Qaraqalpaq tili tariyxı (Sh. Abdinazimov 2014)

6. Mal sharwashılıǵına baylanıslı sózler

«DLT»te mal sharwashılıǵına baylanıslı qollanılatuǵın sózler kóplep ushırasadı. Mal sharwashılıǵına baylanıslı leksika altay tilleri semyasına kiretuǵın xalıqlardıń turmısındaǵı eń áhmietli tarawlardıń biri. «DLT»te tómendegidey sózler qollanǵan: at-at (1,70), ingen-ińan-urǵashı túe (1,142), dońız-tońuz (1,296), quyrıq-quzruq

qoshńar (3,392), qus-ushaq (3,82), ań-aw (1,109), qozı-qozı (1,215), tay-tay (1,304), tuyaq-tuiaq (2,102), jılqı-yilqi-tórt ayaqlı haywanlardıń báriniń atı (3,41), sawlıqsaǵlıq (2,319), bie-biy (3,223), baytal-qısr,

qulın-qulun (1,221), ılaq-oǵlaq-eshki balası (1,141), múyiz-muńuz (1,72), jún-yuń (1,465), quyrıq-qudruq (1,438), quzruq (2,344), ayǵır-

azǵır (1,167), sıyır-sıǵır (1,344), tusaw-tushaǵ (1,443), jaylaw-yaylaǵ (2,410), jal-yal hámme túrkiy qáwimleri tillerinde de «jal» aqırǵı, pitetuǵın múshe, aǵza degen mánide (3,175), jelin-elin (3,323), baqlan-jas, semiz qozı (1,415), jabıw-er ústine qoyılatuǵın kópshik, kórpeshe (3,30), ud-sıyır (1,331), qulan-jabayı eshek (1,392), toqlı-

altı aylıq qoshqar(1,405), buzaǵ (1,417), teri (3,205), uz-ógiz (3,411).

7. Quslar hám haywanatlar dúnyasına baylanıslı sózler

«DLT» tiń sózlik quramında quslar hám haywanatlar dúnyasına baylanıslı

balıq (1,103), túlki-tilku (1,404), jolbarıs-bars (1,330), ájdarha-nak yilan (3,170),

lashın (1,388), qarlıǵash (1,479), muyav-pıshıqtıń balası (2,22), bezbez (3,134), jaygan-bası aq ala ǵarǵa (3,396), tıshqan-sitshǵan (1,105),

53

óruń qush-aq lashın, suńqar, qara qush-búrkit, túe qus-tebey qush, tawıs-juń qush, qırǵıy-el qush (1,319), qanshıq-qanjiq (1,440), taquq yalı-qoraz kekili (3,20), yaǵanpil (3,36), keklik-keylik (3,190), búrgeburga (3,219), tırna-turna (3,257), suńqurjırtqısh quslardıń biriniń atı (3,392), porsıq-bursumoq (3,423), kógershin-kókórshgun (3,425), jumırtqa, máek jumurtǵa (3,439), turımtay-jırtqısh qustıń atı (3,261), kirpikiriptiken (1,393).

8. Ósimlikler dúnyasına hám diyxanshılıqqa baylanıslı qollanılatuǵın sózler

«DLT» tiń sózlik quramındaǵı ósimlikler dúnyasına, sonday-aq diyxanshılıqqa baylanıslı qollanılatuǵın sózlerdi úyreniw sonı kórsetedi, qaraqalpaq xalqı eski waqıtlardan baslap ósimlikler dúnyasın jaqsı bilgen, sonlıqtanda qaraqalpaq tiliniń leksikasında ósimlikler dúnyasına hám diyxanshılıqta qollanılatuǵın sózler kóplep ushırasadı: alma-alma (1,150), piste-bitrik (1,441), jańǵaq-jaǵaq (3,15), qamıs-qamish (1,456), jemis-emish (2,19), er atızlandi-jer egiske tayarlanıp bólindi, atız-atiz (1,287), terek-terak (1,390), dántaruǵ (2,118), qayıń-qaziń (3,380), aǵash-yiǵash

(2,28), arsha-arshu

(1,303), tal-tal (3,171), shıbıq-shibiq (1,309), qawın-qaǵun (2,335),

urıq-uruǵ (1,95), jantaq-jandaq (3,51), puta-buta (1,180), shaqa-butiq (2,151), biydaybugday (1,166). Ayırım ilimpazlar bul sózdi eski qıtay tilinen ózlestirilgen sóz dep esaplaydı. Gul (249), -chechek (1,369), tamır-yildiz (3,47), tup (3,130), qarıqsalma (1,17), dán-tariǵ (3,436),

jiyde-jigda (3,37), jeken-jikan (3,29), ot (1,70), tuńnek-túynek (3,394), pishen- qushǵun-haywanlar jeytuǵın jas qamıs (1,412), erukmiywalardıń ulıwma ataması (1,99), júzim-úzúm (104), arpa (1,144),

shigit (1,337), kepek-kepák (1,371), jońıshqa-yorinshqa (1,405), burshaqburshaq (1,433), yukur-ulıwma dán, biyday, tarı, juweri (3,16), tikentikan (3,51), yapurǵaqjapıraq (3,58), saban-saban (2,366).

9. Turmıslıq leksika

«DLT» tiń leksikasında turaq jay hám onıń túrlerine, bólimlerine baylanıslı, kiyim-kenshekke, azıq-awqatqa, xojalıqtaǵı buyımlardıń atamalarına baylanıslı qollanılǵan sózler kóplep ushırasadı.

a.) Turaq jay hám onıń túrlerine baylanıslı qollanılatuǵın sózler.

«DLT»te qaraqalpaq xalqınıń kúndelikli turmısına baylanıslı-turaq jay, onıń túrleri, bólimlerine baylanıslı tómendegidey sózler qollanǵan: úy-ew (1,73). «DLT»te diywal mánisin ańlatıw ushın barlıq orında «tam» sózi qollanǵan (1,186), qapı-qapuǵ

(1,97).

b.) Kiyimniń túrlerin bildiretuǵın sózler.

«DLT»te kiyimniń túrlerin bildiretuǵın sózler-bas kiyimdi ańlatatuǵın sózler, úst kiyimdi ańlatatuǵın sózler, kiyimniń

54

bólimlerin ańlatatuǵın sózler, kiyimniń qanday materialdan islengenin ańlatatuǵın sózler bolıp bólinedi:

1. Bas kiyimdi ańlatatuǵın sózler.

Bórk-bórk-bas kiyim (1,333), sálle-suluq (3,278), sharshı-saraǵush- shalǵısh (1,449) h.t.b.

Mahmud Qashǵariydıń «DLT» miynetinde «toppı» sóziniń etimologiyası tuwralı pikirler ushırasadı: «tubu-tóbe, tubu-adamnıń tóbesi, sonnan toppı» (3,235).

2. Úst kiyimlerdi ańlatatuǵın sózler.

Etik-etúk (1,98), ishik-ishuk-haywanlardıń terisinen tigilgen postın (1,99), kóylek-kóńlaq (3,394), baǵirdaq-hayallar taǵatuǵın nárse (1,460), ton-ton-sırttan kietuǵın kiyim (3,166), sharuq-ayaq kiyim (3,350), ishton-ishtan, diz kiyim (1,305), bashmaq-ayaq kiyim (2,317) h.t.b.

3. Kiyimniń bóleklerin ańlatatuǵın sózler.

Jaǵa-jaqa (1,254), túyme-tugma (1,406), jeń-eń (3,373), etek-etak (1,98), shalǵay-shalǵay-qus qanatınıń ushı (3,259).

4. Bezeniw buyımların ańlatatuǵın sózler.

Júzik-yuzuk (3,26), monshaq-munshaq (2,320), bilezik-bilazuk (3,222), sata-marjan, taǵılatuǵın bezeniw buyımı (3,237).

5. Kiyimniń qanday materialdan islengenin bildiretuǵın sózler.

Parsha-barshin (1,168), jipek-yipák (3,171). «Ton» sózi Kultegin esteliginde ushırasadı: «ichra ashsız, tachra tonsız yavız yablaq budunta uza olurtım». Bul jerde «Ton» sózi ulıwma kiyim-kenshek degen mánide qollanǵan. Mahmud Qashǵariydıń «DLT» miynetinde «ton» sózi

«sırttan kietuǵın kiyim» mánisinde jumsalǵan: Tash ton-sırttan kiyiletuǵın ton (3,166), Qaraqalpaq tilinde «ton» sózi «qoydıń terisinen tigilgen, qalıń kiyim mánisin ańlatadı. Ilimpaz N.K. Dmitriev «shapan» sózi túrkiy tillerine parsı tilinen kelip kirdi degen pikirdi aytadı.

«Kóylek» sózi «DLT» te «qóńlaq» formasında ushırasadı (3,394). Usı waqıtqa shekem túrkiy tilleriniń ishinde kiyim-kenshek atamalar boyınsha birden-bir miynet bolǵan ózbek ilimpazı M. Asamatdinovanıń miynetinde «kóylek» sóziniń kelip shıǵıwı tuwralı pikirler ushırasadı: «Bul atama «islengen teri» mánisini bildiretuǵın

«kón» sózine «lak» kosımtası jalǵanıwı arqalı payda bolǵan dep jazadı». «Belbew»- kúndelikli turmısta qaraqalpaqlar shapannıń yamasa tonnıń sırtınan beline baylaytuǵın buyımnıń atı. Ol hár qıylı tawarlardan isleniwi múmkin. Bul sóz qurılısı boyınsha «bel» hám

«baw» degen eki sózden ibarat. «DLT» miynetinde bul sóz tómendegi orınlarda ushırasadı: Er kurin qurshandi-adam belbewin baylaydı (2,290), baǵ-baylaytuǵın qurin (3,319).

v.) Azıq-awqatqa baylanıslı qollanılatuǵın sózler.

«DLT»tegi azıq-awqatqa baylanıslı qollanılatuǵın sózler bul qaraqalpaq xalqınıń materiallıq turmısı menen tıǵız baylanıslı taraw

55

bolıp tabıladı. Qálegen tildi alıp qaraǵanımızda sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde de adamzat jámietiniń rawajlanıw basqıshlarına baylanıslı azıq-awqat atamaları da rawajlanıp otırǵan. «DLT» tıń leksikasında bul tarawǵa baylanıslı tómendegidey

etmak (1,218), may-yaǵ (2,17), pal-bal (2,409) Mahmud Qashǵariy subar, qıpshaqlar

(1,182,2,189,3,164), ayran-ayran (1,142), qaqlanǵan et-qaq et (2,326), gósh-et (1,70), sharap-suchik, ishimlik (3,406), Ishimlikti ańlatıw ushın XI ásirde «súchúq», «qızıl súchuq» sózleri qollanılǵan (1,342). Mahmud Qashǵariy, súchúk-sharap demekdur. Lekin Ila suwı boyındaǵı xalıqlar chigil, yaǵma, tuxsilar sharaptı «qızıl súchúk» der ediler-den jazadı. Onıń pikirinshe «súchúk» sózi «ashshı» mánisinde qollanılǵan. Qaymaq-qayaq (3,181), uw-aǵu (1,301), qazı-at qarnınıń mayı (2,243). «DLT»te ushırasatuǵın azıq-awqatqa baylanıslı sózlerdiń ayırımları semantikalıq máni ózgerisine ushıraǵan. Máselen, «DLT»te «azuq» sózi ulıwma «awqat, as» degen mánini ańlatıp kelgen bolsa, bul sóz házir mánisi jaǵınan bir qansha tarayıp «azıq-awqat» sóz dizbeginiń qurılısında ushırasadı. Un (1,241), yumurtqa (2,363), suwsın-suvsun, 1) Biyday suwı, 2) Suw quyılǵan ayrandı da usılay ataydı (1,428). Otdári mánisinde (3,243), mun-sorpa (1,176), kez-qaspaq (1,316), taqan-talqan (1,412), maek-túeniń,

qoydıń qumalaǵı (3,182), qımız-kimiz (1,346), burısh-mursh (1,329), qurut-ol qurt qılıw ushın qatıqtıń suwın sırıqtı(qarluqsha 2,84), kóbik-kópuk (1,371).

g.) Kúndelikli turmısta qollanılatuǵın zatlardıń atamaları.

«DLT»tiń sózlik quramında turmısta qollanılatuǵın hár qıylı buyımlardı hám miynet quralların ańlatatuǵın sózler kóplep ushırasadı. Olar tómendegi sózler: digirman-tegirman (3,282), kópshik-kópchúk-erdiń ústine salınatuǵın jabıw (1,443), qazan-ashig (1,86), qayıq-qayiǵ (1,126), kósew-kuzaku (1,418), er-eyar (2,379), taraq-tarǵaq (1,434), pıshaq-bishak (1,366), oshaq-ochaq (1,452),

qırma-qirma (1,40), oraq-orǵaq (1,141), qaqpaq-qaqbaq (1,437), tósektóshak (1,368), qulp-kiritlik (1,463), qamshı-qamtshi (1,395), besik-beshik (1,239), balta-baldu (1,395), jip-yip (3,431), dari-ot dári (1,71), qap-qap (3,166), dastıq-yastuq (3,50), qasıq-qashuǵ (1,457), juwen-juǵun (3,381), júk-yuk (1,218), quman-qumǵan (1,412), kópir-kóprúk (1,443), aynakózúńgú (3,52), iyne-yigna (2,10), qazıq-qozuńuq (3,393), qabaqqabaq (1,465), gúrek-kurak (2,335), kiyiz-kigiz (1,307), keme-kema

(1,188), tósek-toshak (1,466), gerbish-kerpish (1,424), guze-kozaj (1,341), toqpaq- toqimaq-kir juwıwshınıń kirdi uratuǵın tayaǵı (3,192), jelimjelim (3,355), idish (1,92), gilt-kirit-lik (1,339), tikesh-tikush-nanbaylıq kásipke tán termin (1,339), esik-eshik (1,168), qayıs-qaǵush(3,324),

56

lágen-laǵun-ishi shuqır qılıp aǵashtan islengen ıdıs (1,389), qudıqquzuǵ (3,450), dasturxan-tergi (1,40), baqır-baqir (1,456), qońıraǵ-

qońıraw (2,413), boǵjama-boǵ-zat salınatuǵın qorjın (3,140).

Endi kúndelikli turmısta jiyi qollanılatuǵın ayırım buyımlardıń atamalarına toqtaymız: «Oshaq» qaraqalpaq xalqınıń turmısında úydi jılıtıw hám awqat tayarlaw ushın qollanıladı. Bul sóz Mahmud Qashǵariydiń sózliginde «ochaq» formasında ushırasadı, (1,95).

«Oshaq» sóziniń etimologiyası tuwralı kóplegen pikirler aytılıp, olardıń ishinen E.V. Sevortyannıń pikiri dıqqatqa ılayıq: ot (ogon) - jaq (jesh). «Pıshaq» sózi kúndelikli turmısta jiyi qollanılatuǵın buyımdı ańlatadı. Mahmud Qashǵariydıń sózliginde bul sóz «bishaq» túrinde ushırasadı. Al «páki» sózin etimologiyalıq jaqtan ilimpaz I.A.Ismailov «pakana-kishkene» sózi menen baylanıstıradı. «Qasıq» sózi etimologiyalıq jaqtan «DLT» miynetindegi «qaziq» sózi menen baylanıslı. Qaraqalpaq xalqınıń kúndelikli turmısında qollanılatuǵın qasıq tiykarınan burınları aǵashtan qazıp, oyıp tayarlanǵan.

10. Waqıttı hám ólshem birligin ańlatatuǵın sózler

«DLT» te waqıttı-jıl máwsimleri, mezgildi, ólshem birliklerin ańlatıw ushın tómendegidey sózler qollanǵan: jıl-yil (1,80), báhár-yaz (3,175), búgin-búkún (1,227), tún-tun (1,252), ay-ay (1,110), aqsham-

axsham (1,131), gúz-kuz (2,133), qıs-qısh (1,111), tań-tań (2,25), jaz-

yay (2,199), erte-erta-tań sáhár (1,145), gewgim-ińir (1,120), qulashqulashnegizinde qol ash (1,340), waqıt-ód (1,111), batpan-batman (1,415), máńgi-mańgu, dúnya-ajun (3,388), tús-tush, kún shıqqannan keyingi waqıt (3,138).

11. Abstrakt túsiniklerdi bildiretuǵın sózler

«DLT» tiń sózlik quramında abstrakt túsiniklerdi ańlatatuǵın tómendegi sózler qollanǵan: Uma kelsa qut kelir-miyman kelse baxıt keler, kewil-qóńul (2,23), qut-qut (1,118), qádir- a). qadir-qıyın, b). qadir-kúshli (1,344), ant-and (1,78), aqıl, asurtǵuq er-aqıllı adam (3,446), qayǵı-qadǵu (3,331), muńlı-muńluǵ (3,393), qarız-otunsh (1,151), qorqınısh-qorqunsh (3,183), gúna-yazuq (1,475), uyqı-uzu

(1,75), tilek-tilak (1,390), isenim-inansh (3,452), úmit-umunsh (3,342), túńildi-tońuldi (3,404), óksiner-oxsunur (3,384), máńgi-meńu (3,72), bayram-bayram (3,191), ádep, minez-erdam (3,156), ókinish-okunsh- (3,451), tań qaraqalpaqsha tań qalarlıq (3,366).

12. Tábiyat qubılıslarına baylanıslı sózler

«DLT» tiń leksikasında tábiyat qubılıslarına baylanıslı tómendegidey sózler qollanǵan: jel-el (1,252), qar-qar (1,195), dumantuman (1,157), muz-buz (1,195), sel-aqın (1,171), shamal-esin (1,284),

suwıq-soǵuk (3,377), hól-ızǵar (3,225), bult-bulit (1,156), jasın-yashin

57

(3,57), shaqmaq-chaqmaq (2,114), jańbır-yaǵmur (1,270), qıraw-qiraǵu

(1,417).

Qaraqalpaq tilindegi «jel», «samal», «shamal», «dawıl» sózleri kópshilik jaǵdaylarda sinonim sózler retinde qollanıladı. Bulardıń ishinen «jel» sózi túrkiy tillerine ortaq leksikalıq birlik bolıp tabıladı. Qaraqalpaq ádebiy tilinde «samal» sózi jiyi qollanadı. Akademik V.V. Radlovtıń «Opıt slovarya tyurkskiy narechiy» miynetinde «samal» hám

«shamal» sózleriniń mánilik ózgesheligi kórsetiledi: Áste esse samal, al qattı esse shamal dep ataladı dep kórsetilgen.

«Dawıl» sózi qaraqalpaq tilinde «kúshli esken samal» mánisinde jumsaladı. Ayırım ilimpazlar «samal» sózin arab tilinen ózlestirilgen sóz dep esaplaydı.

«Boran» sóziniń etimologiyası tuwralı da qarama-qarsı pikirlerdi ushıratıwǵa boladı, sebebi ulıwma «vir» tubiri menen túrkiy, slavyan, mongol, iran, ugro-fin tillerinde sózler ushırasadı. «Boran» sózin T.A. Bertagaev, G. Derfer mongol tilinen ózlestirilgen sóz dep esaplasa, N. M. Shanskiy, M. Fasmer bul sózdi túrkiy tillerindegi «vur» (vertet) sóziniń tiykarında payda bolǵanlıǵın aytadı. «DLT» te boran sóziniń mánisi «qaz» sózi menen berilgen: «qaz boldi-boran qozǵaldı» (3,161).

13. Tálim-tárbiya jumıslarına baylanıslı qollanılatuǵın sózler

«DLT» te tálim-tárbiya beriwge, xalıqtıń ruwxıy ómirine baylanıslı tómendegi sózler qollanǵan: bilim-bilik (1,253), bilimli adambiliklik kishi (1,466), jır-yir

(2,22), sóz-sóz (3,136), tálim-talim (1,179),

qobız-qobuz (1,346), qosıq-qoshuǵ (1,357), tushgut-shákirt (2,313), sózug yashrushdi-jumbaq aytıstı (3,111).

14. Kásipke baylanıslı qollanılatuǵın sózler

Temirshi-temúrchi (3,284), aspaz-salshi (3,416), sıbızǵı-sibizǵi (1,186), dukan, ónerxana-saku (3,249), diyxan-tariǵshi (2,56), táwipemshi.

15. Kosmoslıq hám geografiyalıq obiektlerdi bildiretuǵın sózler

«DLT» te kosmoslıq hám geografiyalıq obiektlerdi ańlatıw ushın tómendegi sózler qollanǵan: álem-ajun (3,60), kún-kun (1,177), shıǵıs-kun tuǵsuǵ (1,430), el-el (1,83), jer-er (1,83), tozań-tozitǵan-

shań (1,470), tozǵirdi-tozań kóterildi (2,206), taw-taǵ (1,96), jar-jar (3,156), alań-alań (1,154), aspan-kók (3,146), juldız-yulduz (3,47), kól- kól-teńiz (3,149), qumlı jer-jebań jer (3,383), topıraq-tupraq (1,194), ay-ay (1,258), taqır-taqir jer, daraqsız, jer (1,342), teńiz-teńiz (3,374),

kesek-kesak (1,372), qum-qum (1,114), jol-jol (3,451), qır-qir, shólistan mánisinde (3,46), jurt-yurt-bálent jerlerde saqlanıp qalǵan úydiń

58

orınları, diywal, qorǵannıń qaldıqları (3,13), quyash-quyash (2,390), batıs-kun batsıǵ

(1,430), oy-oy (1,84), balıq-balshiq (3,14).

§14. «Devanu-luǵat-it-túrk» miynetiniń morfologiyalıq qurılısı

Mahmud Qashǵariydıń «Devanu-luǵat-it-túrk» miynetinde túbir hám kómekshi morfemalar arab filologları úlgisinde úsh sóz shaqabıatawısh, feyil hám kómekshi sózlerge bólingen. Atawısh sóz shaqabına házirgi tilimizdegi atlıq, kelbetlik, sanlıq, almasıq, ráwish sózler kiredi.

Atlıq.

San kategoriyası. «DLT» te birlik máni túbir morfemalar arqalı ańlatılǵan, al kópliktiń tiykarǵı morfologiyalıq kórsetkishi -lar//-ler affiksi bolıp tabıladı: «alplar birlá urushma, begler birla tutushma, kishiler olturdılar, kózler yumılushdı».

Kóplik mánini ańlatıw ushın -an//-en affiksleri de jumsalǵan:

«eren», «oǵlan». Mahmud Qashǵariy bul tuwralı bılay jazadı: «Er» sózi kóplikte «eren» túrinde ushırasadı. Lekin bul jaǵday júdá az ushıraydı hám ol qaǵıydaǵa qarama-qarsı, óytkeni kóplik jalǵawı

- lar//-ler túrinde boladı. (1,71); Mısallar: Oǵlan yúgrushdi, eren úrpeshdi. Tartım kategoriyası. «DLT»te tómendegi tartım affiksleri ushırasadı:

Birinshi bet birlik sanda: -m//-ım//-im,-um//-um: kózúm, yılqım, ópkám, oǵlum, begim, kóplik sanda: -mız//-miz, -umuz//-úmiz: bizniń anda alǵumız bar,

Ekinshi bet birlik sanda: -ıń//-iń, -uń//-úń: sániń kezigiń-seniń gezegiń, kóplik sanda: -ńız//-ńiz, -uńuz//-úniz.

Úshinshi bet birlik sanda: -ı//-i,//sı//-si: anıń atası, erniń ópkási, bizniń óz kishi

ol.

Seplik kategoriyasi. Qashǵariydıń sózliginde tiykarınan ataw, ielik, barıs, tabıs, orın, shıǵıs seplikleri ushırasadı. H.Xamidov

«Qaraqalpaq tili tariyxınıń ocherkleri» kitabında jetinshi seplik kómekles sepligi bar ekenligi tuwralı pikir bildirgeni menen biraq mısallar keltirmegen.

Ataw sepliginiń arnawlı morfologiyalıq qosımtalari joq, túbir hám tiykar atlıqlar arqalı ańlatıladı, biraq sepliklerdi jasawda tiykar xızmetin atqaradı.

Ielik sepligi: -nıń//-niń, -nuń//-núń, -ıń//-iń affiksleri arqalı ańlatılǵan: Bu ayaqnuń yaruqiı bar-bul ıdıstıń jarıǵı bar.(3,22), bizniń óz kishi ol (1,80), biziń ev.

59

Barıs sepliginiń -ǵa//-ge, -qa//-ke, -gáru//-qaru//-kárú, -ra//-rá,

-a//-á affiksleri jumsalǵan: atqa ot bergil (1,71), kózimá, atama, uraǵut oǵlıǵa sút emúzdi (1,189), ewgá bardı, beg ańǵa shıqtı (1,103); - ra//-rá, -ru//-rú: tashra chıqıb, ol anı bashra qaqturdı-ol bashına urǵızdı (4,222), -ǵaru//-geru, -qaru//-keri: yaǵıqaru kirish qurdımjawǵa qaray giriske oq saldım (4,88), táńrigárú-táńirge (3,268).

Barıs sepliginiń bul forması házirgi qaraqalpaq tilindegi ilgeri, shetkeri, ushqarı, tısqarı, sońra sózlerinde saqlanıp qalǵan.

Tabıs sepliginiń «DLT» te -ıǵ//-iǵ, -ıq//-ik, -uǵ//-úg, -nı//- ni//-n, -ı//-i affiksleri jumsalǵan: Ol sózig ańladı. Begni yaǵı bastı, Kún tonuǵ qurıttıKún tondı qurıttı, kewdirdi (2,17), Ol atnı tutǵıl, ol kishini, óshin aldumu, ol sózin unuttı, ol atın arpaladı-ol atına arpa berdi. Súrdi mániń qoyumıMeniń qoylarımdı aydap ketti.

Shıǵıs sepliginiń -dan//-dán, -tan//-ten, -dun//-dún, -dın//-din,

-tın//-tin, affiksleri jumsalǵan: kózdán yash sawrıqtı, ol máni suwdan kechúrdi, kúch aldın kirsá, tórú túńlúkten chıqar-zorlıq, kúsh esikten kirse, tórelik, ádillik túnlikten shıǵıp ketedi.(2,29), Er ewdin chıqdı, suwdıń qandı (3,201), Anıń tishi buzdun sızladı - Onıń tisi muzdan awırdı.

Orın sepligi -da//-dá, -ta//-tá affiksleri arqalı ańlatılǵan: Mán bu erde ornadım, kishi ewdá tıqlıshdı - hayal úyge tıǵıldı (2,114), ol ishte shıqısh yoq-ol iste shıǵıs, payda joq.

Eski túrkiy tilindegi qural hám sheriklik sepliginiń qosımtası - ın//-in, -la//-lá sózlikte ushırasadı: túnlá keldim, túlki terisin ekilá soymas, terkin kel (1,413) tezin- tez kel, Biligin uluǵluqqa tegdim-Bilim, aqıl menen mártebege eristim, Ol anı bichakin santshdı-Ol onı pıshaq penen shanıshtı. Bul mısallardan kórip otirǵanımızday ishárekettiń iske asıwı qural hám sheriklik sepligi ańlatıp kelgen sóz arqalı bildirilgen.

Kelbetlik.

Kelbetliktiń arttırıw dárejesi intensiv formalardıń kelbetlik sózlerdiń aldında keliwi nátiyjesinde jasalǵan. Házirgi qaraqalpaq tilindegi «appaq» sózinde qollanatuǵın «ap» elementi sol dáwirde tek

«aq» sózi menen ǵana emes, al basqa da sózler menen dizbeklesip qollanılǵan. Bul tuwralı Mahmud Qashǵariy bılay jazadı: «Bir nárseniń artıqsha jaqsılıq, kórkemlik penen maqtalıwın bildiriw hám arttırıw ushın sózdiń aldında «ap» qosımtası qollanıladı. Apezgu nań-júdá jaqsı zat; ap-aq-júdá aq (1,37). Sap-sarıǵ, yap-yashıl, kómkók(1,316). Qıpshaq qáwimleri bul sózdi «kóp kók» túrinde aytadı (1,37)». Kelbetliktiń arttırıw dárejeleri tes, súm, chim, túm sózleriniń kelbetlik sózlerdiń aldında keliwi nátiyjesinde bildirilgen: tás-tegirme -dóp-dóńgelek (1,316). Bul házirgi qaraqalpaq tilindegi tas-

60

talqan, tas-túnek sóz dizbegindegi «tas» sózi. «Chim» sózi bir nárseniń kópligin asırıp kórsetiw ushın sózdiń aldında jumsaladı: chim hól ton-júdá hól kiyim (1,325). Bulda házirgi qaraqalpaq tilindegi shım qara, shım aq, shım qızıl sózlerinde jumsalatuǵın «shım» sózi. Tum qara at-dım qara at (1,324), tum toruǵ at-dım qońir at (1,324). Salıstırıw dáreje -raq//-rek affiksi arqalı ańlatılǵan: qattıqraq, qızılraq h.t.b.

Sanlıq

Mahmud Qashǵariydıń sózliginde tómendegi sanaq sanlıqlar jumsalǵan: - bir, eki, úch, tórt, besh, etti, sekiz, on, yigirma//yigirmi, ottuz, qırıq, ellik, seksan, mıń, túmen, on mıń. Mısallar: bir yarmaq; ikki eren uqushdi-Eki kisi birin-biri maqtadi; úsh yarmaq; túrt yarmaq; Besh erińak túz ermas-bes barmaq birdey emes;

Etti qat kók-jeti qabat aspan; sakkiz; toqquz; Qirq yilga tegin bay bilan chiǵay tuzlanur.

Qatarlıq san. Mahmud Qashǵariy túrkiy tillerinde qatarlıq sanlıqlardıń bildiriliwi tuwralı mınaday dep jazadı: «Bir sannıń ózinen keyingi sannan aldın turıwın ańlatıw ushın ol sannıń sońına

«n» hám chj qosıladı. Máselen, birinch, tórtinch, beshinch kibi».

Sózlikte qatarlıq san -ınch//inch, -unch//únch, -nti qosımtaları arqalı jasalǵan: birinch, ikinch, tórtinch, beshinch, onunch, yigirminch, ikinti (1,158).

Jıynaqlaw san -egú affiksi menen jasalǵan: olar ikigú tawar satısaǵanalıshǵanlar. Toplaw sanlıǵı sanaq sanlardıń tákirarlanıwı arqalı ańlatılǵan:birin-birin mıń bolur (3,372)

Qashǵariydıń sózliginde sanlıqlardıń basqa túrleri ushıraspaydı.

Almasıq.

Betlew almasıǵı men, ben, sen, ol, biz, siz, ol, olar túrinde ushırasadı: Ol meniń oǵlım, ol mena baqtı, seni tilár, seńa aydım, biz keldimiz, men ońda erdim, olar da qoy sıq-olarda qoy az. Betlew almasıqları tuwralı Mahmud Qashǵariy tómendegidey maǵlıwmatlardı beredi: «Men sóylewshi bettiń ornında qollanıwshı sóz. Ekinshi bettiń ornında qollanıwshı almasıq «sen» sózi. Bul sózdi chigil qáwimi jası, mártebesi ózinen kishilerge qollanıp, ózinen úlken húrmetlilerge «siz» sózin qollanadı. Al, oǵuzlarda bolsa bunıń kerisi. Yaǵnıy oǵuzlar ózinen úlkenlerge «sen», ózinen kishilerge hám kóplikti ańlatıw ushın «siz» sózin qollanadı(1,284).

Úshinshi bette qollanıwshı almasıq «ul» sózidur: Ol andaǵ aydi.

Birinshi bet kóplik «biz» sózi arqalı ańlatıladı. Biz almasıǵınıń «miz» túri de bar. Ol tuwralı Mahmud Qashǵariy bılay dep jazadı:

«miz» sózi «biz» demektur. Bul sózdiń birinshi sesi «m», «b» dan ózgergen. Sózdiń basında «b» menen «biz» túrinde qollansa, sózdiń

61

aqırında atawısh sózlerde de, feyil sózlerde de «miz» túrinde jumsaladı: Biz bardımız, keldimiz, atımız kibi sózlerde (1,275).

Siltew almasıǵınan bul, ol almasıqları ushırasadı. Olar seplengende tómendegi formalarda ushırasadı: Ol meniń oǵlım ol, bu bizni óz kishi, muńar aydım, ol munda, men anda erdim, onu, munu, munı túlámásá. «Ush» sózi «DLT» «usı» degen mánini bildiretuǵın sóz bolǵan: ush qeldigum bu-usı kelgenim.

Ózlik almasıǵı «DLT» te «óz» hám «kendú» sózleri menen berilgen: er ózin erge chalındı - adam ózin jerge tasladı, er ózine et bishindi - adam óziniń etin kesip atırǵanday etip kórsetti. Ol kendú aydı (1,396)-ol ózi ayttı. Iılan kendú igrisin bilmas, tewa boyını egri der (1,147).

Soraw almasıǵı. Bu kim (1,325), ne tersen? ne derseń, bu bóz eni neche? -bul bózdiń eni qansha?, neche yarmaq berdiń, qachan keldiń, oǵlım qanı?, qanda erdiń?, qansha barsa.

Jámlew almasıǵı. Barcha, qamuǵ sózleri arqalı bildirilgen: barcha keldiler, qamuǵı bar. Bul jámlew almasıǵı tuwralı, Mahmud Qashǵariy bılay dep jazadı: qamuǵ-kóplikti ańlatıwshı almasıqdur: Qamuǵ kisi túz ermas-Hámme adam birdey emes.

Feyil.

Feyildiń dárejeleri. Ózlik dáreje: -n//-ın//-in//-un//-ún affiksleri arqalı jasalǵan: suw órkúchlendi, oǵul etlandi, uraǵut bezendi, er ewinde beklendi, er sewindi.

-ıl//-il, -ul//-úl: esúrk azıldı-más ayıqtı (1,203), er kerildi, buzun yıǵıldı. Qashǵariydıń sózliginde ózgelik dáreje -ıt//-it//-t affiksleriniń feyil sózlerge

jalǵanıwı arqalı jasaladı: Ol meńa bitik oqıttı, ol at sekirtti.

-tur//túr, -dur//dúr: Ol tewe chóktúrdi, ol oq atturdı, ol suw ichtúrdi, ol meńa at múndúrdi, ol ańar qapuǵ yapturdı.

-ǵur//-gúr: Ol atın turǵurdı.

-uz//-úz:uǵlına sút emúzdi, ol suw tamuzdı.

-duz//-dúz, -dır//-dir: ol tawar alduzdı, ol meńa ish bildúzdi.

Belgisiz dáreje -ıl//-il//-l,-ul//-úl affiksleri menen jasalǵan: oq atıldı, bitik oqıldı, tawar satıldı, ańar yarmaq berildi, ew bezeldi, et tuǵraldı.

-ın//-in//-n, -un//-ún: yıǵach butandı, teri tilindi, et tuzlandı.

Sheriklik dáreje -ısh//-ish,-ush//-úsh//-sh affiksleri menen jasalǵan:ol máńa qapuǵ achıshdı, olar bu ishig uqushtilar-olar bul isti uqtılar, olar ikkigú sút saǵıshtı - olar ekewi sút sawıstı.

Feyildiń meyilleri. Buyrıq meyildiń birlik sandaǵı birinshi beti - ayın//-áyin affiksleriniń járdeminde jasalǵan: Chıq et kóráyin-Jıńq et kóreyin (3,143).

62