Qaraqalpaq tili tariyxı (Sh. Abdinazimov 2014)
.pdfqollanǵan: Men sendin nársa tilámásmán; Kúlsa tishláridin nur berur erdilár. Jıynaqlaw sanlıqları -agu affiksi menen jasalǵan: uchagu, unagu, ikagu. Qatarlıq sanlıqları -ınch//-inch affiksi menen jasalǵan: birinch, ikkinch h.t.b. «Naluk, netak» soraw-qatnas almasıqları,
«qamuǵı» jámlew almasıǵı, «kim ersa» belgisizlik almasıǵı, «tekma» (hár) belgilew almasıqları ushırasadı. Kelbetlik feyillerdiń eski túrkiy tilindegi -duq//dúk, -ǵlı//-gli affiksleri siyregirek, al -mısh//-mish affiksleri jiyi ushırasadı: kirmish, yanashǵan, aymish. Hal feyildiń - ıban//-iban formaları da jiyi qollanılǵan: barıban, keliban; - turur//- durur kómekshi feyili gápte bayanlawıshlardıń quramında jumsalǵan: Bilgulik ish turur. Kelbetlik jasawshı -luq//-lúk affiksi de jiyi ushırasadı: Kórúklúk erdi, qattıq kúńgúllúk ármishsań. Feyildiń ózgelik dárejesin jasawda házirgi tilimizde jumsalmaytuǵın -ǵur//-gúr affiksleri qollanılǵan: bilgurdibildirdi.
Rabǵuziy qıssalarınıń leksikasında Orta Aziyada jasawshı oǵuz, qıpshaq, qarluq qáwimleri tillerine tán bolǵan sózler tiykarǵı orındı ieleydi. Sonıń menen birge eski túrkiy tilge tán bolǵan izza-xuda, ezuq-jazıq, tálim-kóp, uqısh-kóp, qamuǵ-hámme, tamuǵ-dozaq, ujmaq-jánnet, yalavach-payǵambar h.t.b. sózler ushırasadı.
Rabǵuziy qıssalarınıń sózlik quramında ushırasatuǵın sózlerdi tómendegi tematikalıq toparlarǵa ajıratıp úyrengen maqul:
1.Tuwısqanlıq qarım-qatnastı bildiretuǵın sózler: qadash-qanlas, qarınlas sózinen alınǵan tuwısqan degendi bildiredi, tishi-kelinshek, hayal, kuzaǵı-kúew, qurtqa-jası úlken hayal, kempir, uraǵutkelinshek, ata, ana, yigit, uǵıl, ógsiz-jetim (Orxon-Enisey esteliginde
«óg» sózi «ana» degendi bildiredi), qız-qız, juftı-jubayı, erkak-erkek, abushqaqartayǵan er adam, adam, havo-hawa ene.
2.Turmıslıq úy buyımların bildiretuǵın sózler: qapuǵ-qapı, dárwaza, qava. Bul sóz qabaqtan islengen suw quwatuǵın buyımdı bildiredi, ev-úy, tavar-tawar, tandur-tandır, idish-ıdıs, otaǵ-otaw, idish ayaq-qazan-tabaq, gelim-gilem, juval-dorba, qalta, sufra-dásturxan, yarmaq-pul, teńge, altun, kumish.
3.Haywanatlar hám quslardı bildiretuǵın sózler: quch-qoshqar, qurt-bóri, buǵra-erkek túe, buqa-buǵa, ingan-ingen (urǵashı túe), chizan-shayan, ud-sıyır, tevatúe, yilqi-qara mal, yakang-pil, tonguzdońız, it-iyt, mushúk-pıshıq, siǵir-sıyır, qoyqoy, eshak-eshek, bóri-bóri, arslan, tawıs-tawıs, qarǵa-ǵarǵa, qaz-ǵaz, quǵ-aq quw, kógarchin-kógershin, urdak-úyrek, búrkit, qırqovul-qırǵawıl, erkak tovuq-qoraz, qush-qus, qarluǵoch-qarlıǵash, yilan-jılan.
4.Ósimlikler dúnyasına baylanıslı sózler: yiǵach-aǵash, terek, chechek-gúl, yaproǵ-japıraq, buǵday-biyday, olma-alma, amurd-almurt, yanǵoq-piste, badam, qaǵun-qawın, xarbuz-ǵarbız, anjir, xurma.
5.Azıq-awqatqa baylanıslı sózler: etmaq-nan, Orxon-Enisey esteliklerinde
«ekmek-nan» degendi bildiredi, tiykarı «ek, egiw»
83
feyilinen alınǵan. «Nan» sózi Orta ásirlerde arab tillerinen kelip kirgen, ashlıq-azıq- awqat, ayva-behi, yigda-jiyde, yaǵ-may, qurut-qurt, toraq suw.
6.Rabǵuziy qıssalarında dinge baylanıslı sózler: kóplep jumsalǵan: yalovach-payǵambar, tamuǵ-dozaq, iyd-hayt, idi-iem, qiyamet-aqıret kúni, ujmaqjánnet, haq-quda, iblis-shaytan, azreylázireyil, farishta-perishte, peri, húr. Islam dini túsiniginde, perishtelernurdan jaratılǵan, periler-jalınnan, ottan jaratılǵan. Sonlıqtanda perishteler-malik, malika atandı, periler-jin atandı. Perishtelerdiń ornı kókte, aspanda boladı, perilerdiń ornı jerde boladı.
7.Jámietlik-siyasiy túsiniklerdi bildiretuǵın sózler: tóre-nızam, chıǵay-jarlı, yaǵ-dushman, yalavach-elchi, qul-qul, bitik-jarlıq, bay-bay.
8.Adam múshelerin bildiretuǵın sózler: el-qol, azaq-ayaq, qomatiqáwmeti, miy-miy, ayagu-qabırǵa, yurak-júrek, ernek-barmaq, tirińaqtırnaq, yuz-júzi, bashbas, sach-shash, kirpuk-kirpik, aǵuz-awız, qoshqas, yanǵaq-jaq, qulaq-qulaq, kóz, sungúk-súek, et, teri, tamır, sińir, kókuz-kóksi, kókirek.
9.Tábiyat qubılısları, aspan deneleri, waqıttı hám ólshem birliklerin bildiretuǵın sózler: yakshanba, dúyshembi, siyshembi, kókaspan, kún, jel, bulut, azina kúni-juma kúni, zumrud, kumish, yaqut, hinji, altun, nur, tupraq-topıraq, uvush-bir uwıs, jer, eǵmur-jamǵır, tash-tas.
10.Abstrakt túsiniklerdi ańlatatuǵın sózler: qazǵu-qayǵı, azrılǵanayırılǵan, qarańǵu dúnya-o dúnya, kezin-keyin, kórkgozzallıq, sulıwlıq.
11.Payǵambar hám perishtelerdiń atların bildiretuǵın sózler: Adam,
Hawa ene, Ibrahim, Ismayıl, Dawıt, Sulayman, Muhammed, Yusup, Jabırayıl, Mekail, Israpıl, ázireyil, h.t.b.
Qullası, bul shıǵarma tillik belgileri jaǵınan Orta Aziyadaǵı túrkiy tilleriniń hámmesi ushın birdey ilimiy qunǵa ie. Onıń tilinde oǵuz hám qıpshaq tillerine tán belgiler qarluq tillerine salıstırǵanda kóbirek saqlanǵan.
§20. Xorezmiydiń «Muhabbatnama» shıǵarması hám onıń tili
Xorezmiydiń «Muhabbatnama» shıǵarması XIV ásirdegi Altın Orda dáwiriniń ádebiy miyraslarınıń biri.
Xorezmiydiń ómiri tuwralı maǵlıwmatlar az. Shayırdıń qay jerde tuwılǵanı, tolıq atı belgisiz, biraq Xorezmiy laqabın alıwına qaraǵanda Xorezmde tuwılǵan. Diniy-morallıq baǵdarda jazılǵan
«Nehjul-Feradis» esteliginiń Stambul nusqası Muhammed Xısraw al
84
Xorezmiy tárepinen 1359-1360 jılları kóshirilgeni tuwralı maǵlıwmat bar.
Egipette jazılǵan Sayfı Sarayınıń «Gúlistan bit – túrkiy» shıǵarmasınıń sońına Xorezmiy degen avtordıń ǵázzelleri de qosa tigilgen. Áne usı faktlerge tiykarlana otırıp ilimpaz Ámir Nadjip úsh jazba derekte de tilge alınǵan bir Xorezmiy degen shayır bolıwı múmkin-dep boljaw jasaydı.
«Muhabbatnama» shıǵarmasına qaraǵanda, onıń XIV ásirdiń baslarında tuwılıp, sol dáwirde jasaǵanı bayqaladı. Shıǵarmadan Xorezmiydiń Jaqın shıǵıs elleri-Egipet, Siriya mámleketlerine, Altın Orda xanlıǵınıń barlıq aymaǵında sayaxat etkenligi málim boladı. Sonday sayaxatlardıń birinde ol 1353-jıldıń aqırında Altın Orda xanı Jánibektiń Sırdárya boyındaǵı qońırat ulısınıń hákimi Muhammed Mırza Xojabek penen tanısadı. Muhammed Mırza Xojabek Altın Orda xanlarınıń biri Temur qutluqtıń inisi. Ol 1342-1357 jılları qaraqalpaqlardıń ata jurtı Túrkistanda qońırat ulısınıń hákimi bolǵan adam. Prof. Á.Nadjip Mırza Xojabektiń 1357-1959- jılları Moskvada Ivan Ivanovich hám onıń balası Ivan Kalita patshalıq etken jılları Altın Ordanıń elshisi xızmetinde jumıs islegeni tuwralı da maǵlıwmattı keltiredi. Ol óz dáwirine ılayıq bilim alǵan, shayırsımaq adam bolǵan. Mırza Xojabek Xorezmiyden bir qıs yaǵnıy (1353 jıldıń aqırı, 1354 jıldıń bası) Sırdárya boyında qalıp bir shıǵarma dóretip beriwdi soranadı hám ol shıǵarmanıń túrkiy tilinde jazılıwın ótinish etedi. Sebebi bul dáwirde Xorezmiy Altın Orda aymaǵında tiykarınan parsı ádebiy tilinde jazılǵan shıǵarmaları menen tanılıp júr edi. Xorezmiy Mırza Xojabektiń ótinishin qabıl alıp «Muhabbatnama» shıǵarmasın dóretedi. Oǵan da bir báyitti baǵıshlaydı:
Zehi arslan yúrak qońrat urıǵı, Kishik yashdin uluǵlarnıń ulıǵı.
Bul shıǵarma xijriy jıl esabında 754-jılı, házirgi esap boyınsha 1353-54 jıldıń qıs aylarında jazılǵan. Bunı shayırdıń mına qatarlarınan ańlawǵa boladı:
Bul dápterkim boluptur Mısr qandı, Eti yuz elli tórt ichrá tugandi,
«Muhabbatnama» sózin munda bittim, Qamuǵın Sır yaqasında bitiydim.
«Muhabbatnama» nıń túp nusqası saqlanbaǵan, eki qol jazba kóshirme nusqası bar. Eki nusqa da házirgi waqıtta Londondaǵı Britaniya muzeyinde saqlanadı. Olardıń birewi uyǵur jazıwında jazılǵan, ekinshisi arab jazıwında kóshirilgen.
Uyǵur jazıwında jazılǵan qol jazbanı Gerat qalasında 1407-1441 jılları Shaxrux xannıń bas áskerbasshısı bolǵan Mir Jalalatdinniń buyrıǵı menen Mansur Baxshı degen kátip 1432-jılı kóshirgen. Bul
85
haqqında kátip shıǵarmanıń sonıńda mınaday maǵlıwmat beredi:
«Qutluǵ bolsın tariyx segiz yúz otız beshte, chıchqan yıl, rajab ayınıń altısında Mir Jalalatdin buyırǵan uchun bu faqir Mansur baxshi bitiydi». Uyǵur jazıwındaǵı kóshirme nusqa tup nusqa jazılǵannan keyin 79 jıl soń, arab jazııwındaǵı kóshirme nusqa jazılmastan 77 jıl burın jazılǵan.
Uyǵur jazıwındaǵı nusqa 14 qaǵazǵa 28 betke jazılǵan. Uyǵur jazıwındaǵı nusqanıń keyninde «Siraj ul-qulub» (Kewillerdiń nurı),
«Raxat ul-qulub» (Kewillerdiń ráháti) degen diniy-morallıq shıǵarmalar, Lyutfiydiń tórt ǵázzeli, Axmed Yassawiy, Sulayman Baqırǵaniy, Mansur baxshınıń bir neshe qosıqları berilgen.
Britaniya muzeyinde OR.8193 shifri menen saqlanatuǵın uyǵur jazıwındaǵı nusqa tuwralı birinshi ret 1924-jılı akad. V.V.Bartold maǵlıwmat beredi.
1952-jılı Rossiya Ilimler Akademiyası shıǵıs tanıw institutınıń Sankt-Peterburg bólimi tárepinen bul qol jazbanıń kserokopiyası alınıp 1959-jılı A.M.Sherbaktıń awdarmasında, transkripciyası menen Moskvada járiyalandı.
«Muhabbatnama» nıń usı uyǵır grafikasında jazılǵan nusqasınıń birinshi bólimi 1957-jıli Italiyanıń Neapol qalasında Annallax universitetiniń baspaxanasınan turk ilimpazı Turxan Gandjey tárepinen transkripciya jasalıp basılıp shıqtı.i Al, «Muhabbatnama» shıǵarmasınıń arab grafikasındaǵı nusqası 1508-1509-jılları kóshirilgen. Bul nusqa da házir Britaniya muzeyinde Add 7914 shifrı menen saqlanadı. Kólemi 24 qaǵaz, 47 bet jazıwdan ibarat, 24qaǵazdıń tek bir tárepine jazıwlar jazılǵan. Kólemi jaǵınan 474 báyitten, yaǵnıy 948 qatar qosıqtan ibarat. Sonıń 364-báyti eki ret qaytalanǵan.
Usı arab jazıwındaǵı nusqanıń keynine «Hikayat» dep atalatuǵın qosıq qosımsha etip berilgen.
Bul qol jazba birinshi ret akad. A.N. Samoylovich tárepinen izertlendi.
Sankt-Peterburg universitetiniń akademigi Karl Zalemannıń (18481916) maǵlıwmatlarına qaraǵanda, «Muhabbatnama»nıń jáne bir nusqası Peterburgtaǵı Aziya muzeyinde saqlanǵan. Bul nusqa belgisiz sebeplerge baylanıslı elege shekem tabılmay atır.
«Muhabbatnama» shıǵarmasınıń eki qol jazba nusqasın bir-biri menen salıstırıp, orıs grafikasında transkripciya jasaǵan, awdarǵan Amir Nadjip bolıp tabıladı. Ol 1961-jılı Moskva qalasında «Xorezmiy. Muhabbatnama» degen atamadaǵı kólemli izertlewin járiyaladı. Bul baspada «Muhabbatnama» nıń tolıq tekstiniń transkripciyası, awdarması hám onıń tili boyınsha izertlewleri berildi. Sońǵı waqıtları Stambul milliy kitapxanasında saqlanatuǵın tolıq bolmaǵan
«Muhabbatnama»dan ayırım úzindiler tabıldı. Onı Stambul
86
universitetiniń docenti Osman Sertkaya izertledi. Bul tuwralı prof. A.Nadjiptiń «Muxabbatnama»nıń arab jazıwındaǵı jańa qol jazbaları» degen maqalası járiyalandı.
«Muhabbatnama»nıń tiline tán belgiler boyınsha ilimpazlardıń pikirleri hár qıylı. Túrk ilimpazı Fuadbey Kuprúlizade óziniń «Túrk ádebiyatı tariyxı» miynetinde bul estelikti shaǵatay tili estelikleriniń qatarına kirgizedi. Akad. A.N.Samoylovich ―..«Muhabbatnama» nıń tillik ózgesheliklerin úyreniw mende basqasha pikirdi payda etti. Bul estelik shaǵatay tiliniń jazba esteligi emes, al Ahmed Yassawiy xikmetleri, Rabǵuziy qıssalarınıń tili sıyaqlı Altın Ordanıń Joshı ulısında qıpshaq-oǵuz ádebiy tili qáliplese baslaǵanın dálilleydi‖,- dep jazadı. Amir Nadjip te bul estelik Altın Orda dáwirindegi ádebiy tilde jazılǵan dep esaplaydı.
A.Qırawbaeva «Muhabbatnama»nı qazaq tiline awdarıp óz aldına kitap etip bastırıp shıǵardı. Qaraqalpaq ilimpazlarınan Q.Mambetov, A.Karimovlar bul miynet tuwralı pikirlerin bildirgen. «Muhabbatnama» boyınsha doktorlıq hám de kandidatlıq dissertaciyalar qorǵaldı. E.Fazılovtıń «Eski ózbek tili. Xorezm estelikleri» degen temada jaqlanǵan doktorlıq dissertaciyasında (1967) «Muhabbatnama» esteligi boyınsha da izertlewleri berilgen. Bulardan basqa da qazaq ilimpazları A. Karimov, B.Saǵındıqovlardıń kandidatlıq dissertaciyalarında da izertlenildi.
Mazmunı boyınsha «Muhabbatnama» jigittiń qızǵa jazǵan súyiwshilik xatlarınan ibarat. Barlıǵı on bir xat. On bir xattıń 4, 8,
11 xatları parsı ádebiy tilinde jazılǵan (156 báyit), al qalǵan 8 xat yaǵnıy 317 báyit turkiy tilinde jazılǵan. Qızdıń jigitke jazǵan juwabı joq, on biri de jigittiń muhabbatı, qızdıń gózzallıǵın uluǵlaw túrinde berilgen.
«Muhabbatnama» nıń tilinde qaraqalpaq tili ushın da áhmietli belgiler saqlanǵan. Seslik qurılısında házirgi tilimizdegi 9 dawıslı, 23 dawıssız tolıq jumsalıwı menen birge qaraqalpaq tiline tán bolǵan erin únlesligi jaqsı saqlanǵan: bowun, yaqutuńuz, kóńúl, kórqlúg, uruǵ, uluǵ. Tańlay únlesligi de turaqlı: Muhabbatnama, bulutlar, táńriniń, kóńildin, uluǵlarnıń.
Sóz jasawshı qosımtalardan qıpshaq toparına tán -lı//-li qosımtaları jiyi, karluk toparınıń -luq//-lúk qosımtaları siyrek ushırasadı: tatlı sózli, ay yúzlú, yaqut erinli, nargiz kózlú, sheker dudaǵlı, shirin sózlú h.t.b
Ielik sepliginiń -nıń//-niń: táńriniń, Sulaymannıń; barıs sepliginiń -ǵa//-ge, -a//- e//-á: shuńqarǵa, kózlárá, yolǵa, sizá tep keldi Xorezmiy, Xizra, ózge yara; tabıs sepliginiń -nı//-ni qosımtaları jumsalǵan: sachını, muhabbat gánjini. Oǵuz tillerine tán bolǵan tabıs sepliginiń ―i‖ qosımtası siyrek ushırasadı: ózúmi; shıǵıs sepliginiń - dan//-den, -din//-tan qosımtaları: topıraqdın, kóńildin,
87
yashtan; orın sepliginiń -da//-de, -ta//-te: qosımtaları jumsalǵan: kúnda,tikenlar arasında, Mısır elinde. «Uluǵ», «jaqtı», «aydek»,
«súmbil», «kórklúg», «zehi» - kelbetlikleri, bir, etti, tórt, elli, yúz - sanlıqları ushırasadı. Men, sen, sin, ol, biz, siz, olar betlew almasıqları, bu, munı, munda, osh, oshbu, oshul siltew almasıqları, bársha, qamuǵı jámlew almasıqları qollanılǵan. «Muhabbatnama» da 550 feyil formaları qollanılıp, sonnan 225 i mánili feyiller: avlamaq, bashlamaq, baǵlamaq, etmaq. Esteliktiń tilinde «qılmaq» feyili 62 ret qollanılǵan.
Feyildiń sheriklik dárejesi: bulashmaq, yarashmaq; belgisiz dárejesi: igilmaq, ayrılmaq, tirilmaq, qutılmaq; ózlik dárejesi: sevinmaq, ısınmaq, yupanmaq,kórinmaq; ózgelik dárejesi : olturmaq, keltirmaq, azdurmaq h.t.b. sózlerde ushırasadı. Feyildiń shárt meyili esa, ersa qosımtaları arqalı bildirilgen: eshittiń ersa, sultan esań, bolmasa erdi. Buyrıq meyildiń ekinshi bet birlik sanında -ǵıl//-gil qosımtası jumsalǵan: chıqqıl, aytqıl, otırmaǵıl. Tilek meyildiń birinshi bet birlik sanında -ayın qosımtası qollanılǵan: xızmet qılayın, qurban bolayın
h.t.b. Tilek meyildiń -ǵay//-ǵayın qosımtası ónimli jumsalǵan: aldın sońra nama bashlaǵayın, duwada yad qılǵay, bu yolǵa túshsa Aflatun telurǵay. Kelbetlik feyildiń -ǵan//-ǵán, -mısh//-mish qosımtaları jumsalǵan: wafa qılǵan kishi, ashıqmısh bóri, siz óltirgán kishi. Hal feyildiń -ıb//-ib, -a//-e qosımtaları jumsalǵan: kúle, kórúb, oynayu. Atawısh feyildiń -maq//-mek, -baq//-bek qosımtaları jiyi qollanılǵan: kelmek, ayrılmaq h.t.b.
«Muhabbatnama»nıń sózlik quramında orta ásirlerdegi basqa da turkiy jazba esteliklerindegi kibi arab-parsı tillerinen ózlestirilgen sózler kóplep ushırasadı. Sózlik quramnıń tiykarǵı qatlamın turkiy tilleriniń qıpshaq toparına tán sózler quraydı. Oǵuz tillerine tán sózler bir qansha dárejede ushırasadı, uyǵur-qarluq toparına tán sózler az ushırasadı.
Estelikte ajun, adaq, armáǵan, áyrú-júdá, ókúsh-kóp, aymaqaytpaq, iymanmaquyalmaq, inbek-túspek, bittatshi-xatib, tekin-shekem, qapuq-qapı, yármaq-teńge kibi gónergen sózler qollanılǵan..
Házirgi turkiy tillerinde saqlanǵan tómendegi sózler jumsalǵan: achıqashshı, arı-arıw, taza, arı-hárre, esúrik-más, ısırǵa-sırǵa,
ash-as, aǵır-awır, aǵız-awız, ujmaq-jánnet, uruǵ-urıw, ózga-ózge, ógranmaqúyrenbek, ulashmaq-baylanıspaq, ulıǵ-ullı, ulıs-xalıq, eksimak-azaymaq; múxábbátti keńildiń sen eksimá, el-qol, injú-hinji, endi-endi, eńramaq-eńremek, ev-úy, baǵırbawır, baǵlamaqbaylamaq, baqmaq-qaramaq, bolmaq-bolmaq, búylá-bulay, tatlı, toǵmaq-tuwmaq, tınısh, temak-demak, chıraǵ; davur-dáwir, dudaǵerin, qattıq-qattı, qanda-qayda, qaraqtshı, qámyan, qu-aq quw, quduq, quruq-qurǵaq, quyash, kórkkórk, kórklú-sulıw, mundaq, yaqtu.
Qullası, Xorezmiydiń «Muhabbatnama» shıǵarması ata-jurtı Túrkistanda qońırat ulısı hákimi Mırza Xojabektiń tapsırması menen
88
jazılǵan. Bul shıǵarmanıń tilinde túrkiy tilleriniń qıpshaq toparı, sonıń ishinde qaraqalpaq tiline de tán bolǵan tillik belgiler saqlanǵan.Bul shıǵarma qaraqalpaq tili, ádebiyatı hám mádeniyatı tariyxın ele de tereńirek úyreniwde bahalı maǵlıwmatlar beredi.
§21. «Kodeks Kumanikus» esteligi hám onıń tili
«Kodeks Kumanikus» házirgi qıpshaq tilleri toparına kiretuǵın qaraqalpaq, qazaq,noǵay, qarachay-balqar, qumıq, qaraim, bashqurt, tatar, qırım tatar tilleriniń payda bolıw hám rawajlanıw basqıshların tariyxıy úyreniwde oǵada bahalı maǵlıwmatlar beredi.
«Kodeks Kumanikus» esteligi XIII ásirdiń aqırı XIV ásirdiń basında qıpshaq qáwimleriniń sóylew tilin úyreniw ushın qollanba sıpatında dúzilgen. Bul estelik evropalı sawdagerler menen xızmet babında Altın Orda xanlıǵına keliwshi elshiler, qıpshaq qáwimleri arasına xristian dinin taratıw maqsetinde kelgen missionerler menen shıǵıs elleri boylap sayaxatqa shıqqan adamlarǵa arnalǵan. XIII-XV ásirlerde Egipet mamlyuk mámleketinde, hátteki, Polsha korolligi aymaǵında da rásmiy xújjetler basqa tiller menen birge qıpshaq tilinde jazıladı. Sonlıqtan da Shıǵıs mámleketlerine saparǵa shıqqan evropalılar qıpshaq tilin úyreniwge háreket etedi. Sol waqıtlarda sayaxatshılardıń biri bılay dep jazadı: «Saparǵa kuman tilin biletuǵınlar eki dilmash alıp shıqqan maqul. Men ózim kuman tilin hám uyǵır jazıwın úyrendim. Óytkeni ol ekewi Transsaksoniya patshalıqlarınıń bárinde de qollanıladı». «Kodeks Kumanikus» esteligi Veneciyadaǵı Markus soborı bibliotekasınıń eń bahalı qol jazba estelikler saqlanatuǵın bóliminen tabılǵan. XVIII ásirde sırtı bılǵarı menen qaplanǵan, bir nusqası saqlanǵan. Kólemi 82 qaǵazdan ibarat, qaǵazdıń eki tárepine de jazıwlar jazılǵan, 164 bet jazıwdan ibarat. Estelikte 1300 den aslamıraq sózler qollanılǵan, 47 jumbaq berilgen.
Esteliktiń birinshi betinde «1303-jıl,11-iyul kúni» degen sáne
kórsetilgen. F.Petrarka degen shayır hám kitapqumar bul estelikti Antonius Finale degen adamnan alıp basqa da kitaplar menen birge 1362jılı Veneciya Respublikası kitapxanasına sawǵa etedi.
«Kodeks kumanikus»tıń anıq jazılǵan jılı belgisiz, esteliktiń birinshi betinde kórsetilgen sáne (1303,11-iyul) menen shayır Petrarkanıń Veneciya Respublikasına sawǵa etken (1362-jıl) waqıt aralıǵında jazılǵan. Chex ilimpazı D.A.Rasovskiy kórsetiwinshe bizge kelip jetken bul estelik XIII ásirde jazılǵan negizgi qol jazbanıń kóshirmesi bolıp, Eski Kırımdaǵı Solxat qalasında jazılǵan. Sebebi Solxat qalasında Altın Orda xanlarınıń sarayı jaylasqan edi. Áne usı
89
jerde ámeliy maqsetler ushın, yaǵnıy parsı hám qıpshaq qáwimleri menen sawdasatıq, alıs-beris, qatnas jumısların jetilistiriw maqsetinde jazılǵan.
«Kodeks Kumanikus» esteliginiń qol jazbası eki bólimnen ibarat. Birinshi bólim tórt tarawǵa bólinedi (1-110 betler).
a). Latınsha-parsısha-kumansha sózlik (1-58 betler).
b).Kuman tilindegi ayırım sózler hám olardıń latın tilindegi sáykeslikleri (59-65 betler).
v). Kuman tilindegi atawısh hám feyil sózler, ayırım atawısh sózlerdiń sepleniw úlgileri hám kuman sózleriniń latınsha awdarması (65-70 betler).
d). Tematikalıq jaqtan 40 bólimge bólinip berilgen latınsha-parsısha hám kumansha sózlik (70-110 betler).
«Kodeks Kumanikus» tiń birinshi bólimi basqa xalıqlardıń wákilleri menen qarım-qatnas jasaw, sáwbetlesiw ushın jazılǵan. Bul bólimdegi qıpshaq sózleri «anaw ne?», «mınaw ne?», «ananı ne dep ataydı?» kibi sorawlarǵa juwap retinde beriledi.
Ekinshi bólim 111-164 betlerdi óziniń ishine aladı. a).
Kumansha-nemisshe sózlik (111-118 betler). Kumansha-latınsha sózlik (116,118,132,157). b).
Kuman tilindegi tekstler.
v). Latın tilinde jazılǵan kuman tilleriniń qısqasha grammatikalıq ocherki.
g). Italyan tilinde jazılǵan qosıqlar.
d). Latın tilindegi feyildiń sepleniw úlgisi hám latın tilinde jazılǵan tekstler. «Kodeks kumanikus»tıń qurılısına qaraǵanda birinshi bólim ámeliy maqsetlerdi
kózde tutqan. Ekinshi bólimde Kumanlardıń arasına xristian dinin taratıw maqsetinde diniy kitaplardan alınǵan duwalar, xristian dini payǵambarlarınıń wásiyatlarınan úzindiler berilgen. Bulardan basqa da, eliwge jaqın diniy adamlardıń ómiri haqqında hár qıylı ańız-áńgimeler berilgen.
«Kodeks kumanikus»tıń birinshi bólimi bes túrli qol tańba menen jazılǵan. Onı italiyalılar jazǵan dep esaplanadı. Ekinshi bólim on tórt túrli qol tańba menen jazılǵan. Onı nemisler jazǵan dep esaplanadı. Sonlıqtan da kópshilik ilimiy ádebiyatlarda birinshi bólimItaliyan kodeksi dep ataladı. Ekinshi bólimnemis kodeksi dep ataladı.
«Kodeks kumanikus»tıń qol jazbasında kóplegen imlá qáteleri ushırasadı. Gotikalıq álipbeniń túrkiy tillerindegi seslerdi tolıq ańlatıwǵa jaramsız ekenligi, onıń ústine kóshirgen adamnıń qıpshaq tili boyınsha kánige emesligi sebepli ápiwayı sózlerdi jazıwda da qátelikler orın alǵan. «Kodeks»tiń birinshi bólimin dúziwshi avtor latın tilinde sawatlı ekenligi bayqaladı. Al parsı hám kuman tilleri
90
boyınsha sózlerde qátelikler kóp. Degen menen úsh tilli sózlik dúzgen atı jóni belgisiz avtor kóp miynet islegen.
«Kodeks Kumanikus» esteligi francuz, latın hám nemis tillerinde bes ret járiyalandı. Birinshi baspasın «Petrarka F. kitapxanasındaǵı latın-parsı-kuman sózligi» degen atama menen 1828-jılı akademik G.Y.Klaprot járiyaladı. Bul estelikti ekinshi ret venger ilimpazı graf Geyza Kuun 1880-jılı «Veneciyadaǵı áwlie Mark xramı qasındaǵı bibliotekadaǵı Kumanlar sózligi» degen atamada bastırıp shıǵardı. Ol úsh bólimnen ibarat. Birinshi bólimde qıpshaqlardıń tariyxı, olardıń hazarlar, pechenegler, massagetler h.t.b. Turan oypatlıǵında jasawshı qáwimler menen baylanısı, ekinshi bólimde, kodekstegi tekstler, olardıń latın tilindegi awdarması berilgen, úshinshi bólimde, kumansha-latınsha, nemisshe-latınsha sózlik berilgen. Úshinshi baspası akademik V.V.Radlov tárepinen 1887-jılı «Kumanlar sózligindegi túrkiy tilleri materialları» degen atamada nemis tilinde basılıp shıǵadı. Radlovtıń baspasında Kodeks Kumanikusta jumsalǵan tek túrkiy sózlerin transkripciya jasaǵan, nemis tiline awdarǵan, kumanshanemisshe sózlik berilgen. Daniyalı tyurkolog Karl Grenbek 1936-jılı Kodekstin qol jazba nusqasın baspaǵa tayarladı hám járiyaladı. Bul sońǵı izertlewshilerge Kodekstiń túp nusqasınan paydalanıwǵa múmkinshilik berdi hám hár qıylı ilimiy tartıslarǵa tıyım saldı. Ol
«Kodeks Kumanikus»tıń besinshi baspasın 1942-jılı Kopengagen qalasında «Koman sózligi, «Kodeks kumanikus» boyınsha túrk sózleri indeksi» degen atamada bastırıp shıǵardı. Sózlerdi álipbe tártibinde dúzip, nemis tiline awdarma jasadı. Sózler latın grafikası tiykarında transkripciya jasalǵan. Bul eń jaqsı tayarlanǵan baspalardıń biri.
«Kodeks kumanikus» esteliginiń sońǵı baspası A.Garkavec tárepinen tayarlanıp orıs tilinde járiyalandı.
«Kodeks kumanikus» esteliginiń tilin izertlew boyınsha akad. V.V.Radlov, Anna Mariya Fongaben h.t.b. ilimpazlar izertlew jumısların alıp bardı.
«Kodeks Kumanikus» esteligi tabılǵannan baslap bul esteliktiń tiliniń túrkiy tilleriniń qaysısına jaqınlıǵı tuwralı ilimpazlar tárepinen hár qıylı pikirler bildirilip kiyatır. Nemis lingvisti O.Blau bul estelikti shaǵatay tiline jaqın dep kórsetse, akad. V.V.Radlov esteliktiń fonetikalıq ózgesheliklerin izertley otırıp tatar tiliniń misher dialekti menen baylanıstıradı. Sońǵılıǵında óziniń bul gipotezasınan bas tartıp, qaraym hám qırım tatar tillerine jaqın ekenligin aytadı.
Akademik A.N.Samoylovich qumanlardıń tili házirgi kumık, qarachay-balqar, qırım tatarlarınıń tiline jaqın dese, francuz tyurkologı Jan Deni Kuman esteliginiń miyrasqorları házirgi qumıq, qaraym hám qırım tatarları degen pikirdi aytadı. Anna Mariya Fongaven Kodekstiń tilin Kazan tatarlarınıń tili menen baylanıstıradı. N.A.Baskakov Kodekstiń tilin házirgi qaraym, qumıq, qarachay-balqar, qırım tatar
91
tilleri menen baylanıstıradı. E.R.Tenishev, S.E.Malov, N.T.Sawranbaev
h.t.b. ilimpazlar «Kodeks kumanikus»tıń fonetikalıq hám grammatikalıq ózgesheliklerin izertley kelip bul esteliktiń házirgi qazaq, qaraqalpaq, noǵay tillerine jaqın ekenligin dálilleydi. Qazaq ilimpazı A.K.Kurıshjanov óziniń «XIII-XIV ásirlerdegi eski qıpshaq estelikleriniń tili» degen miynetinde bul estelikti ulıwma qıpshaq tilleri qaraym, qırım-tatar, qarachay-balqar, noǵay, tatar, bashqurt, qazaq, qaraqalpaq tillerine ortaq estelik dep esaplawımız kerek degen pikirdi bildiredi. Prof. D.S.Nasırovta bul estelik barlıq qıpshaq tillerine ortaq estelik ekenligin kórsete kelip «Qaraqalpaq awız eki sóylew tiliniń qáliplesiwi hám onıń dialektlik sisteması» degen doktorlıq dissertaciyasında qaraqalpaq tiliniń dialektlik materialların «Kodeks kumanikus» jazba esteliginiń materialları menen fonetika, leksika hám grammatikalıq salıstırıw baǵdarında izertleydi.
«Kodeks Kumanikus» esteliginiń sózlik quramında ushırasatuǵın sózlerdi tómendegidey tematikalıq toparlarǵa ajıratıp úyrengen maqul:
1.Adam músheleriniń atamaları: bash, boǵun-buwın, sach, tebetóbe, mańlay, qazaq tilindegidey mańday emes, qash, kirpik, qulaq, kóz, jaq, alın-mańlay, burın-murın, erin, aǵız, dodaq-erin, tish-tis, til, arqa, kindik, qarın, qursaq, ieg-iek,
ál-qol, aya-alaqan, qabırǵa, but-ayaq, tize, ayaq, barmaq, taban;
2.Tuwısqanlıq qarım-qatnastı bildiretuǵın sózler: ata, ana, er, uǵıl, qız, qarındas, qız qarındas, qatın, kúew, ini;
3.Jámietlik-siyasiy leksika: qan-xan, soltan, bek, bey, cheri bashıásker bası, azam-adam, kishi-kisi, elchi, yarǵuchı-buyrıq shıǵarıwshı, kent-qala, tilmash;
4.Úy buyımlarınıń atamaları: qujıra-shkaf, chıraq-shıra, kóvrit, kibrit-kúkirt, kóviz-gilem, chómlek-shólmek, tóvgúsh-túygish, kelikeli, elek-elewish, tóshektósek, yastuq, qazan, qasuq;
5.Kiyim-kenshek atamaları: teri ton, chekmen-shekpen, opraqkiyim, tuvme-túyme, eń-jeń, kóvlek-kóylek, kónchek-shalbar, qur, belǵab-belbew;
6.Jer astı baylıqlarınıń atamaları: temir, altun, kúmish, baqır, aq qorǵashınqalayı, qorǵashın-qorǵasın, ez-jez, kómúr;
7.Turaq jay, elatlı punktlerdiń atamaları: qala, ǵala-qala, saray, ev-úy, kebit-dúkan, (kibitka-KB), qonaqlıq-qonaq bólme, alachuqılashıq;
8.Dinge baylanıslı sózler: teńri, yaratqan, tóretechi-jaratıwshı, dóretiwshi, payǵambar, yalavach-qudaydıń jerdegi elshisi, ferishte;
9.Astronomiyalıq atamalar: ay, kún, quyash, kúnes-kunniń jarıǵı, aydın-aydıń jarıǵı, yańı ay-jańa ay, yulduz, úlker-urker juldızı, keche-tún, saat, tush-tús, aqsham;
92
