshe biznes qaǵıydalar kóp ǵana shártlerdi qoyadı hám eger ol shártler tuwrı qoyılmasa olardıń interpretaciyası nadurıs bolıwı múmkin. Kóbinshe quramalı jaǵdaylarda qararlar teregi menen qararlar kestesi birge isletiledi. Qararlar teregi birinshi dúzilip, keliwine tiykarlanıp qararlar kestesi dúziledi. Bul jantasıw tómendegi mısalda isletilgen.

Qararlar teregi - hádiyselerdiń hám qararlardıń izbe-izligin kórsetetuǵın diagramma. Ol biznes nızamların maǵlıwmatlar aǵımı sxeması arqalı kórsetedi.

Qararlar kestesi – qararlardıń alternativ nátiyjelerin kórsetedi. Kreditti beriw qarar kestesi tómende kórsetilgen.

Qararlar qabıl etiwdi qollap-quwatlawdıń informaciya texnologiyasın barlıq basqarıw dárejelerinde paydalanıw múmkin. Bunnan tısqarı, basqarıwdıń hár qıylı dárejelerinde qabıl qılınatuǵın qararlar kópshilik jaǵdaylarda muwapıqlastırılıwı lazım. Sonıń ushın sistemada, texnologiyalardıń áhmiyetli funkciyası da

58

basqarıwdıń hár qıylı dárejelerinde de, bir ǵana dárejesinde de qararlar qabıl qılıwshı shaxslardı muwapıqlastırıwdan ibarat.

Qararlar qabıl etiwdi qollap-quwatlaw sisteması dúzilisi (2.17-súwret) keltirilgen, bunnan tısqarı onıń quramına kiriwshi tiykarǵı texnologiyalıq operaciyalardı belgilep beretuǵın bloklarınıń funkciyaların kórip shıǵamız.

Qararlar qabıl etiwdi qollap-quwatlaw sisteması quramına úsh tiykarǵı komponent: maǵlıwmatlar bazası, modeller bazası hám maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sisteması (MBBS), modeller bazasın basqarıw sisteması (MdBBS) hám paydalanıwshı menen kompyuter ortasındaǵı interfeysti basqarıw sistemasınan ibarat bolǵan programmalıq kishi sistema kiredi.

Maǵlıwmatlar bazası qararlar qabıl etiwdi qollap-quwatlaw informaciyalıq texnologiyalarında áhmiyetli rol oynaydı. Maǵlıwmatlardan tuwrıdan-tuwrı paydalanıwshınıń ózi matematikalıq modeller járdeminde esap-kitaplardı orınlaw ushın paydalanıwı múmkin. Maǵlıwmatlardıń derekleri hám olardıń qásiyetlerin kórip shıǵamız.

1. Maǵlıwmatlardıń bir bólegi operaciyalıq dárejedegi informaciya sistemalardan kelip túsedi. Olardan nátiyjeli paydalanıw ushın bul maǵlıwmatlardı dáslepki qayta islew zárúr. Onıń ushın eki imkaniyat bar:

•firmanıń operaciyaları haqqındaǵı maǵlıwmatlardı qayta islew ushın qararlar qabıl etiwdi qollap-quwatlaw sisteması quramına kiretuǵın maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemasınan paydalanıw;

•maǵlıwmatlardı qararlar qabıl etiwdi qollap-quwatlaw sistemasınan sırtta qayta islew, onıń arnawlı maǵlıwmatlar bazasın jaratıw. Bul variant úlken muǵdarda kommerciya operaciyaların ámelge asıratuǵın firmalar ushın júdá abzal. Firmanıń operaciyaları haqqında qayta islengen maǵlıwmatlar fayllardı payda etedi, olar isenimlilikti asırıw hám paydalanıw tezligin támiyinlew ushın qararlar qabıl etiwdi qollap-quwatlaw sistemasınan sırtta saqlanadı.

59

2.Qararlar qabıl etiwdi qollap-quwatlaw sistemasınıń islewi ushın firmanıń operaciyaları haqqındaǵı maǵlıwmatlardan tısqarı, basqa ishki maǵlıwmatlar da, máselen, xızmetkerlerdıń háreketi haqqındaǵı maǵlıwmatlar, injenerlik maǵlıwmatları talap etiledi, olar óz waqtında toplanıwı hám kompyuterge kiritiliwi hám saqlanıwı zárúr.

3.Sırtqı dereklerden alınǵan maǵlıwmatlar, kóbinese basqarıwdıń joqarı dárejelerinde qararlar qabıl etiwdi qollap-quwatlaw ushın áhmiyetli. Sırttan alınıwı zárúr bolǵan maǵlıwmatlar sıpatında básekeshiler, milliy hám dúnya ekonomikası haqqındaǵı maǵlıwmatlardı kórsetiw múmkin. Ishki maǵlıwmatlardan parıqlı, sırttan alınǵan maǵlıwmatlar, ádette, bunday maǵlıwmatlardı toplawǵa qánigelesken shólkemlerden satıp alınadı.

4.Házirgi waqıtta maǵlıwmatlar bazasına jáne bir ǵana maǵlıwmatlar quralın

–óz ishine jazbalar, xatlar, shártnamalar, buyrıqlar hám t. b. lardı alatuǵın hújjetlerdi de kiritiw máselesi keń kórilmekte. Eger bul hújjetlerdiń mazmunı kompyuter yadına jazıp alınsa hám bazı bir áhmiyetli usınıslar boyınsha ( mal jetkizip beriwshiler, qarıydarlar, sáneler, xızmet túrleri hám basqalar) islew berilse, sistema informaciyanıń jańa qúdiretli quralın aladı.

Maǵlıwmatlardı basqarıw sisteması tómendegi imkaniyatlarǵa iye bolıwı kerek:

• agregatlaw hám filtrlew proceduralarınan paydalanıw quralında hár qıylı dereklerden alınatuǵın maǵlıwmatlar kombinaciyasın dúziw;

• ol yamasa bul maǵlıwmatlar quralın tezde qosıw yamasa shıǵarıp taslaw;

• paydalanıwshınıń atamalarında maǵlıwmatlardıń logikalıq strukturasın dúziw;

• paydalanıwshınıń jumıs ılayıqlıǵın tájiriybede tekseriw ushın rásmiysiz maǵlıwmatlardan paydalanıw hám olardı ornına qoyıw;

• bul maǵlıwmatlar bazasınıń firmadaǵı bar basqa operaciyalıq maǵlıwmatlar bazasınan tolıq logikalıq erkinligin támiyinlew.

Modeller bazası. Modellerdi jaratıwdan maqset bazı bir obektler hám processlerdi klasifikaciyalaw hám qolaylastırıwdan ibarat. Modellerden paydalanıw qararlar qabıl etiwdi qollap-quwatlaw sistemasında tekseriwler

ótkiziwin támiyinleydi. Modeller mashqalanı matematikalıq interpretaciyalawǵa tiykarlanǵan jaǵdayda ayırım algoritmler járdeminde qararlar qabıl etiw ushın paydalı bolǵan informaciyanı tabıwǵa kómeklesedi.

Mısal

Sızıqlı programmalastırıw modeli resurslar sheklengen jaǵdaylarda ónimniń bir neshe túrlerin tayarlawdıń islep shıǵarıw programmasın anıqlaw imkaniyatın beredi.

Informaciya sistemaları quramında modellerden paydalanıw statistikalıq usıllar hám finanslıq analiz usılların qollawdan baslanadı, olar ádettegi algoritm tilinde beriletuǵın buyrıqlar menen ámelge asırıladı. Keyinshelik «eger bunday qılınsa, ne boladı?» yamasa «sonday bolıwı ushın ne qılıw kerek?» sıyaqlı jaǵdaylardı modellestiriw imkaniyatın beretuǵın arnawlı tiller jaratıldı. Modellerdi kóriw ushın arnawlı jaratılǵan bunday tiller ózgeriwshiler ózgergen jaǵdaylarda sheshimin tabıwdı támiyinleytuǵın ayırım túrdegi modellerdi qurıw imkaniyatın

60