Qaraqalpaq ádebiyatın sabaqtan tıs jumıslar arqalı úyreniwdiń ilimiy metodikalıq máseleleri
.pdf
Ádebiyatqa baylanıslı jurnalǵa “Sóz óneri”, “Dilwar”, “Bulaq kózleri” dep atamalar dógerek aǵzaları hám ádebiyatshı muǵallimler tárepinen oylasıp qoyıladı.
Akademiyalıq liceylerde ádebiyatqa baylanıslı shıǵarılatuǵın diywalı gazeta hám jurnallardıń shıǵarılıwı ushın ádebiyatshı muǵallimlerge tómendegi talap qoyıladı:
Diywalı gazeta hám jurnalǵa ádebiyatshı muǵallimler basshılıq etedi;
Diywalı gazeta hám jurnallardıń dúziliwine, avtorlarına, kórkem sın maqalalardıń temasın tańlawǵa járdemlesedi;
Olar diywalı gazeta hám jurnaldıń sapalı, mazmunlı shıǵıwına másláhátler beredi;
Diywalı gazeta hám jurnallarda járiyalanatuǵın maqalalardıń áhmiyetin, stillik, orfografiyalıq táreplerine itibarlı boladı.
Qaraqalpaq ádebiyatınıń muǵallimi diywalı gazeta hám jurnallardıń waqtında shıǵarılıwına janlı qatnas jasap, shólkemlestiriwshilerge paydalı másláhátler aytıp turadı. Ádebiy diywalı gazeta hám jurnal áhmiyetli máselelerdi járiyalap baradı.
Qaraqalpaq ádebiyatı boyınsha shólkemlestirilgen kórgizbe múyeshler oqıwshılardıń izleniwshiligin hám estetikalıq sezimlerin arttırıp barsa, diywalı gazeta hám jurnallar oqıwshılardıń jazba pikirlew qábiletin, dóretiwshiligin, uqıbın qáliplestirip baradı.
42
SABAQTAN TÍS JUMÍSLARDÍ ÓTKERIW BARÍSÍNDA
INTERAKTIV TEXNOLOGIYALARDAN PAYDALANÍW
Mámleketlik bilimlendiriw standartlarınıń talapları boyınsha oqıwshılardıń jas ózgesheligin hám ádebiy shıǵarmalar haqqındaǵı túsinigin esapqa ala otırıp qaraqalpaq ádebiyatı baǵdarlamasına jeńilden awırǵa, ápiwayıdan qospalıǵa degen pedagogikalıq princip basshılıqqa alınıp temalar kirgizilgen35. Bul temalardıń barlıǵın toparda sabaq etip ótip bolıw múmkin emes. Usılardı esapqa alıp ayırım materiallardı pedagogikalıq texnologiyadan paydalana otırıp sabaqtan tıs jumıs túrleri arqalı ámelge asırıw múmkin. Ádebiy keshelerdi ótkeriw barısında slayd, interaktiv metodtıń túrleri zigzag, insert, múyeshler, PMSJ metodlarınan paydalansa boladı.
Ádebiy kesheni ótkeriw barısında jazıwshınıń ómiri, dóretpeleri haqqında maǵlıwmatlardı slaydlar arqalı túsindirgen oqıwshılarda qızıǵıwshılıq arttıradı.
Máselen, I.Yusupov, K.Raxmanov, T.Mátmuratov, T.Qabulov sıyaqlı shayırlar boyınsha ótkerilgen ádebiy keshelerde slaydlardı ónimli paydalanıw maqsetke muwapıq. Slaydlardı izbe-izlik penen beriw muǵallimnen sheberlik talap etedi.
1-slayd
K.Raxmanov - belgili shayır
Shayırdıń ómiri tuwralı qısqa maǵlıwmat.
Máselen,
K.Raxmanovtıń ómiri
Shayır 1942-jılı 18-sentyabrde Kegeylide tuwıldı.
2004-jılı Nókis qalasında qaytıs boldı.
1961-1969-jılları Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutta oqıdı hám tamamladı. Soń hár qıylı orınlarda jumıs isledi.
35 Палымбетов К., Пирниязов И., Бердимуратова Р. Әдебиятты оқытыў методикасы. 8-класс ушын
методикалық қолланба. Нөкис-2009, 3-бет.
43
2-slayd
K.Raxmanovtıń miynet jolı
1.1963-1966-jılı áskeriy xızmette boldı.
2.1978-1981-jılları S.Xojaniyazov atındaǵı mámleketlik jas tamashagóyler teatrınıń ádebiy bólim baslıǵı boldı.
3.1981-1990-jılları “Ámiwdárya” jurnalınıń poeziya bóliminiń baslıǵı, Nókis
teleradio orayı direktorınıń orınbasarı, Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamınıń
kórkem ádebiyattı násiyatlaw bóliminiń direktorı boldı.
3-slayd
Shayırdıń ataqları
1.Qaraqalpaqstan xalıq shayırı. Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı.
2.“Doslıq” ordeniniń iyesi. Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen kórkem óner ǵayratkeri.
4-slayd
K.Raxmanovtıń dóretiwshiligi
1.Onıń 1958-jılı “Tawıq” qosıǵı shıqtı.
2.Onıń poemaları: “Bult hám quyash”, “Tań ashıǵı”, “Qardaǵı iz”, “Shól dástanı”, “Jasasın paraxatshılıq”, “Tazadan kelgen oqıwshı”.
“Qardaǵı iz” poemasında urıs jıllarında bir awılda júz bergen qayǵılı waqıyalar súwretlenedi.
5-slayd
K.Raxmanovtıń prozalıq shıǵarmaları
“Ayralıq qosıǵı”, “Nóser”, “Ómir hám ólim” povestleri. “Aqıbet” romanı (1993). “Nóser” povestinde Atajan, mektep direktorı Esmırza, Ayjan obrazları sheber berilgen.
“Ómir hám ólim” povestinde Toqtar, Tillaxan, Elmurat Xojamuratov (agronom) obrazları bar.
“Ayralıq qosıǵı” povestinde Qurbaniyaz, Altınay obrazı berilgen.
44
6-slayd
“Aqıbet” romanı
Teması: Tubalawshılıq jıllar teması súwretlengen.
Obrazlar: Taspolat, Ulperi, Nurpolat, “Mamıy”.
Taspolat - kóp jıllar sawda orayı mekemesiniń baslıǵı bolıp isleydi.
7-slayd
K.Raxmanovtıń dramalıq shıǵarmaları
“Kelin”, “O, dúnyaǵa mirát”, “Eglengen báhár”, “Toǵız tońqıldaq, bir shińkildek”, “Jaralı júrekler”, “Laqqılar emlewxanada”, “Injıqtıń muhabbatı” sıyaqlı dramalıq shıǵarmaları bar.
K.Raxmanovtıń ómiri hám ádebiy xızmeti boyınsha ótkeriletuǵın ádebiy keshede usınday slaydlardan paydalansaq maqsetke muwapıq boladı. Oqıwshılarda qızıǵıwshılıq artadı. Bulardan shayırdıń dosları menen ushırasıwları, súwretleri, toplamlarınıń sırtqı muhabaları slayd túrinde islense de boladı.
Sh.Seyitovtıń ómiri hám dóretiwshiligi boyınsha ádebiy keshe ótkeriw múmkin. Jazıwshınıń dóretiwshiligi boyınsha birneshe slaydlar tómendegi úlgide islenedi:
1-slayd
Shayırdıń ómiri
Sh.Seyitov 1937-jılı tuwıladı.
1955-jılı Nókis pedinstitutına kiredi.
1957-67-jılları “Qaraqalpaqstan” baspasında, 1967-85-jılları “Ámiwdárya” jurnalında, televideniye, jazıwshılar awqamında hám “Qaraqalpaqstan” baspasında isleydi. 1985-jılı QMUtiń qaraqalpaq tili hám ádebiyat bólimin pitkeredi.
45
2-slayd
Sh.Seyitov poeziyası
Shayırdıń “Úshpelek” (1964), “Soqpaǵım meniń qaydasań” (1966), “Tawlardan saza” (1970), “Jaz keldi”, “Qar”, “Tırnalar” qosıqları baspadan shıqtı.
Qonbasańız egerde,
Ele bárin bilesiz?-
Bunday eldi hesh jerde,
Taba almay ele siz,
Taǵı aylanıp kelesiz?.
3-slayd
Sh.Seyitovtıń prozası
“Qashqın”, “Iǵbal soqpaqları”, “Shırashılar”, “Xalqabad”, “Jaman shıǵanaqtaǵı Aqtuba”. “Jaman shıǵanaqtaǵı Aqtuba” romanınıń teması: 50-60-jıllardan baslap ǵárezsizlik dáwirine shekemgi tariyxıy waqıyalardı súwretleydi.
Roman qaharmanları: Amirxan, Aybórek, Berdali, Gúlimbet, Jetkergen,
Keńesgúl h.t.b.
Sh.Seyitovtıń ómiri hám dóretiwshiligine baylanıslı usınday slaydlardan paydalansaq maqsetke muwapıq boladı. Ádebiy keshege qatnasıwshılar arasında úlken qızıǵıwshılıqlar artadı.
Dógerek jumısların ótkende interaktiv metodlardan paydalanıw kerek.
Dógerekte 20 oqıwshı bolsa, solardı toparlarǵa bólip ótkenimiz maqul.
Akademiyalıq liceylerde dógerek jumıslardıń bir neshe túrleri bar. Solardıń ishinde dóretiwshilik, dramalıq dógerek jumısların ótkeriw barısında interaktiv metodtıń ayırım túrlerin qollanıw muǵallimnen izleniwshilikti talap etedi.
Dógerek jumıslarında oqıwshılardı kishi toparlarǵa bólip, olarǵa hár qıylı tapsırmalar beriledi. “Múyeshler” usılı menen tómendegi tártipte J.Aymurzaevtıń dramalıq shıǵarmaları boyınsha jarıs ótkeriw kerek:
1.J.Aymurzaevtıń “Aygúl-Abat” draması.
2.J.Aymurzaevtıń “Hákisliler” draması.
3.“Berdaq” draması.
46
4. “Qádirdan doktor” draması.
Topar aǵzaları óz-ara 4-5 oqıwshıdan tórt toparǵa bólinedi.
Birinshi topar: “J.Aymurzaevtıń “Aygúl-Abat” draması boyınsha pikirlerin bildiredi”. Aygúl hám Abat draması qaraqalpaq dramaturgiyasınıń tematikalıq hám janrlıq jaqtan bayıwına ádewir tásir etti. Dramada Abat oraylıq orındı iyeleydi. Abat obrazı arqalı qaraqalpaq miynetkeshleriniń sana seziminiń ósiwin, eziwshilikke qarsı bas kóteriwin, baxıttı gúres jolı menen alıw múmkin ekenligin moyınlawǵa jetkenligin kórsetken.
Aygúl haq kewilli, sada qız, ol adamgershilikti qádirley biledi, muhabbatqa turaqlı insan. Aygúl Abattı tek burınnan atastırıp qoyǵanı ushın ǵana súyiw tileginde emes, al onıń da ózindey adamgershiligi ushın unatadı. “Yar qádirin bilseń, oǵan jan menen beriliw ılayıq” dep esaplaǵan Aygúl barlıq waqıtta da usı sózin bekkem tutadı. Abatqa sadıq bolıp qaladı.
Ulıwma “Aygúl-Abat” draması sátli shıqqan dramalıq dóretpe esaplanadı.
Ekinshi topar: J.Aymurzaevtıń “Hákisliler” draması boyınsha tómendegi maǵlıwmatlardı beredi. Bul komediyada tosınnan bolǵan waqıyalar, shıǵarma syujetinen orın alǵan menen olardan jámiyetlik áhmiyetke iye obraz jasap bolmaydı. “Hákisliler” komediyasında mákeme baslıǵı Tawjan arqalı “jańashapan” jamılǵan, Tawjannıń átirapında, onıń menmenligin bórttirip kúsheytiwshi, jeńil minez, názelim xatkeri, shańaraq turmısına qılaplıq etiwshi Qánigúl, haq kewilli úy xojası Ziybagúl, Tawjannıń jónsizligin sırttan áshkaralap, kózinshe jaltaqlıq etip júriwshi xızmetker jigit obrazı bar. J.Aymurzaevtıń “Hákisliler” komediyası bir aktli, úsh kórinisli saxnalıq dóretpe.
Úshinshi topar: J.Aymurzaevtıń “Berdaq” draması 50-jılları jazıldı. Piesa Berdaq shayırdıń balalıq jıllarınan baslanbastan Berdaqtıń úyleniw toyın jarlı xalıq bolıp ótkeriw saltanatınan, bul toyǵa aqsaqal shayır Kúnxojanıń qatnasıw múnásibetinen baslanadı. Dramada xalıqlıq toydıń saltanatı, oǵan túrli tiptegi adamlardıń qatnası arqalı unamlı hám unamsız obrazlardıń janlı kórinislerin, olardı kem-kemnen shiyelenistirip, toparlıq gúresti tereńirek asha beredi. Ernazar Alakóz obrazı arqalı xalıqtıń erkin jeńilmes kúsh ekenligin elesletedi. Berdaqtıń toyınan
47
keyin Ernazar kenegestiń kúsh jıynap kelip qayta topılıwı, konfliktti shiyelenistiredi.
Berdaqtıń toyında xalıq seyili, xalıqtıń turmıs-saltınıń kórinisi, toy baslaw, qonıq alıw, bet ashar, at shaptırıw, ılaq oyını, gúres, baqsı ayttırıw, aytıslar bar.
Berdaq-bul dilwar, kórkem sóz iyesi, miynetkesh xalıq tárepinde, gúressheń, turmıstan tájiriybe toplawshı úlken árman iyesi, oyshıl insan.
Tórtinshi topar: “Qádirdan doktor” draması 1960-jılı jazıldı. Shıǵarmada adamnıń awır táǵdirin jeńiwshi házirgi zaman vrachlardıń, medicina iliminiń tabısları qaraqalpaq saxnasınan aytarlıqtay orın aladı. Dramada socialpsixologiyalıq konflikt bar. Ishten soqır bolıp tuwılǵan Qundız Niyetullaevanıń awır táǵdirden qutqarıp alınıwı syujet tiykarın quraydı. Ondatra awlawshı tájiriybeli ǵarrı Qundızdıń atası bul sorawdıń mánisine túsinbedi. Biraq qızınıń kózi kóretuǵınına isenim menen jasadı. Anası Ziyba bul sorawǵa belgili juwabı joq edi. Oǵan táwiplerge “emletiwge”, doktordıń emi de, operaciyası da qorqınıshlı. Sózge erme, ómirge turaqsızlıq penen qatnas jasaydı. Onıń haq kewilli gódekligi usı qásiyetiniń kóleńkesinde qalıp ketedi. Sulıw Saparova, Juldız, Aytjan usaǵan jaslar ózleriniń isinde de, sózlerinde de búgingi ilimniń jetiskenliklerine shek keltiriw emes. Oǵan bekkem isenim menen qaraydı. Olarda adamgershiliktiń mártlik, muhabbat, keleshekke isenim usaǵan jaqsı qásiyetleri kóp. Medicina xızmetkerleri arasında da óz ústinde az isleytuǵın, medicinadaǵı tabısların, bul iste mayda-shúyde ashıw ústinde tartıs penen júriwshilik, kóre almawshılıq, kishkene faktten úlken juwmaq shıǵarıw qásiyetleri orap alǵan jat minezli adamlar bar.
Solay etip, topar aǵzaları dógerek jumısında usılayınsha juwap beredi. Nátiyjede dógerek jumıslarında interaktiv metodtıń ayırım túrlerin ótkeriw kerekligi sezilip turadı. Dógerek jumıslarında “Oqılǵan tekstke juwap háreketi” metodı, “Mashqalalı sorawlar” metodı hám “Mashqalalı sheshiw” metodı kóbirek qollanılsa maqsetke muwapıq boladı.
Kóbinese jazıwshılardıń dóretiwshiligine arnalǵan dógerek jumıslarında “Mashqalalı sheshiw” metodı - bul dógerek aǵzalarınıń mashqalalı anıqlawǵa hám
48
durıs sheshimin tabıwǵa tayarlıǵın tekseriw hám baǵdarlaw ushın qollanıladı. Metodtı qollanıw tómendegi basqıshlarǵa sáykes ámelge asırıladı.
1-basqısh: Dógerek jumısında berilgen tema átirapında mashqalanı anıqlaw. Bunda másele sheshimine tásir etiwshi sezimler anıqlanadı. Máselen, dógerek aǵzalarına tómendegidey másele beriledi.
XIX ásirdiń ullı shayırları Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaqlar qaraqalpaq poeziyasın janrlıq hám tematikalıq jaqtan ádewir bayıttı. Ne ushın olar óz waqtında prozalıq hám dramalıq shıǵarmalar jazbadı? Oqıwshılar bul sorawlar átirapında ádewir tartısadı. Ózleriniń pikirlerin bildiredi.
2-basqısh: Dógerek aǵzaları maǵlıwmatlardı izleydi. XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatı boyınsha jazılǵan monografiyalar, ilimiy maqalalar, metodikalıq qollanbalarda Internet arqalı yamasa kitapxanadan tiyisli maǵlıwmatlardı izleydi hám sol dáwirdi sın kóz qarasta bahalaydı.
3-basqıshta alınǵan maǵlıwmatlar boyınsha juwmaq shıǵaradı hám olardı ámelde qollanadı. Dógerek jumıslarında oqılǵan tekstke juwap háreketi metodın paydalansa boladı. Bul metod oqıw materialların sapalı ózlestiriliwin támiyinlewge qaratılǵan metodtıń bir túri. Bunıń ushın dógerek aǵzalarına ótilip atırǵan tema boyınsha soraw hám tapsırma beriledi. Oqıwshı onı oqıp shıǵadı hám tómendegi sorawlarǵa juwap tayarlaydı.
1.Siz Kúnxoja qosıqlarınan nelerdi bilip aldıńız?
2.Kúnxojanıń “Jaylawım” qosıǵı qanday pikirlerdi payda etti?
3.Bul qanday sezim payda etti?
4.Kúnxojanıń “Kún qayda” qosıǵınıń ideyalıq mazmunın túsindiriń.
5.Kúnxoja shayırdıń qanday qosıqları bar? Olarda qanday pikirler bar?
6.Shayır qosıqlarına qanday pikir beriwińiz múmkin?
Dógerek jumısında XIX ásirdiń qaraqalpaq ádebiyatı boyınsha oqıwshılar hár qıylı pikirler hám kóz qaraslar bildiredi. Solardıń ayırımları XIX ásirde ne ushın prozalıq hám dramalıq shıǵarmalardıń payda bolmaǵanın bildiredi.
XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatı boyınsha ótkerilgen dógerek jumısında mashqalalı sorawlar metodı kóp qollanıladı. Bul metod dógerek aǵzaların oqıw
49
iskerligine ayrıqsha keńislik jaratıw múmkinshiligin beredi. Dógerek aǵzaları jańalıqtı ashıwǵa erisedi. Mashqalanı sheshiwge dóretiwshilik penen qatnas jasawdı úyrenedi. Dógerek jumısın ótkeriw basqıshında jumıs mashqalasın jaratıw ushın tómendegi pikirlerdi qollanıw múmkin:
-izbe-iz sorawlar arqalı dógerek aǵzaların juwaplardı ózi izlenip tabıwǵa baǵdarlaw maqsetinde sorawlardı beriw;
-mashqalanı sheshiwge hár túrli kóz qaraslardı qarama-qarsı pikirlerdi
keltirip shıǵaratuǵın sorawlardı beriw;
-kórkem shıǵarmalar tallawǵa, salıstırıwǵa bolatuǵın sorawlardı beriw;
-kórkem shıǵarmalar boyınsha tolıq emes, qarsı keletuǵın yamasa ayrıqsha maǵlıwmatqa iye sorawlardı berip kóriw;
-kórkem tekstlerdiń mazmunına qarap sorawlardıń beriliwi sıyaqlı metodikalıq máselelerdi ámelge asırıw dógerek jumısınıń baslıǵı hám aǵzalarınıń wazıypası. Sabaqtan tıs jumıslardı ótkeriw barısında interaktiv usıllardı, slaydlardı ótiletuǵın materiallardıń mazmunına qarap qoyılıwı hám qollanılıwı tiyis. Hár bir pán muǵallimi dáslep kórsetpeli qural retinde slaydlardı kóbirek qollanǵanı maqul. Sabaqtan tıs jumıslardı ótkeriw barısında qanshelli dárejede qolaylı jaǵday jaratılsa, muǵallimniń oqıw tárbiya isin sonshelli nátiyjeli islewine múmkinshilik jaratılǵan boladı. Sonıń menen birge muǵallim menen oqıwshınıń birge islesiwi,
bir-birine isenimniń artıwı da jetekshi orın iyeleydi. Barlıq orında da muǵallimdi dógerek aǵzaları jaqsı sıylasa, sol jerde ol oqıw-tárbiya isin nátiyjeli alıp baradı. Dógerek basshısı pedagogikalıq takti, qánigelik bilimi hám sheberligi, joqarı adamgershiligi menen úlgili bolıwı kerek.
50
SABAQTAN TÍS JUMÍSLARDÍ QARAQALPAQ ÁDEBIYATÍ
BÓLMESINDE ÓTKERIW USÍLLARÍ
Akademiyalıq liceylerde qaraqalpaq ádebiyatı boyınsha bólmeler bar. Bunda tiykarınan toparda ótiletuǵın ádebiyat sabaqları hám sabaqtan tıs jumıslardıń túrleri ótkeriledi. Sonlıqtan qaraqalpaq ádebiyatı bólmesi hár tárepleme talapqa juwap beretuǵın dárejede úskeneleniwi kerek. Bul másele boyınsha prof. Á.Paxratdinov: “Qaraqalpaq ádebiyatınıń bólmesinde qaraqalpaq ádebiyatı boyınsha ótkeriletuǵın sabaqlardıń barlıǵı sonda ótkeriliwi kerek. Qaraqalpaq ádebiyatı bólmesinde ádebiy tvorchestvolıq dram-krujok, kórkem oqıw hám kórkem sóylep beriw krujokları óz jumısların alıp baradı”,36 - dep pán bólmesiniń áhmiyetin túsindirip ótedi.
Qaraqalpaq ádebiyatı bólmesi – bul sabaqtan tıs jumıslardıń túrleri ótiletuǵın oqıw ornı. Bul bólmeni bezew qaraqalpaq tili hám ádebiyat muǵallimleri hám dógerek aǵzalarınıń, oqıwshılardıń qatnasında ámelge asırıladı.
Akademiyalıq licey oqıwshılarına qaraqalpaq ádebiyatı bólmesin bezewde tómendegi jumıslar tapsırıladı:
Oqıwshılar oqıǵan kórkem shıǵarmaları tiykarında ádebiyat bólmesine súwretler, albomlar tayarlap keliwi kerek;
Olar arasınan shıqqan eń talantlı oqıwshılar arqalı diywalı gazeta hám ádebiy jurnallar shólkemlestiriw;
Olardıń járdeminde ádebiy múyesh shólkemlestiriw hám onı bayıtıw;
Ataqlı jazıwshı hám shayırlardıń, belgili alımlardıń miynetlerinen siltemeler alıp, diywallarǵa estetikalıq talaplarǵa juwap beretuǵın
dárejede qıstırıp qoyılıwı kerek.
Qaraqalpaq ádebiyatı muǵallimleri tárepinen orınlanatuǵın metodikalıq wazıypalar:
Qaraqalpaq ádebiyatı bólmesiniń bezeliwine hám tazalıǵına juwapker esaplanıp, olardıń basshılıǵında metodikalıq jumıslar menen bayıtıw;
36 Пахратдинов Ә. Қарақалпақ әдебиятын оқытыў методикасы. Нөкис. “Билим”, 1992, 298-бет.
51
