Informaciyalıq texnologiyaları

Prototip usıldıń kúshli hám kúshsiz táreplerin tómendegi kestede kóriw múmkin

31

2-BAP. INFORMACIYALÍQ TEXNOLOGIYALAR

2.1.Informaciyalıq texnologiyalar túsinikleri hám anıqlamaları.

2.2.Jańa informaciyalıq texnologiyalar.

2.3.Informaciyalıq texnologiyalar hám informaciyalıq sistemalar ortasındaǵı qatnas.

2.4.Informaciyalıq texnologiyalar komponentleri.

2.5.Maǵlıwmatlardı qayta islewdiń informaciyalıq texnologiyası.

2.6.Basqarıw informaciyalıq texnologiyaları.

2.7.Ofisti avtomatlastırıw.

2.8.Qararlar qabıl etiw informaciyalıq texnologiyaları.

2.9.Ekspert sistemaları.

2.10.Billing sistemaları.

2.11.Biznesti basqarıw sistemaları.

32

2.1. Informaciyalıq texnologiyalar túsinikleri hám anıqlamaları.

Keyingi on jıllıqta jańa pán – informaciyalıq texnologiyalar haqqındaǵı pán

(IT pánler) yamasa itologiya payda boldı, onıń tiykarǵı harakterli belgileri tómendegilerden ibarat:

•adamnıń aqılıy imkaniyatların kúsheyttiriwshi biliwdiń nátiyjeli usılı hám instrumenti sıpatında bilimler hám iskerlik túrleriniń barlıq tarawların rawajlandırıw ushın fundamental áhmiyeti;

•adam ámeliyatı hám turmısın ózgertiwge maqsetli baǵdarlanǵanlıǵı, adam ómiri hám iskerliginiń barlıq tarawlarına kirip barıw qábileti;

•ulıwma áhmiyetke iye bolǵan pán sıpatında (matematika hám filosofiya sıyaqlı) pánler aralıq roli, bul, eń dáslep, onıń metodologik áhmiyeti, rawajlanǵan konceptual bazanıń, universal qollanılatuǵın paradigmalar, usıllar, ámeliy bilimlerdi qáliplestiriw, analiz hám sintez qılıw ushın tillerdiń bar bolıwına baylanıslı jaǵdayda kelip shıǵadı.

Itologiya predmeti – informaciyalıq texnologiyalar (IT), bunnan tısqarı olardı jaratıw hám qollaw menen baylanıslı bolǵan processler. Itologiyanıń tiykarǵı usılları tómendegilerden ibarat:

1.Ilimiy bilimlerdiń strukturizaciyasın ámelge asırıwshı informaciyalıq texnologiyalarınıń eń áhmiyetli bólimleri etalon modelleriniń pútin sistemasınan ibarat bolǵan metodologik yadro formasındaǵı (metabilimler) tiykarın jaratıw. Bul usıl arxitektura specifikaciyası atın aldı.

2.IT nı bul sistemalardıń interfeys (shegara) larında gúzetiliwi múmkin bolǵan IT, yaǵnıy IT-sistemaların ámelge asırıw specifikaciyaları formasında usınıs etiw. Bul usıl, bunnan tısqarı funkcional specifikaciya dep te ataladı.

3.Informaciyalıq texnologiyalar specifikaciyaların hám olardıń ómirlik ciklın basqarıwdı standartlastırıw, bul qatań reglamentlengen iskerlik tiykarında qánigelesken xalıqaralıq shólkemler sisteması tárepinen ámelge asırıladı. Bul process bazalıq sertifikatlanǵan ilimiy bilimlerdiń toplanıwın támiyinleydi, ashıq texnologiyalardı jaratıw ushın tiykar bolıp xızmet etedi.

4.Informaciyalıq texnologiyalar specifikaciyaları tiykarında islep shıǵılǵan informaciyalıq texnologiyaların (yaǵnıy IT sistemasın) ámelge asırıwdıń tek ǵana usı specifikaciyalarǵa sáykesligin tekseriw (attestaciya) apparatı (koncepciyası hám usılları), (túsinigi jaǵınan bul apparat IT mákanında matematikalıq analizdegi epsilon-delta apparatı oynaytuǵın roldi oynaydı).

5.IT nı profillew yamasa IT funkcional profillerin islep shıǵıw – bazalıq hám onıń tiykarında islep shıǵılǵan (standartlasqan formada usınıs etilgen) specifikaciyalardı bul specifikaciyalardıń sáykes parametrlerin sazlaw menen kombinaciyalaw quralında kompleks texnologiyalar specifikaciyasın qurıw usılı (túsinigi jaǵınan profillaw bazisli IT mákanında kompozicion operator esaplanadı, bazis sıpatında bazalıq, yaǵnıy standart specifikaciyalar xızmet etedi).

6.IT profillareniń taksonomiyası (klassifikaciya sisteması), ol IT mákanında identifikaciyalawdıń unikallıǵın, ITlar ortasındaǵı óz-ara baylanıslardı durıs sáwlelendiriwdi támiyinleydi.

33

7. Bilimlerdi algoritmlew hám formalizaciyanıń hár qıylı usılları, ámeliy IT konstrukciyalaw usılları (paradigmalar, programmalastırıw tilleri, bazalıq ashıq texnologiyalar, IT funkcional profillew hám t. b.).

IT adam iskerliginiń ol yamasa bul tarawınıń sáwleleniwi bolıp, onıń ómir ciklı dawamında ózgerip baradı. IT jaratıwshanlıǵı, turmıstı, jámiyet ámeliyatın ózgertiwge baǵdarlanǵanlıǵı, adamnıń ómiri hám iskerligi formalarınıń barlıq tarawlarına onı sıpat jaǵınan ózgertiw maqsetlerinde kúshli tárizde kirip barıwı menen ajıralıp turadı. Búgingi kúnde IT nı pánler ishinde eń rawajlanıp atırǵan pán dep aytıw múmkin.

Texnologiya (greksheden - techne) - sanaat, sheberlik, biliw degen mánilerdi bildiredi, bul bolsa processten basqa nárse emes. Process degende, qoyılǵan maqsetke erisiw ushın baǵdarlanǵan háreketlerdiń belgili jıynaǵı túsiniledi. Process adam tanlaǵan strategiya menen belgileniwi hám hár qıylı qurallar hámde usıllar jıynaǵı járdeminde ámelge asırılıwı zárúr.

Materiallıq islep shıǵarıw texnologiyası degende, shiyki zat yamasa materialdıń jaǵdayın, qásiyetlerin, formasın ózgertiw, qayta islew, tayarlaw quralları hám usıllarınıń jıynaǵı menen belgilenetuǵın process túsiniledi. Texnologiya materiyanıń sapasın yamasa dáslepki jaǵdayın materiallıq ónim alıw maqsetinde ózgertedi (2.1-súwret).

2.1-súwret. Informaciyalıq texnologiya-materiallıq resurslardı qayta islew texnologiyasınıń analogı sıpatında

Informaciya texnologiyası neft, gaz, paydalı qazılmalar hám basqa usı sıyaqlı tradiciyalıq materiallıq resurslar menen bir qatarda, jámiyettiń qımbatlı resurslarınan biri esaplanadı, Demek, onı qayta islew processin materiallıq resurslardı qayta islew processlerine usatıw hám texnologiya sıpatında qabıl etiw múmkin. Bunda tómendegi anıqlama tuwrı boladı:

Informaciyalıq texnologiya – obekt, process yamasa hádiyse (informaciya ónimi) niń awhalı haqqında jańa sapadaǵı informaciya alıw ushın maǵlıwmatlardı toplaw, olardı qayta islew hám uzatıw quralları hámde usıllarınıń jıynaǵınan paydalanıwshı process.

Materiallıq islep shıǵarıw texnologiyasınıń maqseti – insan yamasa sistemanıń mútájliklerin qandırıwshı ónim islep shıǵarıw.

Informaciyalıq texnologiyanıń maqseti – insan tárepinen analiz qılıw hám onıń tiykarında qandayda bir is-háreketti orınlaw boyınsha qarar qabıl etiw ushın

34

Jańa informaciya texnologiyası túsinigine kommunikaciya texnologiyaları da kiritilgen, olar informaciyanı hár qıylı qurallar menen, máselen telefon, telegraf, telekommunikaciyalar, faks hám basqalar arqalı uzatıwdı támiyinleydi. 2.2-kestede jańa informaciya texnologiyasınıń tiykarǵı xarakterli tárepleri keltirilgen.

Jańa informaciyalıq texnologiyalar (JIT) – paydalanıwshı jumısınıń «doslarsha» interfeysli informaciya texnologiyası bolıp, bunda jeke kompyuterler hám telekommunikaciya qurallarınan paydalanıladı.

―Kompyuter‖ sıpatlaması onı ámelge asırıwdıń tiykarǵı texnikalıq quralı kompyuter ekenligin tastıyıqlaydı. Jańa (kompyuter) informaciya texnologiyasınıń úsh tiykarǵı principi:

•kompyuter menen interaktiv (dialog) jumıs rejimi;

•basqa programmalıq ónimler menen integraciyalasqanlıǵı;

•maǵlıwmatlardı da, wazıypalardıń qoyılıwın da ózgertiw processiniń beyimlesiwshiligi.

Kompyuter informaciya texnologiyası atamasın emes, bálkim jańa atamasın júdá anıqraq dep esaplaw zárúrge uqsaydı, sebebi ol onıń dúzilisinde tek ǵana kompyuterlerden paydalanıwǵa tiykarlanǵan texnologiyanı, bálkim basqa, ásirese telekommunikaciyalardı támiyinleytuǵın, texnika qurallarına tiykarlanǵan texnologiyalardı da sáwlelendiredi.

Esletpe

Jaqında payda bolǵan JIT ataması áste-aqırınlıq menen «jańa» sózin joǵaltıp barmaqta, ―informaciya texnologiyası‖ degende bolsa JIT ga qatnas berilgen máni túsinile baslamaqta. Bunnan keyingi tekstlerde biz ápiwayılıq ushın «jańa» sıpatlamasın túsirip qaldıramız hám onıń mánisin «informaciya texnologiyası» atamasına qarata isletemiz.

Materiallıq islep shıǵarıw texnologiyalıq processi hár qıylı texnikalıq qurallar járdeminde ámelge asırıladı, olarǵa úskeneler, stanoklar, ásbaplar, konveyer liniyaları hám basqalar kiredi.

Tap usı sıyaqlı IT ushın da tap sonday qurallar bolıwı kerek. Informaciya islep shıǵarıwdıń bunday texnikalıq quralları bul processtiń apparat, programmalıq hám matematikalıq támiynatı esaplanadı. Olar járdeminde dáslepki informaciya sapa jaǵınan jańa informaciyaǵa qayta islenedi. Bul qurallar ishinen programmalıq ónimlerdi ajıratıp kórsetemiz hám olardı instrumentariy dep ataymız, jánede anıqlıq ushın onı informaciya texnologiyasınıń instrumentariyi dep ataw múmkin. Bul túsinikti anıqlastıramız.

Informaciya texnologiyası instrumentariyi kompyuterlerdiń belgili túri ushın bir yamasa bir neshe óz-ara baylanıslı programmalıq ónimlerden ibarat bolıp, onda islew texnologiyası paydalanıwshı qoyǵan maqsetke erisiwdi támiyinleydi. Instrumentariy sıpatında jeke kompyuterler ushın mólsherlengen programmalıq ónimlerdiń keń tarqalǵan tómendegi túrlerinen paydalanıw múmkin: tekstli processor (redaktor), stolǵa ornatılatuǵın baspa sistemaları, elektron kesteler, maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları, elektron jazıw kitapshaları, elektron kalendarlar, funkcional maqsetlerge (finanslıq, buxgalterlik, marketing ushın) mólsherlengen informaciya sistemaları, ekspert sistemaları hám t. b.

36

2.3. Informaciyalıq texnologiyalar hám informaciyalıq sistemaları ortasındaǵı qatnas

IT onıń ushın tiykarǵı ortalıq esaplanatuǵın informaciya sistemaları menen úzliksiz baylanıslı. Bir qarasta sabaqlıqqa kiritilgen informaciya texnologiyası hám sistemaları túsinigi óz-ara júdá uqsastay túyiliwi múmkin. Biraqta tiykarında bunday emes.

IT kompyuterlerde saqlanatuǵın maǵlıwmatlar ústinde quramalılıq dárejesi hár qıylısha bolǵan basqıshlar, háreketler hám operaciyalardı orınlawdıń anıq reglamentlengen qaǵıydalarınan ibarat bolǵan process esaplanadı. IT nıń tiykarǵı maqseti dáslepki informaciyanı qayta islew boyınsha maqsetli háreketler nátiyjesinde paydalanıwshı ushın zárúr bolǵan informaciyanı alıwdan ibarat.

Informaciyalıq sistema quramlı bólekleri kompyuterler, kompyuter tarmaqları, programmalıq ónimler, maǵlıwmatlar bazası, adamlar, baylanıstıń hár qıylı texnikalıq hám programmalıq quralları hám t. b. lardan ibarat bolǵan ortalıq esaplanadı. Informaciyalıq sistemanıń tiykarǵı maqseti – informaciyanı saqlaw hám uzatıwdı shólkemlestiriw. Informaciyalıq sistema informaciyanı qayta islewdiń ―adam – kompyuter‖ sistemasınan ibarat. Informaciyalıq sistemanıń funkciyaların oǵan baǵdarlanǵan IT ni bilmey turıp ámelge asırıp bolmaydı. IT informaciyalıq sistema tarawınan sırtta da bar bolıwı múmkin.

Sonday qılıp, IT júdá keń túsinik bolıp, informaciya jámiyetinde informaciyanı ózgertiw processleri haqqındaǵı házirgi zaman kóz-qarasların sáwlelendiredi. Eki informaciya texnologiyasın – basqarıw hám kompyuter texnologiyasın aqıllı qosıp alıp barıw informaciyalıq sistema nátiyjeli islewiniń girewi.

Joqarıda aytılǵanlardı ulıwmalastırıp, kompyuter texnologiyası quralları járdeminde ámelge asırılatuǵın informaciyalıq sistema hám texnologiyasınıń aldınǵılarǵa qaraǵanda birqansha tarlaw túsinigin usınıs etemiz.

Informaciyalıq texnologiyalar – xızmetkerlerdiń informaciyanı kompyuterde qayta islew boyınsha anıq belgilengen maqsetke baǵdarlanǵan háreketleri jıynaǵı.

Informaciyalıq sistema – kompyuter informaciyalıq texnologiyalarınan paydalanatuǵın informaciya ónimlerin islep shıǵarıw hám qararlar qabıl etiwdi qollap-quwatlaw ushın dúzilgen adam–kompyuter sisteması.

2.4. Informaciyalıq texnologiyalar komponentleri.

Zamanagóy informaciya sistemaları informaciya texnologiyalardan júdá keń paydalanadı hám oǵan tayanadı. Informaciyalıq texnologiyalar tórt tiykarǵı elementlerden ibarat:

•kompyuter apparat támiynatı;

•kompyuter programmaları;

•maǵlıwmatlardı saqlaw;

•kommunikaciya texnologiyaları.

Kompyuter apparat támiynatı. Kompyuter apparat támiynatı tórt tiykarǵı

37

elementten ibarat: Kiritiw qurılması, qayta islew qurılması, maǵlıwmattı saqlaw qurılması hám shıǵarıw qurılması.

Maǵlıwmatlardı qayta islew qábileti kompyuter sistemasınıń júdá hám áhmiyetli aspekti esaplanadı. Ol, qayta islewdi ámelge asırıwshı processorlardıń ámeller orınlawı menen hám tiykarǵı yadtıń óz-ara tásirinen kelip shıǵadı. Processor úsh elementlerden quraladı: arifmetikalıq-logikalıq qurılma, basqarıw qurılması hám registrler. Arifmetikalıq-logikalıq qurılma matematikalıq hám logikalıq operaciyalardı orınlaydı. Basqarıw qurılması izbe-izlik usılında programmanıń kórsetpelerin alıp, rasshifrovka etedi hám maǵlıwmatlardıń kiriw hám shıǵıwın basqaradı. Registrler júdá tezletilgen yad maydanı bolıp, operaciyalardıń orınlanıwı aldınan, orınlaw waqtında hám orınlaǵannan keyin maǵlıwmatlardı waqtınsha saqlaw ushın isletiledi. Tiykarǵı yad (operativ yad) processor menen júdá baylanıslı. Tiykarǵı yad programmalardıń operaciyaların hám maǵlıwmatlardı saqlaydı.

Kommunikaciya

qurılması

Sırtqı yad

2.2-súwret Komp`yuter sistemasınıń komponentleri

Kompyuter programmaları. Kompyuter programmalarınıń áhmiyetli wazıypalarınan biri kompyuter qurılmaları jumısın jollantırıw esaplanadı.

Kompyuter programması - kompyuter instrukciyalarınıń izbe-izligi. Programmalardıń eki tiykarǵı túri bar:

•sistemalıq programmalar;

•ámeliy programmalar.

Sistema programmaları kompyuter qurılmalarınıń hám basqa programmalardıń funkciyaların hám iskerligin muwapıqlastıradı. Sistema programması hár qıylı processor hám hár qıylı qurılmalar ushın bólek jaratıladı. Kompyuter qurılmalarınıń hám sistema programmalarınıń kombinaciyasınıń anıq ózin kompyuter sistemasınıń platforması dep ataladı.

Ámeliy programmalar – shólkemniń máselelerin hám wazıypa-ların ámelge

38

asırıwda járdem beredi.

Kompyuter qurılmaların basqarıw sistema programmalarınıń eń áhmiyetli ámellerinen biri esaplanadı. Operaciyalıq sistema kompyuter qurılmalarınıń basqarılatuǵın kompyuter programmaları jıynaǵıdur. Operciyalıq sistema kompyuter hám ámeliy programmalar arasındaǵı interfeys esaplanadı. Operaciyalıq sistema hár qıylı ámeller orınlaydı:

•kompyuter qurılmaların iske túsiredi;

•paydalanıwshı interfeysin usınıs etedi;

•qurılmalardan ǵárezsizlik dárejesin támiyinleydi;

•yadtı basqaradı;

•orınlanıp atırǵan programmalardı basqaradı;

•tarmaq menen islewdi támiyinleydi;

•sistema resursların usınıs etiwdi basqaradı;

•fayllardı basqaradı;

Kernel (Kernel) operaciyalıq sistemanıń júregi bolıp, ondaǵı komponentlerdi baylanıstıradı hám basqa programmalardıń iskerligin basqaradı.

2.3-súwret. Operatsion sistema hám sistemalı programmanıń roli.

Maǵlıwmatlardı saqlaw. Maǵlıwmatlar kompyuter qurılmaları hám programmaları manipulyaciyası hám kommunikaciyalarda uzatılıw ushın tek ǵana bir formada ańlatılıwı zárúr. Maǵlıwmatlardıń eki túrdegi ańlatpasın ajıratıwımız múmkin: fizikalıq ańlatpası hám logikalıq ańlatpası.

Maǵlıwmatlardıń logikalıq ańlatpası. Sistema programmaları hám ámeliy programmalar maǵlıwmatlardıń logikalıq ańlatpası menen isleydi. Operaciyalıq sistema kóz qarasınan maǵlıwmatlar fayllar, fayllar túri hám papkalar formasında

39

ańlatılǵan. Maǵlıwmatlar bazası basqarıw sistemasınıń kóz qarasınan maǵlıwmatlar bazası, keste hám qatar arqalı ańlatılǵan.

Maǵlıwmatlar ádette operaciyalıq sistemanıń yamasa maǵlıwmatlar bazası basqarıw sistemasınıń logikalıq maǵlıwmatlar dúzilisi formasında saqlanadı. Hár qanday maǵlıwmatlar dúzilisi maǵlıwmatlar elementinen ibarat. Maǵlıwmatlar elementi maǵlıwmatlardıń ózinen yaǵnıy dúzilisi mánislerinen ibarat. Hár qanday maǵlıwmat tipke iye.

Maǵlıwmatlar

dúzilmesi

Maǵlıwmatlar elementi

Maǵlıwmat

2.4-súwret. Maǵlıwmatlardıń logikalıq ańlatılıwı

Mısal.

Maǵlıwmatlar logikalıq ańlatpasınıń mısalı relyacion maǵlıwmatlar bazası boladı. Keste relyacion maǵlıwmatlar bazasınıń maǵlıwmatlar strukturası esaplanadı. Hár bir keste maǵlıwmatlar elementleri bolǵan qatarlardan ibarat hám hár bir qatar maǵlıwmatlar bolǵan baǵanalardan ibarat. Hár bir qatar identifikaciya mánisine iye hám bul baǵana kesteniń tiykarǵı gilti ataladı. Basqa baǵanalar basqa kestelerdi jalǵaytuǵın sırtqı gilt wazıypasın orınlawı múmkin.

2.3-keste.

Pánler kestesi

Maǵlıwmatlardıń fizikalıq ańlatpası. Maǵlıwmattıń eń kishi ańlatpası bit esaplanadı. Bit bul kompyuterdiń eń kishi bóleginiń awhalı – óshgen yamasa janǵan, yaǵnıy 0 yamasa 1. Bir neshe bitlerdiń kombinaciyası (ádette 8 bit) bir bayttı quraydı. Bir bayt bir ǵana simvoldı ańlatadı (mısalı ―A‖ háribin). Saqlaw

40