Qaraqalpaq tili tariyxı (Sh. Abdinazimov 2014)

Atlıqlardıń jasalıwı: -chı//chi: bedizchi, erchi, ayǵuchı, -dash affiksi Enisey esteliklerinde tek eki sózde jumsalǵan: qadash tapdımTuwısqan tapdım, adashjoldas, dos, -ıǵ/ig, -uǵ/úg: súńúg-nayza, keshig-keshiw, bilig, bitig, -us//ush, ús//úsh, súńús, -ma//me: elme (tıńshılıq) -ınch//inch//nch: ótúnch, bulǵanch-kóterilis, tarqanch, - ım//im: kedim, batım-tereńlik, barım-múlk, -sıq: batsıq, toqsıq.

Kelbetlik. Orxon-Enisey esteliklerindegi kelbetlik sózler túbir hám dórendi kelbetlikler túrinde ushırasadı. Túbir kelbetlikler aq, boz, yashıl, egren, kók, qara, qızıl, sarıǵ h.t.b. túrinde ushırasadı. Dórendi kelbetlikler tómendegi usıllar menen jasalǵan. Morfologiyalıq usıl. -lı//li: buqalı, inili, kúnli, túnli, -lıǵ//lig, -luq//lúk: ekinlig, kúshlúg, qaǵanlıq, tonlıǵ, -sız/siz: buńsız, ashsız, tonsız, yolsız, biligsiz, - daqı//deki, -taqı//teki: kóńilteki, balıqtaqı, óńreki, ichreki, yirdeki, -qı//ki, -ǵı//gi, eńilki-áwelgi, bashǵı-bastaǵı, -ge: bilge kisig-dana adam.

Kelbetliktiń dárejeleri. Jay dáreje túbir kelbetlikler arqalı bildiriledi: qızıl, qara, sarıq, yashıl, egren-jiyren. Salıstırıw dárejesi tek bir sózde ushırasıp -sıraq affiksi arqalı ańlatılǵan: aqsıraq-aǵıraq. Arttırıw dárejesi kelbetlikleri -iń//eń kúsheytiw ráwishleri arqalı jasalǵan: iń ilki-eń dáslepki.

Sanlıq. Orxon-Enisey esteliklerinde tómendegi sanaq sanlıqlar jumsalǵan: bir, eki, úsh, tórt, bes, besh, altı, eti, sekiz, toqız, on, egirmi, otuz, qırıq, elig, etmish, sekiz on,toquz on,yúz,biń,túmen-10 000.

Qatarlıq sanlıqlar -nti//nch//inch affiksleri arqalı jasalǵan: ekinti, úchúnch, tórtnch, bisnch, onınch. Jıynaqlaw sanlıqları -agú/egú affiksleri arqalı jasalǵan: úshegú. Bólshek sanlıqlar esteliklerde sınar (yarım) sózi menen ańlatılǵan: Bizinte eki ushı sıńarsha artuq erti - Bizge salıstırǵanda áskeriniń eki qanatı yarımǵa artıq edi.

Qospa sanlıqlardıń jasalıwı jazba esteliklerde házirgi tilimizge salıstırǵanda ózgeshe: eti egirmi-17, sekiz egirmi-18, altı otuz-26, eki otuz-22, bir otuz-21, bis egirmi-15.

Shamalıq sanlıqlar -sha//she affiksi járdeminde jasalǵan: yúzshejúzlegen, eligshe-eliwlegen.

Almasıq. Betlik almaslıqları. Birinshi bet, birlik san: men, ben, bin.

Kóplik san: biz.

Ekinshi bet, birlik san: sen, sin.

Kóplik san: siz.

Úshinshi bet, birlik san: ol.

Orxon-Enisey esteliklerinde 3-bettiń kóplik san kórsetkishi ushıraspaydı. Siltew almasıqları.

33

Esteliklerde bu, ol siltew almasıqları ushırasadı. Olar seplengende tómendegi formalarǵa ie: bunı, bunta, ańar, anı, anta.

Ózlik almasıǵı «óz» «kentú» sózleri arqalı ańlatılǵan: Elteber ózi kelti (KSh, 21) Kentú budunım - ózimniń xalqım (Mog, 14).

Soraw-qatnasıq almasıqlarınan kim, ne, kimke, qanı almasıqları jumsalǵan: qamuǵ, barı, barsha, bunsha sózleri arqalı ańlatırǵan: Qamuǵı eti yúz er bolmıs. Bolımsızlıq almasıǵı neń

(-hesh) sózi arqalı ańlatılǵan: Neń buńuǵ yoq - Hesh qayǵıń joq.

Feyil. Feyildiń jasalıwı. Orxon-Enisey esteliklerinde de túbir feyiller buyrıq meyiliniń 2-bet formasında ushırasadı: al, esid, bil, buz, qash, sanch, tut, tıńla. Affikslerdiń járdeminde jasalǵan feyillerdiń tómendegi túrleri ushırasadı:-a/e: yasha, bocha, sana, tile, túze, -la//le: ańla, qıshla, tıńla, sózle, qılıshla, -lan//len: atlan, qanlan-xanlı bolıw, qatıǵlan-batırlan, -lash/lesh: sózlesh, -d/ad/ed: bashad-basqar, bunad -muńay, yoqad -joq et.

-q//k, -ıq//ik: yoluq, tanıq; -sıra//sire: qaǵansıra-qaǵanınan ayrılıw, ilsire-elinen ayrılıw, uruǵsıra-urıwınan ayrılıw.

Feyildiń dárejeleri. Feyildiń túp dárejesi túbir feyillerge sáykes keledi. Buyrıq meyiliniń ekinshi betinde qollanadı: kór, elt, esid, yortjort.

Sheriklik dáreje -ısh//ish//sh, -ush//úsh, -us//ús//s affiksleri arqalı jasalǵan: súńisurıs, yarash-jaras, qabısh-birigiw (qabısıw), sózleshsóyles, qabıshalım timiz - Birigeyik degen.

Ózgelik dáreje. Eski túrkiy jazba esteliklerinde ózgelik dárejeniń tómendegi affiksleri ushırasadı:

a) -ıt//-it//t affiksleri:

yarat-jarat, qaǵansırat -qaǵanınan ayırıw, ilsirethálsiret.

b) -tur//túr, -dur//dúr: bintúr-mindir, yúkintúr-júgindir, qonturqondır.

v)-ur//úr: túsir-túsir, tegúr-tiydir.

g)Házirgi tilimizde jumsalmaytuǵın -tız affiksi ushırasadı: Ekisin ózi altızdı - ekewin ózi aldırdı.

Belgisiz dáreje esteliklerdiń tilinde -ıl//il//l, -ın//in//n qosımtaları menen bildirilgen: adırıl-ayrıl, tiril-jıynal, atlan, qatılqosıl.

Ózlik dáreje -ıl//il//l affiksleri arqalı bildirilgen, belgisiz dárejeden ózgesheligi háreket subiekttiń ózine baǵdarlanǵan: sebin, bulǵan, arıl-tazalan, tilen.

Kelbetlik feyil. Orxon-Enisey estelikleri tilinde kelbetlik feyildiń tómendegi affiksleri jumsalǵan.

1. Ótken máhál kelbetlik feyilleri -mısh//mish, -mıs//mis affiksleri arqalı jasalǵan: yaratmısh, qalmısh-qalǵan, basmıs-hújim qılǵan, tutmıs-tutǵın.

34

-duq/dúk, -tuq/túk: barduq yirde, tegdúk úshún, qıshladuqda.

2. Keler máhál kelbetlik feyilleri tómendegi affiksler arqalı jasalǵan:

-ur//úr: saqunur, kirúr, kelúr, olurur; -yur//yúr: yorıyur-jortar, yasayurjasar, -ar//er: yashar, tezer-qashar, -ır//ir//r: barır, qabısır.

Keler máhál kelbetlik feyilleriniń bolımsızlıq forması-maz/mez affiksi arqalı jasaladı: kelmez, bilmez, kórmez.

3. Házirgi máhál kelbetlik feyilleri -tashı//teshi, -dashı//deshi affiksleri arqalı jasalǵan: ólteshi-ólesi, kórteshi-kóresi, qaltashi-qalıp baratırǵan.

-ıǵma//igme, -uǵma//úgme affiksleri arqalı ańlatılǵan: bitigmejazıp atırǵan, kórigme-kórip turǵan, keligme-kiyatırǵan, yaratıǵmaqurılıp atırǵan.

Hal feyil. Eski túrkiy jazba esteliklerinde hal feyildiń tómendegi affiksleri jumsalǵan:

1.-ıp//ip, -up//úp//p affiksi arqalı jasalǵan: olurıp, yorıp, tezip, súńúsúp.

2.-pan//pen: yorıpan-júrip, jortıp, súlepen-urısıp, kelipen-kelip, tutıpan-uslap,

tutıp.

3.-a//e: usha, tuta, basa, toǵa, sansha.

4.-u//ú, yú: ólú, bashlayu-baslap, kórú-kóre.

5.-ı//i: iti-ete, alı-ala, ıtı-jibere, qodı-qoya.

6.-ǵalı//geli, -qalı//keli: uqqalı, alǵalı, úzgeli, ólgeli, toplaǵalı.

Feyildiń meyilleri.

Anıqlıq meyil feyilleri Orxon-Enisey esteliklerinde úsh máhálde ushırasadı. Házirgi máhál hárekettiń sóylew procesinde bolıp atırǵanın bildiredi: -a//e, -ı//i, -

u//ú affiksi menen bildiredi: asha, toǵa, usha, tuta, yúre, teze, alı, saqunu.

Ótken máhál feyilleri:

-dı//di, -tı//ti affiksleri arqalı bildiriledi: óńreki budun keltiShıǵıstaǵı xalıq keldi. Órpende súńúshdim. Súsin sanshdım.

Kúltegin esteliginde ótken máhál ekinshi bet feyillerin ańlatıw ushın -dıǵ//dig - tıǵ//tig affiksleri jumsalǵan: alqıntıǵ-ázzilendiń, adırıltıǵ-ayırıldıń, bardıǵ-bardıń.

Keler máhál feyilleri -ur//úr, -ar//er, -ır//r affiksleri arqalı ańlatılǵan: qazǵanurmen - ie bolarman, berúrmen-berermen, kelúrkeler, olurur-otırar, barırbarar.

Buyrıq meyil feyilleri Orxon-Enisey esteliklerinde tómendegi formalarda ushırasadı:

a) nollik forma, yaǵnıy barlıq túbir feyiller buyrıq meyiliniń ekinshi bet formasında qollanadı: ay-ayt, esid, bol, bil, elt, kór, tıńla, ókún, qal.

35

kúń boldı, Meniń sabimin simadi (KTm,11)-Meniń aytqanımdi sol túrinde tasqa oyıp jazdı, Ínisi esisin bilmaz erti, oglu gańin bilmaz erti (KTb, 21)-Inisi dostın, joldasın bilmes edi, ulı xanın bilmes edi, Tabgach bodun sabi súchiǵ aǵisi yimshaq ermis (KTb, 5)-Qıtay xalqınıń tili shiyrin, jibegi jumsaq emish, Azuqi yoq erti (KTb, 29)- Azıǵı joq edi, Bu turk bodunqa yariqlıq yaǵiǵ kelturmedim (KTb, 24)- Bu túrk xalqına jaraqlı jawdı keltirmedim. Turk bodun alqinti (T,4)- Túrk xalqı hálsiredi.

Tómendegi soraw gápler jumsalǵan: Qaǵanlıq bodun ertim qaǵanim qani?- Qaǵanlı xalıq edim, qaǵanım qáne? Illiǵ bodun ertim, amti qani?-Elli xalıq edim, endi qáne? Qagan mu qısayin tidim?-Onıń qaǵanın ayayın ba?-dedim. Ne bunuń bar?-Ne qayǵıń bar. Neke tezerbiz?-Nege qasharmız?

Buyrıq gáp tómendegi mısallarda ushırasadı: Kóńluńshe uduz!- Kewlińdegidey júrgiz!, Ani bil!- Onı bil!, Bu su elt!-Bu áskerdi apar!, Atlat!-Atlandır!.

Orxon-Enisey esteliklerinde qollanılǵan gápler qurılısı boyınsha jay gáp hám qospa gáp túrinde ushırasadı.

Eski túrkiy jazba estelikleri tilinde tómendegi jay gápler jumsalǵan: Susi kelti (Oe,1)- Áckeri keldi, Qizim uch erti (5,6)-Qızım úshew edi. Ózim tarduch bodun uza shad ertim (KTb, 17)- Ózim tardush xalqı ústinen shad edim. Bilga qagan atisi Yollıq-tegin men ay artuqi tórt kun olurip bitidim, bedizdim (M,1)-Men, Yollıǵ tegin, Bilke qaǵannıń tuwısqanı, bir ay tórt kún otırıp jazdım, bezedim.

Eski túrkiy jazba estelikleri tilinde jumsalǵan qospa gápler dizbekli qospa gáp, baǵınınńqılı qospa gáp túrinde ushırasadı.

Dizbekli qospa gápler tómendegi mısallarda berilgen: Tegdimiz, yayidimiz (T.39)-Bizler dushpanǵa hújim jasadıq, olardı jayıp, tarqatıp jiberdik.

Qaǵani alp erti, ayǵuchisi bilge erti (Irq bitig)-Qaǵanı batır edi, keńesgóyi aqıllı edi. Qorqma timis qut birgaymen timis-Qorıqpa dedi ol, men baxıt ákelemen dedi ol.

Tún udusiqim kelmedi, kúntúz olurusiqim kelmedi-Túnde uyqım kelmedi, kúndiz otırǵım kelmedi. Il eme il bolti, bodun eme bodun bolti-El jáne el boldı, xalıq jáne xalıq boldı.

Eki úliǵi atliǵ erti, bir úligi yadaǵ erti (M, 4)-Eki bólegi atlı edi, bir bólegi jayaw edi.

Eski túrkiy jazba esteliklerinde baǵınıńqı qospa gápler tómendegi mısallarda jumsalǵan: Qanin qodin, tabǵachqa yana ichikdi (KTm, 15)- Qanın koyıp, tabǵashqa jáne baǵındı.

Turk bodun olurǵali, turk q’aǵan olurǵali Shańtun balıqa, taluy uguzke tegmiz yoq ermis (M, 14)-Túrk xalqı xalıq bolǵalı, túrk qaǵanı qaǵan bolǵalı Shantun qalası menen Teńiz dáryalarına deyin jetpegen

37

edi; Kiyig yiyu, tabusqan yiyi olurur ertimiz (KTb, 22)-Kiyik etik jep, qoyan etin jep otıratuǵın edik.

§10. Uyǵır jazıwı estelikleri

Uyǵırlar Oraylıq Aziyada jasaytuǵın bay mádeniy miyrasqa ie xalıqlardıń biri. XIX ásirdiń aqırında uyǵır xalqınıń islamǵa shekemgi mádeniy miyrasların úyreniw ushın Orta hám Shıǵıs Aziyanı izertlew boyınsha orıs komiteti dúzildi. Bul komitet tariyx, arxeologiya, til hám etnografiyalıq materiallardı toplaydı. Oraylıq Qıtaydaǵı Gan -su úlkesi hám Qıtay Túrkistanınan budda, xristian, manixey diniy shirkewlerinen tabılǵan estelikler jer júzi ilimpazlarınıń dıqqatın ózine tartadı. Eski qorǵanlar hám shirkewlerdiń diywallarına salınǵan joqarı mártebeli uyǵır xanlarınıń súwretleri, bezeniw buyımları kóplep tabıladı.

Skulpturalıq esteliklerdiń ayırımları Sankt-Peterburgtaǵı Ermitajda, Evropa hám

Yaponiya muzeylerinde saqlanbaqta.

Akademik S.F.Oldenburg bul esteliklerdi arxeologiyalıq baǵdarda izertlew maqsetinde Batıs Qıtayǵa eki ret ekspediciya shólkemlestiredi. 1890-jılı porushik Bawer Qıtay Túrkistanındaǵı Kushi qalası janınan hind tilinde jazılǵan estelikti tabadı. Usı jıldan baslap hár jılı bul máselege qızıǵıwshılıq kúsheyip dáslep budda dinine baylanıslı hind jazba estelikleri, keyin Qıtaydaǵı Suchjaw, Turfan qalası átirapınan uyǵır jazba estelikleri tabıladı. XI-XIV ásirlerde jazılǵan Turfan jazba esteliklerin izertlewde akademik V.V.Radlovtıń xızmeti úlken. Ol 1899-jılı Klemenctiń tapqan eki hújjetin járiyaladı. 1905-1906-jılları Bavariya Ilimler Akademiyasında Gryunvedel ekspediciyası waqtında tabılǵan hújjetlerdi járiyalaydı.

Bul jazba estelikler boyınsha V.V.Radlovtıń izertlewleri ol qaytıs bolǵannan keyin shákirti S.E.Malov tárepinen baspaǵa tayarlanıp 1828jılı Sankt-Peterburg qalasında «Uyǵır tiliniń estelikleri» degen atamada járiyalandı. Bul estelikler boyınsha A.Lekok, F.V.Myuller, S.E.Malovtıń izertlew jumısları bar. S.E.Malov óziniń 1951-jılı járiyalanǵan «Eski túrkiy jazba estelikleri» miynetinde uyǵır jazıwlı estelikler, uyǵır alfaviti tuwralı keń túrde maǵlıwmat beredi.

Uyǵır jazıwlı esteliklerdi izertlegen ilimpazlar uyǵır alfavitiniń payda bolıwı tuwralı ózleriniń pikirlerin bildiredi. Akademik V.V.Radlov «Uyǵır jazıwı siriya jazıwı tiykarında payda bolǵan»,-dep ózinen 100 jıl burın pikir bildirgen

Y.Klaprottıń

38

pikirine qosıladı. Francuz ilimpazı Gotyo, akademik V.V.Bartold, S.E.Malov uyǵır jazıwı sogdiya alfaviti tiykarında payda bolǵanın anıqlaydı.

Uyǵır alfaviti

Uyǵır jazıwı jańa sogdiya jazıwı tiykarında payda bolıp keyin ala uyǵırlardan mongollarǵa, mongollardan manchjurlarǵa ótken. Uyǵır alfavitinde 22 hárip bolıp, uyǵır tilindegi 28 sesti ańlatıw ushın jumsalǵan. Segiz dawıslı sesti ańlatıw ushın bes tańba qollanılǵan, a,e sesleri ushın hár birine bir tańba, ı,i sesleri ushın 1 tańba, o,u sesleri ushın 1 tańba, ó,ú sesleri ushın bir tańba jumsalǵan.

Jigirma dawıssız sesti: (p,b,v,ǵ,q,x,g,k,d,t,j,z,y,l.m,n,r,s,sh,ch) ańlatıw ushın 17 tańba qollanılǵan. p,b sesleri ushın bir tańba jumsalǵan. Uyǵır jazıwında joqarıdan tómenge qaray jazıladı. Arab jazıwındaǵı sıyaqlı háripler sózdiń basında hám aqırında ózgeredi. Uyǵır jazıwındaǵı jumsalǵan 22 háriptiń 19 háribi úsh túrli formaǵa ie,1 háribi (x) sózdiń basında hám ortasında jazıladı, 2 háribi (z,j) sózdiń aqırında jazılatuǵın túrge ie. Uyǵır jazıwı eski jazba esteliklerde hár qıylı atamalar menen atalǵan. Mahmud Qashǵariy óziniń «DLT» miynetinde onı túrkshe jazıw dep ataydı (1,47, 65). Alisher Nawayı «túrkshe xat» atasa, arab tariyxshılarınıń biri-Ibn Arabshah óziniń «Ajoibu-l-maqdur fi navoibi Taymur» shıǵarmasında uyǵır xatı»,

Abdirazzaq baxshi 1480-jılı

«Hibatul-Haqayıqtıń» kóshirme nusqasında «mongol xatı» dep ataǵanın kóremiz.

Uyǵır jazıwlı esteliklerdiń eń eskileri islam dini taralmastan burın eski túrkiy mádeniy ortalıǵında dóretilgen. Bul estelikler sol dáwirdegi túrkiy xalıqlarınıń siyasiy-jámietlik, mádeniy turmısınıń barlıq tarawların ózinde sáwlelendiredi. Ádebiy, diniy-filosofiyalıq, tariyxıy, ilimiy miynetler, rásmiy is qaǵazları-jarlıq, tilxat, guwalıqnama, xojalıq islerine baylanıslı tekstler qábir basındaǵı háykel taslardaǵı jazıwlar h.t.b. estelikler saqlanǵan. Bul jazba esteliklerdiń ishinde manixey, budda, xristian dinlerine baylanıslı dóretilgen diniy-filosofiyalıq dóretpeler salmaqlı orındi ieleydi.

Mahmud Qashǵariy túrkiy qáwimlerinde qollanǵan jazıw tuwralı maǵlıwmat berip, uyǵır jazıwı tuwralı mınaday maǵlıwmat beredi: Barlıq qaǵanlar hám sultanlardıń kitapları, jazıwları áyemgi dáwirlerden házirgi kúnge shekem Qashǵardan Shın mámleketine shekem barlıq túrk qalalarında usı jazıw menen jazılǵan. Temuriylar dáwirinde jasaǵan Ibn-Arabshah usı jazıwdıń shaǵataylar arasında keń taralǵanın kórsetedi: «Olar (shaǵataylılar) ózleriniń tilxat, xat, párman, kitap, pitim, qosıq, qıssa, hikaya, esap hám patsha sarayına tiyisli barlıq hújjetlerdi, shıńǵızana túzúklerdi yaǵnıy tariyxıy shıǵarmalardı usı jazıwda jazadı. Bul jazıwdı jaqsı bilgen adam

39

olardıń arasında qor bolmaydı, sebebi bul olar ushın ırısqı deregidúr» (Rustamov A. Íbn-Arabshax túrkiy yazuvlar xakida // Adabiy meros. 1976, 5, 39 bet). Túrkiy ortalıqta dóretilgen sogdiya jazba esteliklerinen eń eskisi birinshi túrk qaǵanatı dáwirinde jasaǵan túrk hámeldarı Maxan teginniń qazalanıwı múnásibeti menen 583588 jıllardıń shamasında ornatılǵan Buǵut háykel tasındaǵı jazıwlar bolıp tabıladı. Bul estelik házirgi Mongoliya mámleketi aymaǵında jaylasqan.

Sevreysomonnan tabılǵan triumfal (úsh tilli) jazıw bolsa uyǵır qaǵanlıǵı dáwirine tiyisli 762-jılı jazılǵan. Bul jazıw uyǵır qaǵanı Ingi Yaǵlaqardıń jeńisli áskeriy atlanısları húrmetine jazılǵan. Usı háykel tastaǵı úsh tilli jazıwdıń biritabǵachsha, ekinshisi-runalıq túrkiy jazıwında, úshinshisi-sogdiya jazıwında jazılǵan.

Uyǵır jazıwı VI ásirlerden baslap XV ásirlerge shekem arab jazıwı menen qatar jumsaldı, al budda diniy isenimindegi túrkiy xalıqları arasında, hátte XVIII ásirge shekem qollanıwda boldı.

Uyǵır jazıwında IX-X ásirlerge tiyisli bolǵan túrkiy tilleriniń jazba estelikleri payda boladı.

«Altun yaruq» ysteligi

«Altun yaruq» (Suvarnaprabhasa) esteligi V ásirler shamasında Budda dinin úgit-násiyatlaw maqsetinde qıtay tilinde jazılǵan estelik. Budda dinin uyǵırlar arasında taratıw maqsetinde X ásirde qıtay tilinen uyǵır tiline awdarma jasalǵan eń kólemli miynetlerdiń biri. Awdarmashı Beshbalıq qalasınıń turǵını Sıngku Seli Tutıng degen adam bolǵan. Bul dóretpeniń bir neshe qol jazbaları bar. Solardıń ishindegi eń tolıq túrindegi qol jazba nusqası Qıtaydıń Sarı uyǵırlar jasaytuǵın Gansu provinciyasınıń Vunshig awılınan S.E.Malov tárepinen 1910-jılı 3-may kúni tabılǵan nusqası. Bul nusqa 1687-jılı kóshirilgen. Házirgi waqıtta Rossiya Ilimler akademiyasınıń SanktPeterburgtaǵı shıǵıs tanıw institutınıń qol jazba fondında saqlanadı. Qol jazba on kitaptan ibarat. 675 bet qaǵazǵa jazilǵan. Qol jazba qalıń, kólemi 60x23 sm qaǵazǵa jazılǵan. Hár bir betke 22-23 qatar jazıw jazılǵan. Qol jazba sawatlı jazılǵan, imlá qáteleri az ushırasadı. Jazılıwı jaǵınan eń eski, biraq tolıq bolmaǵan jáne bir nusqası 1908-jılı F.Myuller tárepinen Turfan qalasınan tawılıp Berlin qalasındaǵı Germaniya Ilimler akademiyasınıń tariyx hám arxeologiya institutınıń arxivinde saqlanbaqta. Ayırım ilimpazlar bul shıǵarma dáslep qıtay tilinen iran tilleri semyasına kiretuǵın toxar tiline awdarılǵan, sonıń tiykarında túrkiy tiline awdarma jasalǵan degen pikirlerdi bildiredi.

Bul shıǵarmanıń ne ushın «Altun yaruq» dep atalǵanın ilimpazlar tómendegi jaǵday menen baylanıstıradı. Shıǵarmanıń «Mámleketti

40

berik basqarıw» dep atalatuǵın bóliminde bildirilgen «bárshe dúnyadan biyik turǵan, dúnyaparaz bolmaǵan patsha altınday jarqıraydı» (Altun ónglúg yaruq yaltiriqlig qopta kótrulmish nom iliki) degen filosofiyalıq pikirge baylanıslı bolıwı múmkin dep kórsetedi.

Uyǵır jazıwında jazılǵan esteliklerdi tabıw hám izertlewde S.E.Malovtıń xızmeti úlken.

Akademik V.V.Radlovtıń usınısı boyınsha «Orta hám Shıǵıs Aziyanı izertlew boyınsha Rus komiteti» dep atalatuǵın shólkem S.E.Malovtı eki ret (1909-1911 jılları, 1913-1915 jılları) Batıs hám Oraylıq Qıtayǵa, sol jerde jasawshı uyǵır, sarı uyǵırlardıń tili hám etnografiyasın úyreniw ushın ilimiy saparǵa jiberdi. Áne usı ilimiy saparlardıń juwmaǵıda kóplegen uyǵır jazba esteliklerin tabadı, olardı izertleydi.

1951-jılı járiyalanǵan «Eski túrkiy jazba estelikleri» miynetinde S.E.Malov bul esteliklerdiń tillik ózgesheligi, grammatikalıq qurılısı tuwralı maǵlıwmatlar menen birge esteliklerden úzindi, eskertiw hám tusinikler beredi.

Akademik V.V.Radlov penen birge «Altun yaruq» esteligin uyǵır shriftinde Sankt-Peterburg qalasında 1913-1917 jılları járiyaladı. V.V.Radlovtıń nemis tiline jasaǵan awdarmasın 1930-jılı járiyaladı.

Nemis lingvisti F.Myuller «Altun yaruq» esteliginiń Turfan qalasınan 1908-jılı tabılǵan nusqasınan ayırım úzindiler járiyaladı.

«Altun yaruq» esteligin óz aldına izertlew obiekti sıpatında alıp tereń izertlegen ilimpaz E.R.Tenishev bolıp tabıladı. Ol 1953-jılı Sankt-Peterburg qalasında «Altun yaruq» esteligi boyınsha eski uyǵır tilinin grammatikalıq ocherki» degen temada kandidatlıq dissertaciya qorǵadı.

«Altun yaruǵ» esteliginiń leksikasında tómendegi sózler qollanılǵan: oǵlı, qızı, altun, yaruq, sóz, kóńgil, burxan, tabǵach, táńri, qan, qut-baxıt, til, balıq-sháhár, udsıyır, qoyın-qoy, tońǵuz, qaz, órdak, tań erta, ash-awqat, ichgú-ishimlik, qachı qadajıtuwǵantuwısqanları, kishi-adam, ıraq-jıraq, qachtı-qashtı, ig-kesellik, ekshaytan, barka-qamchı, órinch-arqan, kók tonlı, atlıǵ-atlı, bek, áwúy, qapuǵ-dárwaza, qowununtin-qoynınan, qaǵda-kaǵaz, ashtaziyapatta, yalańguq azunlartaqı-insaniyat dúnyasında, yıl, ay, ódwaqıt, ań bitik-táǵdir kitabı, ólúm emgakka tágdim-ólim azabına duwshar boldım, tórú-nızam, taǵ-taw, adaq-ayaq, sóz-sóz, yazıjazıqlıq, yumushchılar-xızmetkerler, tińlighaywanatlar, edgú-iygi, qılınch-isler, kóprúkkópir, yarlıǵ-jarlıq, sab-sóylew, et-et, taǵuqtawıq, uyǵur tili, ógúz-dárya, il-el, júrt, Chimbal atlıǵ yimishligChimbal degen baǵ, ton, engi-iyni, tiz-dize, aya-alaqan, qol, yúkúnibjúginip, cháchák-gúl, túzinlar oǵlu-hasılzadalar ulı, mán, san-sen, bilgá bilik qırtuniń qırtısı erur-danalıq, bilim haqıyqattıń haqıyqatı

41

«Xuastuanift» esteligi

«Xuastuanift» esteligi («Manixeylilerdiń táwbenaması») orta ásirlerdegi manixey dininiń kóz qarasların ózinde sáwlelendiredi. Onıń iraniy, sogdiya, túrkiy hám qıtaysha versiyaları tarqalǵan. Estelik túrkiy xalıqlarınıń anıǵıraǵı uyǵırlar arasında manixey dinin taratıwdı maqset etedi. Bul estelik qashan hám kim tárepinen jazılǵanlıǵı belgisiz. Akademik V.V.Radlov bul estelikti V ásirde jazılǵan dep boljaydı.

Esteliktiń úsh nusqası bar.

Birinshi nusqası 1907-jılı Qıtay Respublikasınıń Uyǵır-Cin- Czyan úlkesiniń Turfan qalasınan tabılǵan. Házirgi waqıtta Berlin qalasında muzeyde saqlanadı. 1911jılı V.V.Radlov nemis tiline awdarma jasap, Berlin qalasında járiyaladı.V.V.Radlov bul materialdı A.Gryunvedel basshılıǵındaǵı nemis ekspediciyasınıń 1902-1903- jılları Turfan qalasınan jıynaǵan ekspediciya materialları arasınan aladı. Bul nusqa «Xuastuanifttiń» úzindileri bolıp manixey hám uyǵır jazıwlarında jazılǵan. T II D

178; TM 303 (M 153); TM 183; M 172; M

443 sanlı úzindiler manixey jazıwında, T II 460; TM; 343 sanlı úzindiler uyǵır jazıwında jazılǵan.

Ekinshi nusqasi 1907-jılı Qıtay Respublikasınıń Dunxuanda qalasınan inglis ilimpazı A. Steyn tárepinen tabılǵan, házirgi waqıtta Londondaǵı Britaniya muzeyinde saqlanadı. Bul nusqa manixey jazıwında jazılǵan. Bul nusqada da shıǵarmanıń dáslepki bólimleri joq. Teksttiń ulıwma kólemi 338 qatardan ibarat. Bul eki nusqanıda ingliz ilimpazı Le Kok 1910-1911-jılları Berlin hám Londonda bastırıp shıǵarǵan. Eki nusqada manixey jazıwında jazılǵan.

Úshinshi nusqa. «Xuastuanift» tıń bul nusqası 1908-jılı A.A. Dyakov degen ilimpaz tárepinen Qıtaydıń Turfan qalasına jaqın jerdegi Astana degen jerden tabıladı. Bul nusqa uyǵır jazıwında jazılǵan házir Sankt-Peterburg qalasında SHıǵıs tanıw institutınıń qol jazba fondında saqlanadı. Teksttiń ulıwma kólemi 160 qatar jazıwdan ibarat, orama qaǵazǵa joqarıdan tómenge qaray jazılǵan. Bul nusqanı 1909jılı akademik V.V.Radlov járiyaladı. Bul shıǵarmalardan ayırım úzindilerdi S.E.Malov óziniń járiyalanǵan «Eski túrkiy jazba estelikleri» degen kitabında da járiyaladı.

Manixeylerge tiyisli táwbenamalardı ingliz ilimpazı A.Steyn, Le Kok, nemis ilimpazı K.Brokelman, francuz ilimpazı P.Pelli, túrk ilimpazı Mejdut Mansur oǵlı ilim dúnyasına keń túrde tanıttı.

Rus ilimpazı L.V.Dmitrieva 1963-jılı «Xuastuanift» esteligin latın grafikasına transkripciya jasap, orıs tilinde bastırıp shıǵardı.

42