Qaraqalpaq ádebiyatın sabaqtan tıs jumıslar arqalı úyreniwdiń ilimiy metodikalıq máseleleri

ruwxıy jaqtan ǵamxorlıq kórsetiliwi kerek. Olardıń tártibin qadaǵalaw pán muǵallimniń juwarkershiligine júklenedi.

Oqıwshılar sayaxat orınlarında óz baqlawın jazıp barıwı shárt. Ádebiy sayaxat ótkerilip bolınǵannan soń oǵan juwmaq shıǵarıladı. Oqıwshılardıń ádebiy sayaxatta alǵan tásirlerin anıqlaw kútá áhmiyetli. Sayaxattan soń jazıwshılar tuwralı albomlar, tablicalar, kesteler, slaydlar túrinde maǵlıwmatlar beriliwi kerek.

Oqıwshılar ótkerilgen ádebiy sayaxat tiykarında gazetanıń jańa sanın shıǵarıwı múmkin. Bunda Berdaq, A.Dabılov, S.Nurımbetov, J.Aymurzaev, M.Nurmuxammedov, Á.Shamuratov, I.Yusupov, T.Qayıpbergenov, Q.Kamalov,

T.Qabulovlardıń dóretiwshiligine arnalıp shıǵarılıwı kerek.

Oqıwshılar sayaxat dawamında jazıwshınıń muzeyinen tásirlerin, olardıń qol jazbaları hám súwretleri menen tanısıp, maǵlıwmat toplaydı. Jánede tariyxıy orınlarǵa ádebiy sayaxat oqıwshılardı fizikalıq jaqtan shınıqtırıp ǵana qoymay, olardıń oy-órisin keńeytedi. Geyde sayaxat barısında shayırlardıń ómirine baylanıslı paydalı maǵlıwmatlardı tabadı. Sayaxattan qaytıp kelgennen soń oqıwshılar menen birlikte «Kórkem ádebiyat – bul ruwxıy ǵáziynemiz», «Kórkem shıǵarma – bul ruwxıy baylıǵımız», «Watanımızdıń bay úlkeleri», «Tábiyat-biziń dostımız», «Shayırlar úyi-bul ádebiy orın», «Jazıwshılar kitapxanası-bul mádeniy hám ruwxıy baylıq», «Quslar-biziń dostımız», «Haywanatlarǵa ǵamxorlıq kerek» sıyaqlı temalar boyınsha jazba jumıs ótkeriw pán muǵallimleriniń ádiwli wazıypası. Bul usıllar oqıwshılardıń ádebiyatqa bolǵan qızıǵıwshılıǵın arttıradı. Ádebiy sayaxattıń áhmiyetli tárepleri kóp. Birinshiden, oqıwshılar sayaxat waqtında tariyxıy orınlar menen tanısıp, ózleriniń dúnyaǵa kózqarasların bayıtıp baradı. Ekinshiden, ádebiy sayaxattıń túrleri boyınsha túsinigi artadı. Nátiyjede ádebiy sayaxattıń tásirinen oqıwshılardıń ádebiyatqa qızıǵıwshılıǵı artıp, jazıwshılardıń dóretiwshilik kitapxanalarınan ádebiy jańalıqlardı kóredi.

32

QARAQALPAQ ÁDEBIYATÍ BOYÍNSHA SABAQTAN TÍS

JUMÍSLARDÍ ÓTKERIW ARQALÍ OQÍWSHÍLARDÍŃ ÓZ

BETINSHE PIKIRLEW QÁBILETIN JETILISTIRIW

Akademiyalıq liceylerde sabaqtan tıs alıp barılǵan jumıs túrleri oqıwshılardıń óz betinshe pikirlew qábiletin rawajlandırıwda eń áhmiyetli metodikalıq máselelerden esaplanadı. Bul másele boyınsha belgili metodistler

Q.Yuldoshev26, B.Tuxliev27, Q.Husanboeva28, Á.Paxratdinov29lardıń miynetlerinde bazı bir pikirler aytılǵan. Sabaqtan tıs alıp barılǵan jumıs túrleri barısında oqıwshılardıń óz betinshe pikirlew qábiletin rawajlandırıw máseleleri tiykarǵı maqsetlerden esaplanadı. Ádebiy keshe, sabaqtan tıs oqıwdı, dógerek jumısların ótkeriwde oqıwshılarǵa hár qıylı tapsırmalar beriledi. Sonlıqtan bunday tapsırmalardı orınlawda jańa pedagogikalıq texnologiyadan paydalanıw oqıwshılardıń qızıǵıwshılıǵın arttıradı.

Akademiyalıq liceylerde ádebiyat páni boyınsha eń áhmiyetli metodikalıq máselelerdiń biri – bul sabaqtan tıs oqıw. Bul máseleni ámelge asırıw ushın toparda ótiletuǵın materiallar menen málim dárejede baylanıs kerek. Bul haqqında metodistler hár qıylı kózqarasların bildiredi. Belgili metodist Á.Paxratdinov:

«Mektepte ótiletuǵın sabaqtan tısqarı oqıwdı qaraqalpaq ádebiyatı muǵallimi múmkinshiligi bolǵansha toparda ótiletuǵın sabaq penen baylanıstırıp barıw kerek»30,-dep metodikalıq pikirin bildiredi. Usıǵan jaqın pikirlerdi metodist J.Pirniyazov: «Muǵallim baǵdarlamadaǵı berilgen shıǵarmalardı sabaq barısında oqıtıw menen bir qatarda oqıwshılardıń bos waqtınan ónimli paydalana biliwi ushın qosımsha sabaqtan tıs oqıwǵa hár qıylı shıǵarmalar usınadı. Bul oqıwshılardıń baǵdarlamadaǵı berilgen hár bir shıǵarmanı durıs ózlestiriwine hám olardıń úyindegi waqtın miynetsiz bosqa ótkermewine járdemin tiygizedi.»31,- dep

26Қ.Йўлдошев. Ўқитувчи китоби. Методик қўлланма. Тошкент “Ўқитувчи”, 1997 й.

27Б.Тўхлиев. Адабиѐт ўқитиш методикаси. Тошкент, 2010 й.

28Қ.Ҳусанбоева. Адабиѐт-маънавият ва мустақил фикр шакиллантириш омили. Тошкент, 2009 й.

29Ә.Пахратдинов. Қарақалпақ әдебиятын оқытыў методикасы. Нӛкис, “Билим”, 2004 ж.

30Ә.Пахратдинов Қарақалпақ әдебиятын оқытыў методикасы. Нӛкис. «Билим», 2004-жыл, 219-бет.

31Ж Пирниязов. Әдебий оқыў. Mетодикалық қолланба. Нӛкис, «Билим», 2003. 22-23-бетлер.

33

sabaqtan tıs oqıwdıń áhmiyetin aytıp ótken. Biraq bul pikirler sabaqtan tıs oqıwdı shólkemlestiriw, onı ótkeriw sıyaqlı máselelerdi sheshe almaydı. Metodistlerdiń pikirlerin esapqa alıp akademiyalıq liceylerde sabaqtan tıs oqıwdıń metodikalıq jaqtan ótiliw usıllarına hám ózgesheliklerine dıqqat awdarǵandı maqul kórdik.

Oqıwshılarǵa baǵdarlamada sabaqtan tıs oqıw ushın kórkem ádebiyat boyınsha K.Mámbetovtıń “Posqan el” romanı, T.Qayıpbergenovtıń “Maman biy” ápsanası, I.Yusupovtıń “Tumaris haqqında”, “Ómirbek laqqı”, I.Esenberlinniń “Altın Orda”, T.Jumamuratovtıń “Makariya sulıw”, K.Raxmanovtıń “Ómirbek hám tazsha” h.t.b. shıǵarmalar berilgen. Bul kórkem shıǵarmalardıń syujeti hám kompoziciyası sheber qurılǵan, qaharman obrazları hám xarakterleri sheberlik penen jasalǵan. Tariyxıy dáwirge túsiniw ushın dáslep usı dáwirdiń tariyxıy waqıyaları menen tanısıp shıǵıwı kerek. Oqıwshılar bul talaplarǵa tolıq juwap beriwi tiyis.

Akademiyalıq liceylerde sabaqtan tıs jumıslar oqıwshılardıń ádebiyat boyınsha bilimin bekkemleydi. Sonday-aq oqıwshınıń sana-seziminiń ulıwma rawajlanıwına, ádebiy bilimleri boyınsha túsinikleriniń keńeyiwine tikkeley tásir etedi. Sabaqtan tıs oqıwdıń áhmiyetli táreplerine belgili metodistler tárepinen Q.Yuldoshev, O.Madaev, A.Abdurazzoqovlardıń metodikalıq qollanbalarında pikirler aytılǵan. Biraq, ayırım metodistler kórkem oqıwdı ádebiy dógerek jumısınıń bir túri sıpatında qaraydı. Ózbek ádebiyatınıń metodistleri K.Oripov, M.Obidovalar kórkem oqıwdıń tariyxına, ádebiy janrlardı kórkem oqıwdıń ózgesheliklerine ayrıqsha itibar qaratqan32. Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası boyınsha izertlewshi prof.Á.Paxratdinov “klastan tısqarı oqıw”33 - dep qaraydı. Al, akademiyalıq liceylerde ádebiyat baǵdarlamasında sabaqtan tıs oqıw ushın saatlar ajıratılǵan. Usı oqıwshılarda bilim hám tárbiya máselelerin jetilistiriwde sabaqtan tıs oqıwdı shólkemlestiriw hám onıń mazmunı úlken áhmiyet atqaradı. Sabaqtan tıs oqıwdıń maqseti:

1. Ótilgen sabaq boyınsha alǵan bilimlerdi keńeytiw hám tereńlestiriw;

32К.Орипов, М.Обидова. Ифодали ўқиш. Тошкент, “Ўқитувчи” 1994. 136-бет.

33Ә.Пахратдинов. Қарақалпақ әдебиятын оқытыў методикасы. Нӛкис, “Билим” 2004. 219-бет.

34

2.Kitapxanadan kerekli kórkem dóretpelerdi taba biliwge úyretiw;

3.Oqıwshılardıń kórkem kitap oqıwǵa qızıǵıwshılıǵın arttırıw;

4.Kórkem shıǵarmalardı oqıw, óz betinshe islew, pikir bildiriw uqıplılıǵın jetilistiriw. Oqıwshılardıń kitap penen óz betinshe is alıp barıw kónlikpelerin qáliplestiriw ushın toparlarda sabaqtan tıs oqıw belgilengen. Muǵallim dáslep bir hápte ishinde oqıwshılardıń qaysı kórkem shıǵarmalardı oqıǵanlıǵın hám qalay oqıǵanlıǵın tekseredi. Oqılǵan shıǵarmalar boyınsha gúrriń ótkeredi, bunnan sońǵı háptede sabaqtan tıs nelerdi oqıytuǵınlıqların aytıp tapsırma beredi. Sabaqtan tıs oqıw ushın usınılatuǵın materiallar múmkin bolǵanınsha toparda oqıw sabaqlarında ótilgen materiallar menen logikalıq túrde tıǵız baylanısqan bolıwına itibar beriw shárt. Ádebiyat pániniń muǵallimleri oqıwshılarǵa kórkem ádebiyatlardıń, gazeta-jurnaldaǵı materiallardıń dizimin anıqlap alıwı kerek. Sonday-aq, oqıwshılarǵa ılayıqlı bolǵan hár túrli kerekli kórkem materiallardı

gazeta-jurnallardan qıyıp alıp, albom jasap, onnan paydalanıw jumısları da maqsetke muwapıq keledi.

Sonday-aq licey oqıwshılarına sabaqtan tıs oqıw ushın berilgen materiallardıń mazmunı, ideyalılıǵı hám kólemi jaǵınan sáykes keletuǵın qosıqlardı yadlatıw, olardı deklomaciya (taqmaqlap) hám xor etip aytıp beriw de úlken áhmiyetke iye. Bunday jumıslardı sabaqtan tıs jumıslardıń waqtında ótkergen maqul. Muǵallim sabaqtan tıs oqıw sabaǵınıń bolatuǵın kúnin hám waqtın oqıwshılarǵa bir neshe kún burın eskertkeni maqul. Oqıwshılarǵa ózleri oqıp kelgen kitapların toparqa alıp keliwlerin eskertip ótedi.

Solay etip, muǵallim oqıwshılarǵa bir-eki soraw beriw arqalı qaysı kórkem shıǵarmalardı oqıǵanın, oqıǵan shıǵarmalarınıń mazmunın qalay ózlestirgenin anıqlap aladı. Ádebiyatshı muǵallim oqıwshılardıń sabaqtan tıs oqıǵan kitapları jóninde qısqasha gúrriń ótkerip dápterine bahalar qoyadı, geypara oqıwshılardı xoshametleydi hám endigi bolatuǵın sabaqtan tıs oqıwǵa usınılǵan qosıqlardıń atların aytıp, geypara oqıwshılarǵa ádebiy kitaplar beredi.

Sabaqtan tıs oqıw sabaǵında kórkem oqıwdıń talaplarına ayrıqsha itibar qaratılıwı shárt. Kórkem oqıwdıń óz aldına qoyatuǵın maqseti - kórkem

35

shıǵarmanıń sóz óneri ekenligin tanıtıw, onıń barlıq ideyalıq-kórkemlik sıpatın túsindiriwdi úyretiwden ibarat. Sonlıqtan da ádebiy shıǵarmanı oqıwda muǵallim oqıwshılarǵa úlgi bolarlıq túsinikli, tásirli oqıwı kerek. Ayırım jaǵdayda shıǵarma ekinshi ret qaytalanıp oqılıwı da múmkin. Bunda muǵallim ótilip atırǵan shıǵarmanıń mazmunın oqıwshılardıń yadında qaldırıw, bekkemlew sıyaqlı maqsetlerdi gózleydi. Oqıw dáwirinde shıǵarmanıń túsiniksiz orınları túsindiriledi. Tekstke túsindiriw beriledi. Shıǵarma úshinshi rette oqıladı. Biraq bul shıǵarmanı tallawdan keyin ǵana júrgiziledi. Buǵan kólemli jaǵın, kólemli shıǵarmalardıń qızıqlı hám mazmunlı bólimleri tańlanıp alınadı. Bul arqalı muǵallim oqıwshılardı yadlawǵa tiyisli tekstlerdi tolıq túsinigiwge tayarlaydı.

Oqıwshılar kórkem tekstti tásirli oqıp, mazmunın úyreniwge ádetleniw hám ótilgen materialdı bekkemlew maqseti menen de oqıwı múmkin. Olardıń óz túsingenin sóylep beriw, tekstke joba jazıw, til kórkemligin anıqlaw sıyaqlı talaplardı biliwi zárúr. Oqıwshılardıń kórkem tekstti oqıw usılları mınaday metodikalıq talaplarǵa juwap beriwi kerek:

1. Oqıtıwshı anıq sóylewi, barlıq topar oqıwshılarına jeterli, túsinikli sóylewi, stil hám orfografiyalıq jaqtan durıs sóylewi talap etilip, ol óz sózine úzliksiz dıqqat awdarıp barıw kerek. Onıń sóylegen sózleri oqıwshılar ushın úlgi bolıwı tiyis.

2. Sabaqtan tıs oqıw sabaqlarında oqıwshılardıń sóylegen sózlerine dıqqat awdarıp, olardıń sózdi durıs aytıwına, kemshiliklerin dúzetip, anıq hám tásirli oqıwına hám sóylewine itibar qaratıladı.

Sabaqtan tıs oqıwda kórkem shıǵarmalardı kórkem oqıwdıń eń baslı shártlerinen biri - bul dawıstıń hár túrli qubılısları arqalı ádebiy shıǵarmalardıń ideyalıq-emociyalıq sıpatın tereń ashıp beriwden ibarat. Shıǵarmanı oqıwda metodistlerdiń kórsetiwi boyınsha intonaciyanıń mınaday túrlerine dıqqat awdarıw talap etiledi: Teksttiń xarakterine baylanıslı oqıwda dawıstı kóteriw yamasa pásetiw, kúsheytiw múmkin. Bul qubılıstı hár bir shıǵarmanıń janrlıq ózgesheligi talap etedi. Sabaqtan tıs oqıwǵa berilgen kórkem shıǵarmalar boyınsha oqıwshılardı kórkem oqıwǵa úyretiw maqsetinde texnikalıq qurallardan

36

paydalanǵanı durıs boladı. Solay etip, sabaqtan tıs oqıw arqalı oqıwshılardıń ádebiyat pánine bolǵan qızıǵıwshılıǵın hám túsinigin arttıra alamız.

Oqıwshılardıń ádebiyatqa qızıǵıwshılıǵın arttıratuǵın sabaqtan tıs jumıslardıń bir túri – bul kórgizbe múyesh bolıp tabıladı. Bul jumıs túrin ámelge asırıwdıń metodikalıq táreplerine dıqqat awdarıp hám izertlep ótkenimiz maqul.

Kórgizbe múyeshti shólkemlestiriwdiń maqseti: akademiyalıq licey oqıwshılarınıń qaraqalpaq ádebiyatı pánine bolǵan súyiwshiligin kúsheytiw. Oqıwshılarǵa hár bir pán muǵallimi ádebiyat baǵdarlaması tiykarında qatnas jasap, olarǵa belgili kórkem shıǵarmalardı qayta oqıp keliw, jazıwshı-shayırlardıń dóretpeleri boyınsha albomlar dúzetip keliw, kórkem dóretpelerdiń mazmunı tiykarında hár qıylı kórinistegi súwretler salıp keliw juwapkershilik penen tapsırıladı. Bul jumıstı tapsırıw ádebiyatshı muǵallimniń juwapkershiligi hám sheberligi nátiyjesinde iske asadı. Birinshiden, ádebiyatshı muǵallim baǵdarlama materialların túsinip hám tolıq oqıp shıǵıp jumısqa kirisiwi kerek. Ekinshiden, hár bir topardıń jas ózgesheliklerin hám olardıń pánge qızıǵıwshılıǵın esapqa alıw shárt.

Kórgizbe múyesh ótkeriw muǵallimniń metodikalıq sheberligi arqalı ámelge asırıladı. Sonlıqtan qaraqalpaq ádebiyatı baǵdarlaması tiykarında tematikalıq, ulıwma temalarǵa baylanıslı kórgizbe múyesh shólkemlestiriw oqıwshılar ushın kóp paydalı nárselerdi beredi.

Baǵdarlama tiykarında kórgizbe múyesh shólkemlestiriw – bul sol toparǵa sabaq beriwshi ádebiyatshı muǵallim arqalı ámelge asırıladı. Birinshi basqısh oqıwshılarına tómendegi tapsırmalar beriledi:

Qaraqalpaq folklorı;

Qaraqalpaq folklorın atqarıwshılar;

Aytıs hám onıń tútleri;

Dástanlar hám onıń túrleri;

“Edige” dástanı. Dástannıń teması hám obrazları; “Qırıq qız” dástanı. Dástandaǵı obrazlar;

37

Orxon-Enisey, Avesto, Kodekus-Kumanikus jazba estelikleri;

Qorqıt ata esteligi, Xoja Axmet Yassawiy dóretiwshiligi;

Yusup Has Hajıbtıń “Baxıtqa baslawshı bilim” dóretpesi;

Axmet Yugnakiydiń “Haqıyqatlar sıylıǵı” dóretpesi;

Jiyen jırawdıń “Posqan el” tolǵawı;

Kúnxojanıń “El menen”, “Nege kerek” qosıqları;

Ájiniyazdıń “Ayrılsa”, “Kerekti” qosıqları;

Berdaqtıń “Qashan ráhátlanadursan” qosıǵı;

Saadiydiń “Gúlistan” dástanı;

Al Beruniydiń “Ata-babalardan qalǵan estelikler” h.t.b. tapsırmalar usı baǵdarda aytıladı.

Ekinshi basqısh oqıwshıları ádebiyat baǵdarlaması tiykarında tómendegi temalar beriliwi kerek:

“Qoblan” dástanı hám onıń syujeti;

“Máspatsha” dástanı hám onıń qaharmanları;

Kúnxojanıń ómiri hám dóretiwshiligi;

Ájiniyazdıń ómiri hám dóretiwshiligi;

Berdaq shayırdıń ómiri hám dóretiwshiligi;

Ótesh shayırdıń ómiri hám dóretiwshiligi;

Omar shayırdıń ómiri hám dóretiwshiligi;

“Ǵárip-ashıq” hám “Góruǵlı” dástanları;

Gúlmurat shayırdıń ómiri hám dóretpesi;

Sarıbay shayırdıń ómiri hám dóretiwshiligi;

Sıdıq shayırdıń dóretpeleri;

Annaqul shayırdıń ómiri hám dóretpesi;

Alisher Nawayınıń dóretiwshiligi;

Maqtımqulınıń dóretpeleri;

Abay shayırdıń dóretpeleri;

Jańabay shayırdıń ómiri hám dóretpeleri;

38

Úshinshi basqısh oqıwshılarına tómendegi temalar beriledi:

Qazı Máwliktiń dóretpeleri;

A.Muwsaevtıń ómiri hám dóretpeleri;

S.Majitovtıń ómiri hám dóretpeleri;

N.Dáwqaraevtıń ómiri hám dóretpeleri;

A.Dabılovtıń ómiri hám dóretpeleri;

S.Nurımbetovtıń ómiri hám dóretpeleri;

Á.Shamuratovtıń ómiri hám dóretpeleri;

J.Aymurzaev dóretiwshiligi;

T.Qayıpbergenovtıń dóretiwshiligi;

I.Yusupovtıń dóretiwshiligi;

T.Jumamuratov dóretiwshiligi;

U.Pirjanovtıń ómiri hám dóretpeleri;

T.Mátmuratovtıń ómiri hám dóretpeleri;

K.Raxmanovtıń ómiri hám dóretpeleri;

Sh.Seyitovtıń ómiri hám dóretpeleri;

G.Esemuratovanıń dóretiwshiligi;

S.Bahadırovanıń ómiri hám dóretpeleri;

T.Qabulovtıń poeziyası;

K.Karimov dóretiwshiligi;

J.Izbasqanov dóretiwshiligi;

O.Sátbaev dóretiwshiligi;

O.Ábdiraxmanovtıń dóretiwshiligi;

M.Nızanovtıń dóretiwshiligi.

Akademiyalıq licey oqıwshılarına kórgizbe múyeshtiń maqseti hám wazıypaları túsindiriledi. Olar bir yaki eki ay ishinde berilgen temalar boyınsha albom, bukletler, súwretler dúzetip keledi. Olardıń tayarlap kelgen jumısları boyınsha juwmaq jasaladı. Eń jaqsı islengen jumıslar muǵallim tárepinen bahalanıp, olarǵa bahalar qoyılsa maqsetke muwapıq boladı. Sebebi oqıwshılar óz

39

miynetleri arqalı alǵan bahaları menen maqtanısh etip júriwi múmkin. Solay etip, kórgizbe múyeshtiń áhmiyeti tómendegilerden ibarat:

Oqıwshılardıń baǵdarlamada berilgen materiallardı tereń hám túsinip ózlestiriwi ushın paydalı tárepleri kóp;

Berilgen tapsırmalardı orınlaw barısında sol shayır hám jazıwshınıń dóretiwshiligin kóbirek oqıwına májbúr boladı;

Berilgen temalar boyınsha súwretler, albom hám bukletler tayarlap keliwi olardıń ádebiyatqa bolǵan qızıǵıwshılıǵın oyatadı;

Oqıwshılar tárepinen tayarlanıp kelgen tapsırmalar muǵallim ushın kórsetpeli qural bolıp xızmet etedi.

Sonday-aq, sabaqtan tıs jumıstıń bul túri – oqıwshılardıń ádebiyatqa bolǵan qızıǵıwshılıǵın kúsheytip qalmastan, ádebiyat bólmesiniń bezeliwine hám kórsetpeli qurallar menen bayıtılıwına kóp nátiyjeler beredi. Sonlıqtan, ádebiyatshı muǵallimler bunday jumıslardı sabaq barısında emes, sabaqtan tıs waqıtları tez-tez

ótkerip tursa maqsetke muwapıq boladı.

Akademiyalıq liceylerde diywalı gazeta hám jurnal eń kerekli metodikalıq jumıslardan esaplanadı. Diywalı gazeta – bul liceydiń oqıw-tárbiya jumısında júz berip atırǵan jańalıqlar, ádebiy jańalıqlar, oqıwshılar tárepinen jazılǵan hár qıylı temalardaǵı maqalalar, gúrrińler, qosıqlar tuwralı maǵlıwmat beretuǵın ádebiy dóretiwshilik oray esaplanadı. Diywalı gazeta mazmunına hám wazıypalarına ılayıq eki baǵdarda shıǵarılıwı kerek. Birinshisi, tariyxıy sánelerge baylanıslı (“Ǵárezsizlik kúni”, “Muǵallimler hám tárbiyashılar kúni”, Jańa jıl bayramına, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikasınıń til nızamı, Konstituciya kúni) shıǵarılıwı múmkin. Ekinshi baǵdarda licey turmısındaǵı temalar, tazalıq, tártip, ádep-ikramlılıq, oqıwshılardıń unamsız is-háreketlerine baylanıslı satiralıq hám yumorlıq qosıqlar, gúrrińler shıǵarıladı. Bul haqqında belgili metodist alım Á.Paxratdinov: “Diywalı gazetada ádebiy krujoktıń tájiriybeleri, mekteptegi sport, den-sawlıq máseleleri, mekteptegi qáte-kemshilikler haqqında boladı. Diywalı gazeta shama menen tómendegidey bólimlerden turadı: 1) Bas maqala. 2) Biziń mektebimizdiń kúndelikleri. 3) Yumor beti. 4) Ádebiy bet. 5) Sport. 6) Pochta

40

yashigi.”34 - dep diywalı gazetaǵa beriletuǵın temalar tuwralı mekteplerde shıǵarılatuǵın diywalı gazeta haqqında metodikalıq kórsetpe beredi. Biz bul metodikalıq pikirlerdi qollay otırıp, onı akademiyalıq liceyde ózgeshe formada diywalı gazetanı shólkemlestirgen maqul dep esaplaymız. 1. Licey jańalıqları. 2.

Lirika beti. 3. Proza beti. 4. Satiralıq hám yumorlıq qosıqlar – dep diywalı gazetaǵa orın belgilesek maqsetke muwapıq boladı. Óytkeni, ádebiyat boyınsha shıǵarılatuǵın diywalı gazeta – liceydegi jańalıqlar, oqıwshılar jámááti, úlgeriw máselesi, mádeniyatlı sóylew, ádebiyattı túsinip oqıw, jalqawlar, keshigiwler tuwralı sóz etiledi. Gazeta izbe-iz shıǵarılıp juwmaǵı tiyisli orınlarda qaralıp otıradı. Al, bunnan basqa ádebiyat boyınsha dógerek aǵzalarınıń shólkemlesken orayı bolıp xızmet etetuǵın diywalı gazeta da bolıwı múmkin. Gazetanıń ataması dógerek aǵzalarınıń oylasıǵı menen qoyılıwı hám hár qıylı mazmunda quralıwı múmkin. Máselen, ádebiyattıń áhmiyetli máseleleri, ádebiyatqa baylanılı hár qıylı temada krossvord, oyın, tapsırma, soraw, ádebiyat haqqında alımlardıń pikirleri, shayırlardıń qosıqları, oqıwshılardıń dóretpeleri, naqıl-maqallar sıyaqlı temalardı óz ishine alıwı múmkin. Bunda diywalı gazeta arnawlı shıǵarıladı.

Sonlıqtan diywalı gazetanı tómendegi tematikaǵa bólgenimiz maqul:

1.Hár ayda shıǵarılıp turatuǵın “Jas ádebiyatshı ” diywalı gazetası.

2.Sánege baylanıslı shıǵarılatuǵın diywalı gazeta.

“A.Dabılov - 120 jasta ”, “I.Yusupov - lirik shayır”, “T.Qayıpbergenov - xalıq jazıwshısı”, “T.Qabulov - lirik shayır”, “Ájiniyaz - qaraqalpaq poeziyasınıń juldızı” sıyaqlı temalarda diywalı gazetalar shıǵarıladı. Bul jıl dawamında ózgertilip turılıwı kerek. Nátiyjede oqıwshılardıń ádebiyatqa qızıǵıwshılıǵı artadı. Liceyde ádebiyatqa baylanıslı ádebiy jurnal eki ayda bir márte shıǵarılıwı kerek. Bul jurnaldı ádebiyatshı muǵallimler menen birgelikte dógerek aǵzaları oylasıp tómendegi mazmunda shólkemlestiredi:

1- bólim= Poeziya. 2-bólim=Proza. 3-bólim=Drama. 4-bólim=Sın maqalalar, - dep bólimlerge ajıratqanı maqul. Jurnaldıń aldına qoyǵan maqseti: oqıwshılardıń dóretiwshilik uqıbın arttırıw.

34 Пахратдинов Ә. Қарақалпақ әдебиятын оқытыў методикасы. Нөкис. “Билим”, 1992. 288-бет.

41