Qaraqalpaq tili tariyxı (Sh. Abdinazimov 2014)

Birinshi bet kóplik sanı -alım//álim affiksi arqalı jasalǵan: yoqarı sekirálim. Buyrıq meyildiń ekinshi bet birlik sanı barlıq túbir feyilleri ushın tán boladı: bil,

jat, kech, suwǵar.

Ekinshi bet buyrıq meyili -ǵıl//-gil, -qıl//-kil affiksleri arqalı jasaladı: atqa ot bergil, oǵlım úgit alǵıl, barǵıl, turǵıl, ewge kirgil. Ekinshi bet birlik hám kóplik sanı - ıń//-iń, -ıńız//-ińiz, -ıńlar//- ińler affiksleriniń jalǵanıwı arqalı jasaladı: barıń, qoymańız, emdi munı alıń (3,382).

Buyrıq meyildiń úshinshi bet birlik hám kóplik sanı -sun//sún affiksi járdeminde jasalǵan: yazsun, barsun, kelsun, ol barmasun, kelmesún, ol et tuǵramasun.

Shárt meyili feyil sózlerge -sa//-se affiksi jalǵanıwı arqalı jasalǵan: Im bilse er ólmes-adamimǵa túsinse biymezgil ólmeydi, ot tese aǵız kúymes -ot degen menen awız kúymes, ol ewge barsa, kelse kishi.

Tilek meyil «DLT» te buyrıq meyildiń birinshi bet birlik hám kóplik sanındaǵı -ayın//-eyin, -alım//-álim, -ǵay//-gey affiksleri arqalı berilgen: kóreyin, sekirálim, men et tuǵraǵayman.

Anıqlıq meyil feyilleri «DLT» te házirgi qaraqalpaq tilindegi kibi úsh máhálge

ie:

Ótken máhál anıqlıq meyili túbir feyilge -dı//-di, -tı//-ti, - duq//-dúk, -mısh//- mish affiksleriniń jalǵanıwı arqalı jasalǵan: er ewge keldi, ol bitik yazdı, er oq attı, - duq//dúk: men ya qurduq-men jay, sadaq soqtım, ol keldúk - ol keldi, olar ewge kirdúkolar úyge kirdi.

Anıqlıq meyildiń házirgi máháli «DLT» te -r//-ar//-er, -ur//-úr,

-ır//-ir, -yur//-yúr, -maz//-máz affiksleri jalǵanǵan kelbetlik feyillerge betlew affiksleriniń jalǵanıwı arqalı jasaladı: Kelip baqarman, men barmaspan, yúrek yırtılur. Házirgi qaraqalpaq tilinde házirgi máhál feyilleri atır, tur, júr h.t.b. kómekshi feyillerdiń járdemi menen jasalıwı júdá ónimli.

Keler máhál feyilleri «DLT» te -ǵay//-gey, -qay//-qey affiksleriniń jalǵanıwı arqalı jasaladı: ol meńa kelgey, ol sút saǵqay.

Feyildiń funkcional formaları. Atawısh feyiller. «DLT» te tómendegi affikslerdiń járdeminde jasalǵan, -ısh//-ish, -ush//-úsh: aytısh, atısh, baqısh, kálish, barısh, tutush, -maq//mek: qashınmaq, barmaq-barıw, kelmek, ol anı kórmek kúsedi.

Kelbetlik feyil. «DLT» te kelbetlik feyiller tómendegi affikslerdiń járdeminde jasalǵan: -ǵan//-gán: bu er ol sózni unutǵan, olar ikkigú tawar satıshǵan-alıshǵanlar, ol er ewgá barǵan,ol buǵday arıtqan, kúlgen er, ol ewin bezetgen,

-aǵan//-ágán: ol er ewgá baraǵan, ozaǵan at, súzágán ókúzqá táńri móńúz bermes - súzegen ógizge táńiri múyiz bermes.

63

dúnya-mal dozaqtıń da esigin ashadı (2,313), Taǵ taǵqa qawushmas, kishi kishigá qawıshur-Taw-tawǵa qosılmaydı, adamadamǵa qosıladı,

-mısh//-mish: kelmish kishi, ol ewge barmısh, tuǵralmısh et, qazmısh arıq. - duq-dúq: men ya qurduq, meniń barduqu barmadukum, seniń kórdúkuń kórmadúkiń bir (11,48).

Kelbetlik feyil qosımtaların qollanıwda Mahmud Qashǵariy sol dáwirlerde-aq dialektlik ózgeshelik bar ekenligin kórsetedi: Hámme oǵuzlar hám qıpshaqlar kelbetlik feyil qosımtasındaǵı «ǵ» háribin túsiredi. Máselen, basqa túrkiy qáwimlerinde «Ol awǵa baraǵan ol» dese, olar usı mánide «baran ol» deydi. Basqa túrkiy qáwimleri «Ol qulını uraǵan ol» deseler, usı mánide «uran» túrinde qollanadı»,-dep jazadı (1,35).

Hal feyil. «DLT» te hal feyiller túbir morfemalarǵa tómendegi affikslerdiń jalǵanıwı arqalı jasalǵan: -a//-e: tań ata yortalım, Etil suwı aqa turur, er sóke olturdı - er shóge otırdı,

-ıb//-ib, -ub//-úb: máni kórib esi aǵdı, kórib nechúk qachmadıń, ol erni urub móńretti-ol adamdı, erdi urıp baqırttı.

-ıban//-ibán, -uban//-úbán: yay baruban -jazda barıp, sán qálibán.

-ǵalı//-gáli, -qalı//-qáli: tutushqalı, ol turǵalı qopdı, er qulun urǵalı sesindi -er adam qulın urmaqshı boldı.

-ǵıncha//ginche, -guncha//gincha: ókúz azaqı bolǵıncha, buzaǵu bashı bolsa iygi, tinmegincha ópmás, tilámegincha bolmas, suw kórmeginche etuk tartma.

Ráwish.

«DLT» te ráwish sózler -layu//-láyú affiksleri arqalı jasalǵan: arslanlayú kókrálim-arıslanday gúrkireyik, ulushıb eren bóriláyuerler bóridey ulısıp; -cha//-chá affiksleri arqalı: ewge yaǵı kirmishchá bolur, ol mánińchá, ozaqı bilge ancha aymıshozalǵı, bilgish, danıshpanlar sonday depti.

Kómekshi sózler.

64

Qashǵariydıń sózliginde tómendegi kómekshi sózler ushırasadı. Tirkewishler: ara:kishi ara kirdim, basa: men andan basa keldim-men onnan soń keldim, burın: mendin burın bardı, Toqısh (sawash) ichra urushtım,-Qushlar kibi uchtımız, bizin taba-biziń tamanǵa, Sán mániń son kel-sen mennen soń kel, Qándlár úzá chıqtımız, sániń úchún keldim. Qırıq yılǵa tegin bay bile chıǵay túzlánúr-40 jılǵa deyin bay menen jarlı teń boladı.

Dánekerler. Kelúrmúsán azu baramusen-keleseń be ya barasań ba?, túlkú me tuǵdı azu bóri mú?-túlki tuwdı ma ya qasqırma?; iki beg birlá el boldı, Qazǵu yáme sawulsun-qayǵı jáne sawılsın; anı bilib taqı bardım.

Janapaylar. -mu//mú, mı//mi: esenmúsen, kerek mú, kelúmúsen, ol bardı ma? -chu//-chú, -shı//-shi, -sa//-se, kelchú, barmachı.

Eliklewish hám tańlaq sózler. «Devanu-luǵat-it-túrk» miynetinde tómendegi eliklewish hám tańlaq sózler jumsalǵan. Mahmud Qashǵariy bul eliklewish hám tańlaq sózlerdiń ańlatatuǵın mánilerine túsinik berip ótedi: ańladi-eshek ańqırdı, churchursútti ıdısqa quyǵanda shıǵatuǵın ses, sart-sart-ayaq kiyimdi qattıraq kiygende shıǵatuǵın ses, tars-tars urdı, qars-qars-qolǵa qoldı urǵanda shıǵatuǵın ses, tırt-tırt- gezleme, bóz jırtılǵanda shıǵatuǵın ses.

§15. Yusup Has Hajibtiń «Qutadgu bilik» shıǵarması hám onıń tili

Yusup Has Hajibtiń 1069-jılı jazılǵan «Qutadgu bilik» (Baxıt keltiriwshi bilim) shıǵarması túrkiy jazba poeziyanıń eń dáslepki úlgileriniń biri.

«Qutadgu bilik» tiń úsh qol jazba nusqası saqlanǵan.

1.Vena nusqası. Bul nusqanı 1439-jıldıń 18-iyun kúni uyǵır jazıwı menen Qara Sayl Shams baxshi degen qatib Gerat qalasında kóshirip tamamlaǵan. Usı

nusqanı 1474-jılı Stambullı Abdirazaq baxshi Fanari ulı qazı Aliden ótinish etip xat jiberip, Gerattan aldıradı14. Bul nusqanı sol jerde diplomatiyalıq xızmette júrgen Avstriyalı elshi Yosif- fon-Xammer Purgshtal (1774-1847) satıp alıp Venadaǵı korollik kitapxanaǵa sawǵaǵa beredi. Házirde sol jerde A.F. 13 shifri menen saqlanadı, kólemi 190 bet jazıw, 5772 qatar qosıq berilgen.

2.Kair nusqası. Bul nusqa XIV ásirdiń birinshi yarımında arab jazıwı menen jazılǵan. Házir Kairdaǵı Kediben kitapxanasında saqlanadı, kólemi 392 bet jazıw. Bul nusqa nemis ilimpazı B.Marictiń ótinishi boyınsha bir arab qatibi 1896-jılı kóshirgen. Usı nusqa tiykarında kóshirilgen akademik V.V.Radlov qol jazbası Rossiya Ilimler

65

Akademiyasınıń Shıǵıs tanıw institutınıń Sankt-Peterburg bóliminde D-12 shifrı menen saqlanadı15.

3. Namangan nusqası. Bul arab jazıwı menen jazılǵan nusqa 1914jılı A.Z.Valitova tárepinen Namangan qalasınan tabılǵan. Ózbek aǵartıwshısı A.Fitrat 1924-jılı bul nusqanı Tashkenttegi Respublika kitapxanasına ákelip tapsıradı. Házir Abu Rayxan al Beruniy atındaǵı Shıǵıs tanıw institutınıń qol jazba arxivinde 1809 shifrı menen saqlanbaqta. Kólemi 224 bet.

«Qutadgu bilik» shıǵarmasınıń Kair nusqasın akad. V.V.Radlov 1890-jılı SanktPeterburgta járiyaladı16. V.V.Radlov sózdiń bası hám sońında únsiz dawıssızlardıń jumsalıwı, al sózdiń ortasında únli dawıssızlardıń, ásirese «d» fonemasınıń jumsalıwı sıyaqlı fonetikalıq qubılıslarǵa tiykarlanıp bul estelikti tuva tiline jaqınlastıradı.

Uyǵır jazba estelikleriniń fonetikalıq qurılısın izertlewde V.Tomsenniń izertlewleri dıqqatqa ılayıq. Ol «Qutadgu bilik» shıǵarmasınıń rifması, qosıq qurılısın tereń izertlew tiykarında akademik V.V.Radlovtıń teoriyası bul esteliktiń tilin izertlewde jaramsız ekenligin dálilledi. Ol óziniń izertlew jumısınıń nátiyjelerin 1897jılı Parijde bolǵan shıǵıstı izertlewshilerdiń XI xalıq aralıq siezdinde bayan etti. Bayanattaǵı pikirlerin 1901-jılı Vengriyada shıǵatuǵın KELETI SZEMLE jurnalında járiyaladı.

Stambuldaǵı «Túrk uyımı» shólkemi «Qutadgu bilik»tiń Vena nusqasın 1942jılı, Kair nusqasın 1943-jılı, Namangan nusqasın 1943jılı óz aldına járiyaladı. Bunnan soń 1949, 1957-jılları úsh nusqanı eki bólimnen ibarat etip Stambulda qayta baspadan shıǵardı. Prof. S.E.Malov17, Ámir Nadjip18 poemadan ayırım úzindiler járiyalaydı.

Ózbek ilimpazı K. Karimov 1962-jılı Tashkent qalasında «Qutadgu bilik» tilindegi seplik kategoriyası» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. 1971-jılı Namangan nusqası ózbek tiline awdarma jasalıp, K.Karimovtıń baspaǵa tayarlawında basılıp shıqtı19. 1987-jılı jáne bir ózbek ilimpazı K.P.Sadıkov «Qutadgu bilik»tiń til ózgeshelikleri» degen temada Tashkent qalasında kandidatlıq dissertaciya qorǵadı.

Mádeniy-tariyxıy kóz qarastan «Qutadgu bilik» úlken áhmietke ie. «Qutadgu bilik» shıǵarması payda bolaman degenshe uyǵır jazıwında yuridikalıq xújjetler, ayırım awdarma kórkem shıǵarmalar jazılıp júrgeni menen túrkiy ádebiy tildiń payda bolıwına, túrkiy jazba poeziyanıń qáliplesiwine bul shıǵarma úlken tásir jasadı.

Ilimpaz Á.Nadjiptiń kórsetiwine qaraǵanda, «Qutadgu bilik» tiń payda bolıwı menen túrkiy jazba ádebiy tiliniń qáliplesiw basqıshı

66

tamamlandı20 . Bul ádebiy til Karaxanid mámleketiniń ádebiy tili bolıp onda uyǵırqarluq tilleriniń birlikleri tiykarǵı orındı ieledi. Sonıń menen birge, «Qutadgu bilik» shıǵarması tek Karaxanid mámleketi aymaǵında ǵana emes, al XIV-XV ásirlerde Altın Orda mámleketi tusında basqa da túrkiy xalıqlarınıń ádebiy dóretiwshiligine de belgili tásirin tiygizdi. Máselen, Altın Orda mámleketiniń Edil dáryası boyında jaylasqan Sarayshıq qalasın arxeologiyalıq qazıp izertlewler payıtında «Qutadgu bilik» poemasınan báyitler jazılǵan úlken gúze tabıladı21. Bunıń ózi de túrkiy xalıqlarınıń mádeniy turmısında bul shıǵarmanıń belgili áhmietke ie bolǵanlıǵın tastıyıqlaydı. Sonday-aq, qol jazbanıń kirisiw bóliminde shıǵarmanıń Tabgash Buǵra Qara Qaǵanǵa sawǵa etilgeni bayanlanǵan. «Qutadgu bilik» te tilge alınǵan tabǵash Buǵra Qara Qaǵannıń Qońırat rayonı aymaǵındaǵı Buǵraxan qorǵanına qatnası bolıwı múmkin. Buǵraxannıń Sulayman Baqırǵaniydıń qayın atası bolǵanlıǵı tuwralı maǵlıwmatlar saqlanǵan. Abulǵazı Baxadırxannıń «Shejireyi terekeme» miynetinde de Buǵraxannıń Qońırat, Ústirt átirapında xan bolǵanlıǵı tuwralı derekler bar. «Qoblan» dástanında da Buǵraxan tilge alınadı. Demek, bul jazba estelik Xorezm oypatında xanlıq saltanatın dúzgen qara qıtaylı Buǵraǵa sawǵaǵa berilgen. «Qutadgu bilik»tiń jazılıw dáwiri de usıǵan sáykes keledi. «Qutadgu bilik»te til haqqında oǵada bahalı pikirler ortaǵa taslanadı:

Til-aqıl menen bilimniń awdarmashısı; Til adamdı húrmetli hám

izzetli kórsetedi. Til sonıń menen birge adamdı xor, zar etedi; Adam dúnyada eki nárse menen qartaymaydı, birinshisi, onıń jaqsı minezi, ekinshisi, parasat penen aytılǵan sózi; Adam balası tuwıladı, óledi. Biraq eki nárse onıń artında qaladı, birinshisi danalıq sózi, ekinshisi onıń qaharmanlıǵı. Qaharmanlıq adamnıń tek atın saqlap qaladı, al danalıq sózleri bolsa onıń atın pútkil dúnyaǵa jayadı. Sonıń ushında máńgi jasamaqshı bolsań izińde óltirmeytuǵın sóz qaldır.

Yusup Xas Hajib jazıwdıń, jazba tildiń áhmietin joqarı bahalaydı: Edi edgú yaq bu bitig sóz yańı (2656 báyit)

(Jazıw, jazba usıl eń jaqsı usıldur); Tetiglik nishani turur bu bitig,

Bitig bilgúchi er bolur qád tetig. (2190 báyit)

(Tetiglik belgisi jazıwdur, jazıwdı biliwshi kisi júdá hám tetik boladı). «Qutadgu bilik» esteliginiń tili boyınsha maǵlıwmatlar.

S.E.Malovtıń kórsetiwinshe «Qutadgu bilik» dáslep arab grafikasında jazılıp, soń uyǵır grafikasına kóshirilgen22 .

67

Fonetika tarawında qaraqalpaq tilindegi kibi erin únlesligi turaqlı saqlanǵan:

meńdin, ońdin, sánińden, yandan. Alqızıl, yashıl, yuyqa-juqa, sarańlıq, yavuz, baǵırsaq-bawırman, esizessiz, tetig-tetik, sarıǵ, qara, kók, ıssıǵkelbetlikleri; bir, eki, besh, qırq, ellig sanlıqları qollanılǵan. Almasıqlar seplengende tómendegi túrde jumsaladı: neni, ańar, muńar, anıńda. Feyildiń shárt meyili - sa//-se, -sar//-ser affiksi arqalı ańlatılǵan: usa-múmkin bolsa, erse, barsar. Tilek meyil -qay//-key, -ǵay//-gey qosımtası arqalı ańlatılǵan: yaraǵay, ashılǵay. Buyrıq meyildiń tolıq forması-suni//- súni affiksi /kórsúni, kirsúni/, -sun//-sún affiksi arqalı, qısqarǵan túri -su//-sú

qosımtası arqalı ańlatılǵan: túzúlsú-dúzelsin, achınsu-quwansın, tursu-jasasın h.t.b. Hal feyil -u//-ú,-a//-e affiksi arqalı jasalǵan: achu- sachu-sanay hám tańlay; -ayu- sóyley, sayu-sanay, hal feyildiń bolımsızlıq túri -maz//-mez, -matın//metin, -ǵıncha qosımtaları arqalı ańlatılǵan: qılumaz, bilmedin, tapundurmadın, ayırmadın, yarmadın, h.t.b.Kelbetlik feyildiń tómendegi qosımtaları jumsalǵan: - ǵlı//-igli:

«Qutadgu bilik»tiń sózlik quramında házirgi qaraqalpaq tilinde de ónimli jumsalatuǵın sózler qollanılǵan. Olardıń ayırımları bul estelikte birinshi ret qollanılǵan. Máselen: teńiz (4709) sózi. Bul sóz Orxon-Enisey esteliklerinde «taluw» túrinde gezlesedi.

«Qutadgu bilik»te:

a)Turmıslıq buyımlardı bildiretuǵın: kidiz-kiyiz, ew-úy, barchinjipek, dawatdáwet, ayaq-lágen, qapuǵ-darwaza, ud-mal, altun, úzańiúzengi, kúrsi-orınlıq, tavartawar, tárgi-dasturxan, burunduqmurındıq, kúmish kursi-gúmis orınlıq, bichaqpıchaq, ayaǵ-ıdıs, tavar-tawar, bóz-boz, qapuǵ-qapı, kómúr-kómir, kibitka-dúkan h.t.b.

b)azıq-awqatlardı ańlatatuǵın: qımız, sút, yaǵ-may, etmak-nan, qurut-qurt, borsharap, túz-dúz, gújá-góje, yoǵurt-súzbe, aǵu-uw, arpa-dán, shakar-sheker, qand-qant h.t.b;

v)Jámietlik-siyasiy túsiniklerdi hám urıw-qáwim atamaların bildiretuǵın: elchi bashı-el bası, tamǵa-tamǵa, qazna-ǵazna, ajundúnya, urúnch-nara, xakım-hákim, otaǵı-táwip, yalńuq-adam, shairshayır, begler begi, sózchi-elshi, qıvchaq, beg, el, chıǵay-jarlı, sú-

68

ásker, cherik, wázir, bay, xalq, tabchaǵ-qıtay, nóker, tórú-nızam, orda, h.t.b;

g) Tuwısqanlıq atamalardı hám adam múshelerin ańlatatuǵın: burın-murın, kisihayal, ata, ana, oǵul, qız, qadash-tuwısqan, óg-ana , ana, adash-dos, jora; yúrek, jigit, qarın-qarın, qaraq-kóz h.t.b;

d)dinge baylanıslı: yalavach-elshi, idi-quday, iem sózi, ziyarat, bayat-quday, tań namaz h.t.b;

e)ósimlikler dúnyasına baylanıslı: chechek-gúl, qaǵun-qawın, qayıq-qayıq h.t.b;

j)abstrakt mánini bildiretuǵın: yazuq-gúna, ókiner-ókiner, esenlik-den sawlıq, tóqul-túńúl, qadǵu-qayǵı, quvanch-quwanısh, uyqı-uyqı, inanma-inanba, saǵıt-jılap sıqlap mánisinde, kórksizjaman, sıńar, kósámish-kúsegen, ajun, urunch-para, emgak-miynet, etim, uvut-uyat, erdam-óner, ek-shaytan, kólikáń-kóleńke, nishannıshan, qut, sóz, yıraq, uzaq, h.t.b sózler jumsalǵan.

z)Mal sharwashılıǵına baylanıslı sózler: yılqı-tórt ayaqlı haywan, qozı, bóri, teke, qulan, túlki, arıslan, turpa, qara quzǵın, quǵ-kuw, aq quw, sońqar-suńqar, sandıǵash-búlbúl, ókúz, tazı tayshapqır tay, oq yilan-oq jılan, ud-sıyır.

y)Waqıt hám ólshem birliklerin bildiretuǵın sózler: yıl, ay, kún, yarın-erteń, yay-jaz, qısh-qıs.

k)Urıw, xalık atların bildiretuǵın sózler: yaǵma, qıfchaq, qıtay, runı, chigil, habash-negr, hindu-hind.

«Qutadǵu bilik» tegi ayırım sózler házirgi ózbek tilinde jumsalmaytuǵın bolǵanlıqtan K.Karimov olardıń ornına basqa sózlerdi qollanǵan. Máselen, «tań namaz» (3866 báyit) sóziniń ornına «bomdad namazı», «sarań» (2996) sóziniń ornına «baxil, ashkóz», «baǵırsaq kishi» (bawırman) (1909) sóziniń ornına «sadoqatli», «emgak» (eńbek) (1702) sóziniń ornına «mehnat», «esiz» (essiz) (1593) sóziniń ornına «yaman» sózlerin qollanǵan. «Kichik qaldı oǵlum etim ógsúzin» (1466) qatarındaǵı «óg» sózi eski túrk dáwirinen «ana» degen mánini bildiredi.

Sonnan qaraqalpaq tilindegi

«ógey ana» sózi hám «óksip jılaw» sózi saqlanǵan. «Óksip jılaw» degende «anasın kúsep jılaw» degen máni ańlatıladı. «Kisi» sózi

«Qutadǵu bilik» te «hayal» mánisinde jumsalǵan. Sonnan «kispurush» sózi kelip payda bolıp, «qatınpurush» degen mánini ańlatadı. Máselen, Kisi alǵu tuǵsa oǵul-qız ókúsh, (Qatın alıw kerek, kóp ulqız tuwılsın).

«Kutadgu bilik»tiń leksikasında tómendegidey frazeologizmler ushırasadı: Jaqsı sóz jarım ırıs, Kóp sóylep dana bolmassań, Bilim qádirin oqıǵan biler, zer qádirin toqıǵan biler, Boyıń qıysıq bolsa da, oyıń dúziw bolsın, ónerli órge júzedi, Dushpanıń birew bolsa da kóp, Dostıń mıń bolsa da az, Aqqa qara tez juǵadı, Sút penen kirgen minez, súek penen ketedi. Túsi jaqsınıń isi jaqsı,

69

Awırıw as penen kiredi, qıysıq aǵash otın bolar, úy almaqshı bolsań dáslep qońsıńdı tańla.

Qullası, Yusup Xas Hajibtiń «Qutadǵu bilik» shıǵarması túrkiy xalıqlarına ortaq jazba estelik. Ásirese bul esteliktiń avtor tárepinen tabǵach Buǵra Qara qaǵanǵa sawǵa etiliw faktı onı Qaraqalpaqstan aymaǵındaǵı Buǵraxan qalasına baylanıstırıw múmkinshiligin jaratadı. «Qutadǵu bilik» tiń tilinde qaraqalpaq tili ushın tán bolǵan kóplegen belgilerdi ushıratıwǵa boladı.

§16. Axmet Yugnakiydiń «Hibatul haqayıq» shıǵarması hám onıń tili

Axmet Yugnakiydin «Hibatul Haqayıq» shıǵarması túrkiy xalıqlarına ortaq jazba estelik. Sonlıqtanda túrkiy xalıqlarınıń tilin diaxroniyalıq baǵdarda izertlew ushın bahalı maǵlıwmat beredi. Bul estelik «Qutadǵu bilik», «Devanu-luǵat-it-túrk» dóretpelerinen bir qansha waqıt keyin dóretilgen didaktikalıq mazmunǵa ie kórkem dóretpe. Ilimpazlar «Hibatul Haqayıq» shıǵarmasın XII ásirlerde jazılǵan dep shamalaydı.

«Hibatul haqayıq» esteliginiń kólemi júdá úlken emes, barlıǵı bolıp 256 báyit, 512 qosıq qatarınan ibarat. «Hibatul haqayıq» dóretpesiniń tiykarǵı nusqası belgisiz, al bir neshe kóshirme nusqaları saqlanǵan.

«Hibatul Haqayıq» dóretpesiniń uyǵır jazıwındaǵı nusqası Samarqand qalasında mámleketlik isker, ádebiyat hám ilimge kızıǵıwshı Amir Arıslan Xoja Tarxannıń buyrıǵı menen Zaynul Obiddin degen xatker tárepinen kóshirilgen. «Hibatul haqayıq» tiń bul nusqası kólemi jaǵınan 246 báyitten ibarat. Uyǵır jazıwında jazılǵan bul nusqa

qol jazbasın uyǵır hám arab álipbesinde kóshirip jazǵanı tuwralı maǵlıwmat beredi. Bul tuwralı qol jazbanıń 159-betinde de maǵlıwmat berilgen: Tariyx sekiz yuz saksan

Abdukrazzaq baxshi Qustantaniyada bitidi. Bul nusqa kólemi jaǵınan 254 báyitten ibarat, 14 bapqa bólingen. Úshinshi nusqası XVI ásirde belgisiz xatker tárepinen Túrkiyada kóshirilgen. Bul nusqa Stambuldaǵı Topqapı sarayı muzeyinde

70

saqlanadı. Bul nusqa arab grafikasında jazılǵan bolıp, ol kólemi jaǵınan 242 báyitten ibarat. Bul nusqanıń qashan kóshirilgenligi jazılmaǵan, biraq nusqanıń keynine 1481-1512 jılları Túrkiyanıń sultanı bolǵan Bayazit II niń móri basılǵan. Soǵan qaraǵanda bul nusqa XV ásirdiń aqırı XVI ásirdiń basında kóshirilgen degen juwmaqqa keliwge boladı. Jáne de bul nusqada osmanlı túrklerdiń tiline tán bolǵan fonetikalıq hám grammatikalıq belgilerdiń kóplep ushırawı bul nusqanıń Túrkiyada kóshirilgenin dálilleydi.

Bunnan basqa jáne bir nusqası Túrkiyanıń Ankara qalasındaǵı Sayd-Ali kitapxanasınan tawılǵan, sońǵılıǵında joǵalıp ketken. Jáne bir kóshirmesi Berlin kitapxanasında saqlanıp turǵanlıǵı tuwralı túrk ilimpazı Rashid Raxmat Arat tárepinen maǵlıwmat beriledi.

Bul esteliktiń birinshi nusqası «Atabatul-Haqayıq» (Haqıyqatlar esigi, bosaǵası) dep atalsa, 2,3 nusqaları «Hibatul-Haqayıq» (Haqıyqatlar sawǵası») dep ataladı, 4 nusqası «Ǵayibatul-Haqayıq» (Jasırın, sırlı, ǵayıbıy haqıyqatlar) dep ataladı.

«Hibatul haqayıq» dóretpesiniń qol jazbası tabılǵanı tuwralı birinshi mártebe 1906-jılı Nájib Asim maǵlıwmat beredi hám dóretpeden úzindiler járiyalaydı. 19151916 jılları Nájib Asim tárepinen «Hibatul haqayıq» eki mártebe járiyalanıp, sonıń birewi tekst, awdarma, ayırım túsindirme sózler menen basılsa, ekinshisinde dóretpeni tolıqtırıw máqsetinde onıń faksimeli daǵazalanadı. Nájib Asim 1925-jılı «Xibatul-haqayıq»tiń A,V nusqaların baspaǵa tayarlap járiyaladı.

«Xibatul-haqayıq» esteligi boyınsha F.Kuprulizade, Jan Deni, E.E.Bertels, S.E.Malov h.t.b. ilimiy izertlew jumısların alıp bardı. Ózbek ilimpaz Q.Maxmudov 1963-jılı Tashkent qalasında «Hibatul haqayıq» shıǵarmasınıń fonetikamorfologiyalıq ózgeshelikleri» degen temada kandidatlıq dissertaciya qorǵadı.

Túrk ilimpazı Rashid Raxmat Arat 1951-jılı «Hibatul haqayıq»tı Turkiyada járiyaladı. Bul baspada dóretpeniń jazılıwı, avtorı, dáwiri, jazılıw ornı, salıstırmalı teksti, leksikası, indeksi hám de qosımsha tárizde dóretpeniń nusqaları berilgen.

«Hibatul Haqayıq» dóretpesiniń jazılıw ornı hám waqıtı tuwralı maǵlıwmatlar: Dóretpeniń ózinde Yugnak qalası tilge alınsa da, biraq qalanıń geografiyalıq

jaqtan jaylasqan ornı, xalqı, jámietlik-siyasiy awhalı tuwralı hesh qanday maǵlıwmat berilmeydi.

Basqa dóretpelerde Yugnak qalası tuwralı az bolsa da ayırım maǵlıwmatlar ushırasadı. E.E.Bertels Yugnak qalası Ferǵana oypatlıǵında jaylasqan qala bolǵan dep kórsetse, V.V.Bartold bul qala Samarqand walayatınıń aymaǵında bolǵan dep tastıyıqlaydı. Arab tariyxshılarınan Ibn Xavkal Yugnak qalası Samarqandqa jaqın jaylasqan dep kórsetedi. Ayırım ilimpazlar Túrkistan qalasınan 20-25 km shıǵıs-

71

túslikte jaylasqan Yugnak tóbeshigi sol eski qalanıń ornı bolıwı kerek dep boljaydı. Ulıwma aytqanda, Yugnak qalasınıń geografiyalıq jaylasqan ornı tuwralı maǵlıwmatlar hár qıylı.

«Hibatul Haqayıq»tiń qashan jazılǵanı tuwralı da anıq maǵlıwmatları joq. Ilimpazlar bul dóretpeniń payda bolǵan dáwirin túrlishe túsindiredi. S.E.Malov bul dóretpe X-XII ásirlerde jazılǵan dep kórsetse, N.A.Baskakov XI-XII ásirlerde payda bolǵan dep tastıyıqlaydı.

Alisher Nawayı óziniń «Nasayimul muhabbat» shıǵarmasında Axmet Yugnakiydiń dóretiwshiligine joqarı baha beredi.

Ózbek ilimpazı Q.Maxmudov A.Yugnakiydiń «Hibatul Haqayıq» dóretpesin analizlew tiykarında bul shıǵarma XII ásirdiń aqırı XIII ásirdiń baslarında jazılǵan degen juwmaqqa keledi.

«Hibatul haqayıq» dóretpesiniń qaysı xalıqqa tiyisli ekenligi, házirgi túrkiy tilleriniń qaysısına jaqın ekenligi ilimpazlar arasında tartısqa sebepshi bolmaqta. Haqıyqatında orta ásirlerde jazılǵan dóretpelerdiń qaysı xalıqqa tiyisli ekenligin anıqlaw ilim ushın úlken áhmietke ie. Sol dáwirlerde jazılǵan dóretpelerdi anaw ya mınaw xalıqqa tiyisli dep tastıyıqlawdan aldın onıń leksikalıq, fonetikalıq hám grammatikalıq qásietlerin, onıń qaysı xalıqtıń tiline jaqınıraq ekenligin anıqlaw zárúr.

Ayırım ilimpazlar «Hibatul Haqayıq» dóretpesiniń qaysı xalıqtıń tilinde jazılǵanlıǵı tuwralı maǵlıwmat beredi. A.M. Sherbak dóretpeniń 250-báyitinde «Tamamı erur qashǵariy til bilá» degenine tiykarlanıp qashǵar tilinde jazılǵan dep atap ótedi. S.E. Malov XI-XIII ásirlerde jazılǵan dóretpeler qaysı grafikada jazılıw qaramastan chaǵatay tili ushın tiykar boldı dep kórsetedi. N.A. Baskakov «Hibatul haqayıq» dóretpesi karluk-chigil-uyǵır qáwiminiń tillik qásietlerin ózinde sáwlelendiredi hám onda oǵuz qıpshaq til faktleri de ushırasadı dep tastıyıqlaydı.

«Hibatul Haqayıq» shıǵarması mazmunı jaǵınan belgili bir waqıyanı bayanlap beriwdi óziniń aldına maqset etip qoymaydı, al ilim maǵrıypet, ádep-ikramlılıq, adamgershilik h.t.b. máseleler tuwralı pikir júrgizip adamlarǵa úgit-násiyat beriw wazıypasın tiykarǵı maqset etip qoyadı.

«Hibatul Haqayıq»tıń tillik belgileri boyınsha maǵlıwmatlar.

«Hibatul Haqayıq» miynetinde 9 dawıslı, 23 dawıssız ses jumsalǵan. Eski túrkiy dáwirinde qollanılmaǵan toǵızınshı dawıslı

«á» sesi tómendegi sózlerde jumsalǵan: ártám-minez-qulıq, ádizkóp, mán h.t.b. Orxon-Enisey esteliklerinde jumsalǵan 18 dawıssızǵa qosımsha bul estelikte x,

h, j, v, f dawıssızları jumsalǵan. «X» dawıssızı: saxiy, xalı-eger, xabar, xalıq, xarab, xislat usaǵan arab-parsı sózlerinde, «h» dawıssızı hazar, halal, haram, hásiret, haq, húkim, hunar, himmat

72