Qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuciyası

101

sezimimiz arqalı qabıllanatuǵın qosıq qurılısınıń bir elementi. Írǵaq poetikalıq sózdiń eń tiykarǵı ózinsheligin ańlatadı. Ol áyyemgi dáwirde miynetten tuwıldı, soń muzıkaǵa, muzıkadan poeziyaǵa ótti. «Írǵaq poetikalıq sózdi tiykarǵı shólkemlestiriwshi, baslawshısı boldı.»1 Sebebi ólshem ırǵaqqa súyengen xalda júzege shıqtı.

Írǵaqtıń ulıwma nızamlılıqları negizinen úshewbir ólshemge tiykarlanıw, tákirarlanıw hám onı esitiw múmkinligi. Tákirarlanıw belgili bir waqıt ishinde, orında, tártiplilik tiykarında almasıw arqalı, bóleklerge ajıralıw jolı menen gezekpegezek júzege asıwı múmkin.

Qaytalanıwlar buwnaqlarda (eki yamasa bir neshe buwınlardıń jıynaǵı), uyqasıw arqalı bántte, sóz hám qatarlarda boladı. Qosıqtı ápiwayı prozaday etip te oqıw múmkin, biraq bunda qatarlarǵa sarpla-natuǵın waqıt birligi birdey bolmaydı.

Írǵaqtı payda etiwde qatarlar-dıń, bánttiń bar ekenligin seziw hám sestiń xızmeti de ayrıqsha. Ritm (ırǵaq) grekshe teń ólshewlilik degen maǵananı ańlatıp, bir-birine ulıwma baylanısqan bóleklerdiń bir qıylı waqıt ishinde qaytalanıwın esitiwden tuwılǵan jaǵımlı hawaz.2 Biraq bir-birine teń bólekler degende salıs-tırmalı túrde ǵana aytıladı, sebebi, bul teńlik ishki ózinsheliklerine iye. Bul nárse ayırım waqıtlarda ólshemniń buzılıwında, eki sózdiń shegerasında dawıslı seslerdiń keliwinde, buwnaqlardaǵı buwın sanınıń birdey emesliginde, bir grammatik buwınnıń eki buwın xızmetin atqarı-wında, ritmik pauzalardıń túrlishe bolıp keliwinde, ayırım jaǵdaylarda qatarlardıń uzın ya qısqa bolıwında kórinedi.

B. Xolshevnikov: «Qosıqtaǵı ırǵaqtıń tábiyatı muzıkadaǵıǵa

qaraǵanda basqasha. Muzıka ırǵaǵı toqtawsız, pauzalar belgili bir sozı-lıńqılıqqa iye hám muzıka ólshewine kiredi. Dawıstıń

102

bálentligi hám sozılıńqılıǵı qatań anıqlanǵan. Qosıqtaǵı ırǵaq tınıspalı, hár bir qatar ırǵaq háreketin basınan baslaydı, qatarlar ishindegi hám qatarlar arasındaǵı pauzalar sozılıńqılıǵı jaǵınan anıq emes hám qosıq ólshemine kirmeydi. Írǵaqlı sózdiń metrik-sintaktik bóliniwi qosıqtaǵı dawıs qatarlarınıń tártiplesiwi arqalı jaratıladı»1, - deydi. Biraq házirgi túrkiy poeziyada pauzalar, ásirese, barmaq ólshemindegi qosıqta belgili bir sistemalılıqqa iye hám ırǵaqlı pauza // belgisi menen belgilenedi.

Qosıqlı sóz ırǵaqqa, ırǵaq qosıqlı sózge ózinshe forma, sulıwlıq baǵıshlaydı. Írǵaq qosıqlı sózdi hár qanday ápiwayı sózge salıstırǵanda bir dáreje joqarı kóteredi. Írǵaqtan sózge astarlılıq, kóterińkilik ótedi: ırǵaq pikirge isenim, ótkirlik beredi, ırǵaqlı pikirdi yadlaw ańsat hám ol uzaq waqıt esten shıqpaydı. Sonlıqtan da áyyemgi Shıǵısta hám greklerde mediсina, tariyx, filosofiyaǵa tiyisli miynetlerdi qosıq formasında, ırǵaqlı etip jazǵan. Bul arqalı avtorlar óziniń pikiriniń tásirsheńligin arttırmaqshı, yadlanıwın ańsatlastırmaqshı bolǵan. Írǵaq-lı sóz sulıw, saltanatlı kórinedi. Sol ushın da ráń-báráń ırǵaqqa iye bolıwı poeziyanı forma jaǵınan ǵana emes, mazmun jaǵınan da bayıtadı. Qalaberse, ırǵaq adamǵa zawıq baǵıshlaydı, sózdegi sezimtallıqtı, emoсio-nallıqtı arttıradı, ruxıy zárúrlikti qandıradı, Arestoteldiń aytqa-nınday, ideyanıń oqıwshı sanasına sińip barıwına járdemlesedi.

Negizinen ırǵaqtıń tiykarı tábiyattıń ózinde. Máselen, miynet etiw proсessinde bir tekles qaytalawdıń ózi ırǵaqtıń bir qansha túrin kelip shıǵaradı - digirman tartqanda, keli túygende. Ulıwma ırǵaq ekige bólinedi: 1. Seslik ırǵaqlar. 2. Háreketli ırǵaqlar. Seslik ırǵaqlarǵa muzıkadaǵı ırǵaq, qosıq ırǵaǵı kiredi. Ol esitiledi hám qabıllanadı. Al háreketli ırǵaqlar jokarıda aytıp ótkenimizdey belgili bir háre-ketlerdiń izbe-iz qaytalanıwı

103

nátiyjesinde júzege shıǵadı. Endi usı eki túrli ırǵaqtıń bir birine tásiri bar ma degen soraw tuwıladı. Olardıń tásiri birinshi gezekte seslik ırǵaqtıń háreketli ırǵaqtı keltirip shıǵarıwında kórinedi. Máselen, muzıkaǵa oyınǵa túsiwdi alıp qarayıq. Muzıkadaǵı ırǵaqtıń baǵıtına qaray oyındaǵı hárekettiń baǵıtı belgilenedi. Eger muzıkanıń ırǵaǵı áste-aqırın bolsa, oyındaǵı háreket, onnan kelip shıǵatuǵın ırǵaq ta soǵan sáykes áste boladı. Muzıkanıń ırǵaǵı kerisinshe bolsa, oyınnıń ırǵaǵı da sáykeslenedi. Demek, seslik ırǵaqtı esitiw arqalı onıń jiyiligin sezinemiz. Usı seziniw háreketti basqaradı hám háreketli ırǵaq kelip shıǵadı. Bul seslik ırǵaqtıń háreketli ırǵaqqa tásiri bolıp tabıladı.

Qosıq teoriyasın izertlewshiler ırǵaqtıń kelip shıǵıwın áyyemgi dáwirlerden baslaydı. Dáslepki adamlar toparları haywanlardı uslaw ushın olardı quwǵanda yamasa qáwip dóngende hár qıylı ırǵaqqa salıp baqıratuǵın bolǵan. Bir biri menen sóylesiw ushın sózlik quram jetispegen waqıtta da hár qıylı ırǵaqqa salıp qıshqırıwlar arqalı túsinisken. Demek ol dáwirde ırǵaq mánilik xızmet atqarǵan degen juwmaq kelip shıǵadı. Adamlar jámiyeti rawajlanıp sóylew tili payda bolǵannan keyin de qosıq teksti payda bolmastan burın-aq ırǵaq payda bolǵan. Adamlar xor bolıp qosıq aytıw ushın dáslep onıń namasın oylap tapqan, soń oǵan tekst tańlaǵan.

1

Erte dáwir turmısınan seslik ırǵaq penen háreketli ırǵaqtıń baylanısı haqqında da oǵada kóplep mısal keltire beriwge boladı. Máselen, ertede adamlar biyday oraqtı baslarda, qırman atatuǵın waqıt-ta belgili bir ırǵaqqa salıp aytatuǵın dástúriy qosıqlardı oylap tapqan. Bunda oraq baslar waqıtta arnawlı ırǵaqqa salıp qosıq aytıw arqalı esken samaldı tındırıp, jawın-shashındı toqtatıwǵa, kerisin-she qırman atar waqıtta basqasha ırǵaqqa salıp qosıq aytıw arqalı samaldı shaqırıwǵa, solay etip, tábiyat qubılısların ózlerine

104

kerekli bolǵan baǵdarǵa maslastırıwǵa háreket jasaǵan. Házirgi dáwirde kepshik penen dándi suwırarda ısqırıw arqalı samaldı shaqırıwǵa umtılıw, mine, usı dástúrdiń biziń dáwirimizge shekem kelip jetken nusqaları bolıp tabıladı. Usı mısaldıń ózinen-aq tábiyatta barlıq nárse bir-biri menen baylanıslı bolatuǵının, seslik ırǵaqtıń háreketli ırǵaqqa yamasa kerisinshe tásir etip otıratuǵının túsiniw qıyın emes.

Solay etip, ırǵaqtıń kelip shıǵıw tariyxına, onıń hár qıylı túrleriniń bir birine tásiri máselesine sholıw jasadıq. Al biz ushın eń áhmiyetlisi qosıq ırǵaǵınıń tábiyatı, onıń jasalıwı máselesin úyreniw bolıp esaplanadı. Álbette qosıq ırǵaǵı qosıq qatarında júzege keledi. Sebebi, qosıqta hár bir qatar óz aldına oqıladı. Qosıqtıń bántlik qurılısına, uyqasıw sistemasına qaray hár bir qatardıń ırǵaǵı ózinshelikke iye boladı. Máselen, tórt qatarlı qosıqta dáslepki úsh qatarda ırǵaqtıń jelisi kem-kemnen joqarılap baradı da tórtinshi qatarǵa kelgende birden páske tásedi. Bul bir bánttiń tamam bolǵanlıǵın da ańlatadı. Sonday-aq bir qıylı bánttegi qosıqlarda da uyqas túrleri hár qıylı bolsa (birgelkili, shalıs, rubayı uyqas h.t.b.) ırǵaq ózgeriske ushırap otıradı.

Demek, ırǵaq qosıq qatarında payda bolatuǵın bolsa, onıń qalay jasalatuǵının biliw de úlken áhmiyetke iye. Qosıqtıń oqılıwı qara sózdiń oqılıwınan túp-tiykarınan parıq qılatuǵının joqarıda atap ótken edik. Sebebi, qosıq qatarın prozadaǵıday pauzasız oqıw múmkin emes. Sonlıqtan da qatardaǵı buwın sanına qaray bir qosıq qatarın eki, úsh, tórt pauzaǵa bólip oqıymız (pauzaǵa bólmey oqıw tek tórt buwınlı qosıqlarda, máselen, «Hákke qayda» qosıǵında gezlesedi). Mine, usı bir pauzanı ádebiyattanıw iliminde buwnaq dep ataydı. Bir buwnaq ádette, eki, úsh, tórt, bes buwınnan, júdá siyrek jaǵdaylarda altı buwınnan ibarat boladı. Demek ırǵaqtı payda etiwshi tiykarǵı element buwnaq bolıp esaplanadı. Hár buwnaqtıń arası

// belgi menen belgilenedi.

105

Gezenip// turǵanday// ǵıybat sadaǵı, Baramız// aylanbay// biz artımızǵa, Adamlarsız// jasay// almasadaǵı, Adam// adamlardan// qashadı bazda.1

Qaraqalpaq poeziyası ádette, barmaq ólsheminde dóretiletuǵını belgili. Barmaq ólsheminde ırǵaqtıń payda bolıwı, aytayıq aruz ólshemin--degige yamasa tonikalıq ólshemdegige salıstırǵanda túpkilikli ózinshelik-ke iye. Bul ózinshelik birinshi gezekte buwnaqtıń shegerası aruz ólshemin-degidey bir sózdiń ortasında da kele bermesten eki sózdiń shegerasında keliwi menen belgilenedi. Sonlıqtanda qaraqalpaq qosıǵın oqıǵanda yamasa onı namaǵa salıp aytqanda bir sózdi ekige bólip aytıwǵa bolmaydı. Hár bir qatarda buwnaqlardaǵı buwın sanlarınıń ózgeriske ushırap otıratuǵını-nıń tiykarǵı mánisi, mine, usında. Bunı biz joqarıda mısal keltirgen qosıqta da kórip óttik. Qatarlardaǵı buwnaqlarda buwınlar tómendegishe sanda jaylasqan: 3+3+5/ 3+3+5/ 4+2+5/ 2+4+5. Al aruz ólsheminde buwınlardıń sozılıńqı yamasa qısqa bolıp keliwi qatań shártlilikke iye bolǵanlıqtan da bir sózdi eki buwnaqqa (turak) bólip oqıwǵa boladı. Bunda sózlerdiń mánisi ózgermeydi. Qaraqalpaq poeziyasında qosıqtaǵı sózlerdi eki buwnaqqa bólip oqıw barmaq ólsheminde ırǵaq jasaw prinсipin buzıp ǵana qoymastan sózlerdiń mánisiniń buzılıwına da alıp keledi.

Ulıwma poeziya sózlerdiń únemli ıqsham bolıwın talap etedi. Sebebi, uzınshubay sózler, aytayıq, bes buwınnan ziyat sózler poeziyada qabıl etilmeydi. Bunıń baslı sebepleriniń biri ırǵaqtıń tábiyatına baylanıslı. Bunı orıs ádebiyatshıları da tastıyıqlaydı: «Jeti buwın-lıdan ziyat sózlerden proza baslanadı (anıǵıraǵı, bul sózler tek prozaǵa ǵana jaramlı).2

Joqarıda biz mısal keltirgen I. Yusupovqa tiyisli qosıqta

1 Yusupov I. Tańlawlı shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı, 1-tom, Nókis, "Q-qstan", 1992, 92-b.

106

bun-day uzın sózler joq. Sonlıqtan da olar bir tegis ırǵaqqa túsedi hám bar-lıq buwnaqlardaǵı buwın sanlarınıń teń bolmawı buǵan keri tásirin tiygizbeydi.

Írǵaqqa, álbette, birinshi gezekte qosıq qatarlarındaǵı buwın sanı tásir jasaydı. Jeti, segiz buwınlı qosıqtıń ırǵaǵınan on bir buwınlı qosıqtıń ırǵaǵı túpkilikli parıq qıladı. Joqarıdaǵı kel-tirilgen mısalda qosıq on bir buwınlı bolıp hár bir qatar úsh buw-naqqa bólingen, hár bir buwnaq buwın sanına qaray óziniń oqılıw intonaсiyasına iye. Al jeti, segiz buwınlı qosıqlarda hár bir qatar tek eki buwnaqqa iye boladı. Máselen:

Mıń-mıń gúller//ishinde, Eń tatımlı// bir gúlim, Kórer seni// túsinde,

Saǵan ashıq// búlbiliń.1 yamasa Pal bereyin,// anam, alsań, Jan bereyin,// anam alsań, Qáytkende//

ırza bolarsań? Mehribanım,// janım, anam.2

Bul mısallardıń birinshisiniń hár bir qatarı jeti buwınnan, ekinshisinde segiz buwınnan. Jeti buwınlı qosıqtıń tórt qatarında da birinshi buwnaq tórt buwınnan, ekinshi buwnaq úsh buwınnan jasalǵan. Ekinshi mısalda úshinshi qatardan basqasınıń barlıǵında hár buwnaq tórt buwınnan. Úshinshi qatarda bul teńlik buzıladı. Ol da qatardaǵı sózlerdiń kóp buwınlı bolıp keliwine baylanıslı. Sonday-aq qarakalpaq poeziyasın-da júdá jeke siyrek bolsa da hár bir qatarı tek tórt buwınnan ibarat qosıqlar da gezlesedi. Olar kóbinese folklordaǵı hám házirgi ádebiyattaǵı balalar qosıqları. Sebebi, qatarlarda buwınlardıń az bolıwı

1Izbasqanov J. Ómirge qushtarlıq, Nókis, "Q-qstan", 1987, 120-b.

2Seytjanov T. Shıǵarmaları, 2-tom, Nókis, "Q-qstan", 1992, 35-b.

107

balalardıń atqarıwına, namaǵa yamasa taqmaqqa salıp aytıwına qolay. Bunday qosıqlar-dıń ırǵaǵı da ápiwayı. Barlıǵı bolıp bir buwnaqtan ibarat.

Hákke qayda?

Uyasında. Ne qılıp atır? Keste tigip.

Kestesi qanday? Alaqanday. Kimler ushın? Sizler ushın.3 h.t.b.

Esik qaǵar Jańa jıl. Jańa ıǵbal,

Jańa jır. Ayazlı qıs, Appaǵım. Saǵınamız Aq qarın.1

Mine, usıǵan usaǵan qosıqlarda ırǵaq ápiwayı, olar eki yamasa onnan da kóp buwnaqlarǵa bólinbeydi. Bunday qosıqlardıń qatarlarında tórt hám bes buwın aralasıp keledi. Biraq bunnan ırǵaq buzılmaydı. Sebebi, bir buwınnıń artıwı kóbinese sistemalı túrde qaytalanadı yamasa eki sózdiń shegerasında dawıslı seslerdiń qaytalanıp keliwinen payda boladı. Ádette, bunday qosıqlarda kóp buwınlı sózler derlik qollanılmaydı. Demek, ulıwma poeziyada kóp buwınlı sózlerdiń qollanılıwı jat degen nızamlılıq qosıqtıń bunday túrlerinde qatań saqla-natuǵını kózge taslanadı.

Qaraqalpaq poeziyasında ırǵaqtıń eń quramalı túri - bul

1Qaraqalpaq xalıq qosıqları, Nókis, "Q-qstan", 1965, 111-b.

2Izbasqanov J. Men kútken kún, Nókis, "Q-qstan", 1993, 113-b.

108

ǵázzel-lerdiń ırǵaǵı. Sebebi, ǵázzeller ádettegiden tıs ólshemge iye, hár bir qatarı 1518 buwınnan ibarat. Sonday-aq haslında ǵázzeller aruz ólshe-minde jazılatuǵın qosıq túri. Aruz buwınlardıń sozılıńqı hám qısqalıǵına qurılatuǵın bolǵanlıqtan da onıń ırǵaǵı da ádettegiden tısqarı. Al qaraqalpaq poeziyasındaǵı ǵázzeller onıń tek sırtqı forma-sın qabıllaǵan. Sonlıqtan da olar barmaq ólsheminde jazıladı. Basqa qosıqlarda qatarlardaǵı buwnaq sanı úshewden aspaytuǵın bolsa, ǵázzel-lerde tórtbes buwnaqqa shekem boladı. Hár bir buwnaqtaǵı buwın sanı da artıq keledi.

Sahıbjamalım,// kewlimniń qusın// awlap// alıp ket, Qırmızı gúller// ashıldı,// orıp bawlap// alıp ket. Xafız emespen, // bererge// Samarqand,// Buxaram joq. Xusni// temirlániń menen// óziń jawlap// alıp ket.

Yamasa

Yar,// oyan naz uyqıdan,// tań sáhár// bolıp qaldı, Jáne Ámiw boyında,// náwbáhár// bolıp qaldı,

Jarqılıq,// átshók shaqırdı,// awıl sırtında// aqsham, Bizge// wádeli ayında// báhár// bolıp qaldı. 1

Eger on bir buwınlı qosıqlarda ırǵaqtıń bir tegisligi bayqalsa, joqarıdaǵı ǵázzellerde olar ózgermeli. Birinshi hám ekinshi bánttiń buwnaqlarınıń jaylasıw tártibi tómendegishe: 1. 5+5+2+3, 5+3+4+3, 5+3+3+4, 2+6+4+3 2. 1+6+3+4, 7+3+4, 3+5+5+2,

2+6+2+4. Kórip otırǵanı-mızday eki bántte de buwnaqlarınıń qurılısı boyınsha bir birin qaytalaytuǵın eki qatar joq. Bul demek, qatarlarda buwın sanı qanshelli kóp bolsa, ırǵaq sonshelli quramalasıp bara beredi degendi ańlatadı. Ásirese, ekinshi bántte ırǵaq júdá ózgermeli. Birinshi qatar-da tek bir buwınnan ibarat buwnaq bar, al ekinshi qatardıń birinshi buwnaǵı jeti buwınnan ibarat. Eger de birinshi qatardaǵı «Yar, oyan naz uyqıdan» degen eki buwnaqtı bir buwnaq qılıp oqıwǵa háreket etip kórsek she? Onda «oyan

1 Yusupov I. Tańlawlı shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı, 2-tom, Nókis, "Q-qstan", 1992, 264-b.

109

naz uyqıdan» degen sóz dizbegi kimge qaratılıp aytılıp atırǵanı belgisiz bolıp qalar hám «yar» sózi basqa sózlerdiń arasına jutılıp, belgisiz bolıp qalar edi. Al qosıqta yar sózi pikirdi alıp júriwshi tiykarǵı sóz. Sebebi, ondaǵı barlıq sezimler áyne, yarǵa qaratılǵan. Ekinshiden, yar sózi qaratpa sóz. Qaratpa sóz hátteki prozada da basqa sózlerden oqshawlanıp aytıladı. Kerisinshe ekinshi qatardaǵı «Jáne Ámiw boyında» degen bir buwnaqtı eki buwnaqqa bóliwge bolmaydı. Sebebi, Ámiw boyında bir maǵananı ańlatıwshı sóz dizbegi. Olar sirá eki buwnaqqa bólinbeydi. Jáne sózi Ámiw boyında waqıyanıń qaytalanıp atırǵanın ańlatıwshı sóz. Sonlıqtanda onı Ámiw boyınan ajıratıw múmkin emes. Demek, usınıń ózinen-aq barmaq ólsheminde jazılǵan qosıqlarda ırǵaq birinshiden, mánilik prinсipte buwnaqlarǵa bólinse, ekinshiden intonaсiyalıq prinсip-te bólinedi. Sonıń ushın da barmaq ólshemindegi qosıqlarda aruz ólshemin-degidey buwnaqlardaǵı buwın sanlarınıń teń bolıwı shárt emes.

Barmaq ólshemindegi qosıqlarda ayırım jaǵdaylarda qatarlardaǵı buwın sanlarınıń teńligi prinсipi buzıladı. Bul, álbette, birinshi gezekte ırǵaqqa tásir jasaydı.

Ádette, barmaq ólsheminde jazılǵan qosıqlarda buwın sanlarınıń teń kelmewi ya orfografiya hám orfoepiyanıń qádelerine baylanıslı (sózdiń jazılıwı menen aytılıwınıń teń kelmewine), ya qosıqta tuwıslas emes tillerden kirgen sózlerdiń qollanılıwına baylanıslı boladı. Biraq bul qosıqta qatarlardaǵı buwın

1 Ceytjanov T. Shıǵarmaları, 2-tom, Nókis, "Q-qstan", 1992, 52-b.

110

sanlarınıń teń bolmawın jokarıdaǵı eki sebepke de baylanıstırıp bolmaydı. Bunı shayır óz shıǵarması ústinde jetkilikli dárejede jumıs alıp barmaǵanı menen túsindiriw múmkin.

Solay etip, ırǵaq qosıqtıń eń tiykarǵı, poetikalıq sózdi jay sózden ayırıwshı elementi ekenligin kórip óttik. Ol poeziyaǵa ayrıqsha sıpat, ráń-báráńlik baǵıshlaw menen birge oǵan emoсionallıq, estetikalıq tásirsheńlik inám etedi hám qosıqtıń yadlanıw imkaniyatın keńeytedi. Poetikalıq sózdiń (qosıqtıń) baslı ózinsheliginiń biri ol yadlanadı. Yadlanıwǵa birinshi gezekte ırǵaq imkaniyat jaratadı. Óytkeni,

ırǵaq qosıqtaǵı sózlerdiń belgili bir sistema menen izbe-iz jaylasıwın talap etedi. Olar ırǵaq arqalı bir-biri menen shınjırlanǵanday bekkem baylanısadı. Eger sózlerdiń birewi túsip qaldırılsa ırǵaq buzıladı hám sózdiń ornı opırayıp bilinip qaladı. Solay eken, ırǵaqtıń jelisi arqalı umıtılǵan sóz eriksiz tekstke enisip ketedi. Ekinshiden, kórkem ádebiyatta tek qosıq namaǵa túsedi hám muzıkanıń gúzetiwinde atqarıladı. Írǵaq, mine, qosıqtıń muzıkalılıǵın támiyinlewde de tiykarǵı xızmetti atqaradı. Bir tegis ırǵaqqa iye qosıq muzıkaǵa da jaqsı túsedi. Úshinshiden, ırǵaq qosıqtaǵı seslerdi retlestiriwshi de bolıp esaplanadı. Olay dewimizdiń sebebi qosıqta ziyat, enispey turǵan ses bolmawı kerek. Qosıq qatarlarındaǵı dawıslı hám dawıssız sesler, bir-biri menen únlesiwshi seslerdiń sanı da birdey bolıwı lazım. Bunı qosıqtıń tábiyatı talap etedi.

Uyqas, ásirese, túrkiy xalıqlar poeziyasında, sonıń ishinde qara-kalpaq poeziyasında ázelden-aq qosıqtıń eń tiykarǵı elementleriniń biri sıpatında tanılıp kelingen. Biziń poeziyamızdıń uyqasqa bay bolıwı, shayırlardıń bul tarawdaǵı izleniwshiligi de áyne usıǵan baylanıslı. Bunı túrkiy poeziyanıń qosıq qurılısın izertlewshiler - V.V.Jirmunskiy, I.B. Stebleva, M.K. Xamraev, Z. Axmetov, U. Tuychiev hám basqalar tastıyıq-laǵan hám onı qaraqalpaq klassik ádebiyatı mısalında da, házirgi poeziyada da