Qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuciyası

81

parallelizm.1

Bul janrda úshinshi qatar tiykarǵı ideyanı jáne bir márte qaytalawshı xızmetin atqaradı (múmkin, bul qatardıń basqa qatarlar menen uyqaspawı usınıń menen túsindiriler), al ulıwmalastırıwshı xızmetin atqarıwshı tórtinshi qatarda mazmun tolıǵı menen ashıp beriledi hám avtordıń tiykarǵı ideyası bekkemlenedi.

Solay etip, bul janr ózinshe úsh múyeshlikti payda etedi - tezis, antitezis, sintez.2

Jazba ádebiyatta rubayınıń tiykarın salıwshılar Rudakiy hám Xonzoda (1X-X ásirler) bolıp esaplanadı. Bul janr X1 ásirge kelip alım hám shayır Omar Xayyam (1048-1122) tárepinen ayrıqsha rawajlandırıldı.3

Izertlewler aruzda jazılǵan rubayılar menen barmaq ólsheminde jazılǵan «tórtlik»tiń parq etetuǵının kórsetti, biz barmaq ólsheminde jazılǵan «tórtlikler» rubayı bola almaytuǵının tastıyıqlaymız. Rubayı hám «tórtlik» ózinsheligi hám teoriya sonnan dálalat beredi, rubayı da «tórtlik» te tiykarınan tórtlik túrleri, olar ortasında ótip bolmaytuǵın jar joq. Biraq eń tiykarǵı belgi rubayınıń mazmun hám mazmundı jetkerip beriw menen baylanıslı bolǵan kompoziсiyasında, aruzdaǵı rubayı usı janrdıń dástúriy ólsheminde jazılıwı shárt.4

Rubayınıń dástúriy uyqas forması a,a,b,a, júdá siyrek jaǵdayda a,a,a,a. Biraq usı uyqas formasında jazılǵan tórtliklerdiń barlıǵı rubayı bola bermeydi. Onıń ushın ol joqarıda atap ótilgenindey aruz ólshemi Xazadj baxrınıń axrab hám axram tarmaqlarında jazılıwı shárt. Al qaraqalpaq ádebiyatına bolsa aruz ólshemi biygana.

82

Solay da biziń poeziyamızda (T.Jumamuratov,1 K. Karimov2) ápiwayı tórtlikti rubayı rubrikasınıń astında beriw jaǵdayları ushırasadı. Bunday halatlardı ózbek ádebiyatında da ushıratamız.

«Rubayı janrına tiyisli shıǵarmalar tórtlikler ishinde, rubayı talaplarına

nátiyjesinde júz bergen dew múmkin.»3 Qaraqalpaq ádebiyatında rubayı

shıqqan dep juwmaq jasawǵa boladı.

Solay etip, qaraqalpaq ádebiyatında kishi lirikalıq janrlar tarmaǵına kiretuǵın tórt qatarlı qosıqlardı tek tórtlikler dep ataw múmkin. Ádebiyatımızdaǵı tórtliklerdiń rubayı emes, al ápiwayı tórtlik-ler ekenligin ádebiyatshı Q. Járimbetov ta quwatlaydı.

«Ulıwma qaraqalpaq poeziyasında aruz benen jazılǵan birde-bir rubayını tabıw qıyın. Olay bolsa, qaraqalpaq poeziyasında, sonıń ishinde Ájiniyaz hám Berdaqta ushırasatuǵın juwmaqlanǵan bir ideyanı beretuǵın, bir birinen ǵárezsiz tórt qatarlı qosıqlardı rubayılar dep emes, al tórtlikler degen atama menen júritken maqul.»

4

Bul forma qaraqalpaq ádebiyatında júdá keń tarqalǵan. Sońǵı 30 jılda T. Jumamuratov, I. Yusupov, T. Sársenbaev, K. Raxmanov, J.Izbas-qanov, M. Seytniyazov, K. Karimov, B. Genjemuratov, S.Ibragimovlar ózleri-niń joqarı kórkemlikke iye tórtliklerin dóretti.

Bul formanıń bir qatar jaqsı úlgileri de áyne, T.

83

Jumamuratovtıń qálemine tiyisli. Shayır rubayı janrınıń eń kórnekli wákili Omar Hayyamnıń kóp ǵana rubayıların qaraqalpaq tiline awdardı. Álbette, kópshilik jaǵdayda kórkem awdarmanıń dóretiwshilikke tásiri kúshli boladı. Bunday tásir T. Jumamuratovta da bayqaladı: onıń tórtlikleri uyqasıw forması boyınsha da rubayı menen birdey - a,a,b,a.

Adam keler, keter dúrkin hám dúrkin, Júrek qıymaq emes dúnyanıń kórkin, Ulıqmanday mıń jıl ómir súrseń de, Sonıń arjaǵında bar taǵı bir kún.

Hamal barda jaramsaqlar tıyılmay, Kózge maqtar satatuǵın sıyırday, Maqtaw biraq jıynap qoyar zat emes, Awnap tússe qalıp qoyar buyırmay.1

Bul tórtlikler tek uyqas forması boyınsha ǵana emes, al pikirdi jetkeriw usılları boyınsha da rubayılardı esletedi. Olardıń hár birinde pikirler «tezis-antitezis- sintez» formasında berilgen. Eki tórtlikte de ómir filosofiyası belgili dárejede ashıp beriledi. Adamnıń ármanları túwesilmegeni sıyaqlı ómir súriwge degen háwesligi de hesh qashan ada bolmaydı. Ómir haqqındaǵı bul turmıs haqıyqatlıǵı birinshi tórtlikte júdá pákize usılda kórkem haqıyqatlıqqa aylandırıladı. Ekinshi tórtliginde de shayır alǵa qoyǵan kórkem wazıypanı orınlawdıń úddesinen shıqqan. Hámel, baylıq dese aspannan taslaytuǵın ashkózler, kózińshe maqtap, sırtıńnan sayatuǵın jalataysımaqlar burın da bolǵan, házir de bar. Shayır usınday adamsımaqlar taypasınıń obrazın jasaw menen birge inanımlı kórkem juwmaq shıǵaradı. Qosıqtaǵı «Jaram-saqlar»,

«sıyır», «maqtaw» sıyaqlı kórkem detallar qatarlardaǵı pikir-lerdi bir-biri menen baylanıstırıw hám olarǵa logikalıq juwmaq jasawda

84

sheshiwshi xızmet atqarıp turǵanı áhmiyetli. Bul qosıqtıń ishki forması menen sırtqı formasınıń bir-birine sáykes ekenliginen dálalat beredi.

I.Yusupov tórtlik janrında eń sátli qálem terbetken shayırlardıń biri. Ol óz shıǵarmalarında tórt qatarda-aq úlken mazmun bere alıw múmkin ekenligin dálilledi. «Shayırdıń tórtlikleri ishki dramatizmge, intel-lektuallıq oy naǵıslarına qurıladı, konkretlilik bulardıń kópshiligine tán boladı, bular onıń tórtliklerine belgili bir tutaslıq, bir-biri menen ishtey baylanıslılıq beredi.»1

Qondı bir tamshı shıq pisken almaǵa, Hám «men-mazmunman» dep kerdi kókirek, Biraq kún shıqtı da onı jalmadı,

Alma tur. Al qayda sol shıqtan dárek(2

Birewler keń peyillikke shaqırar,

«Mendey hújdanlı bol» desip ah urar, Sen bazarǵa barıp tıńlap kór: hár kimÓzinde joq zattı izlep baqırar...3

Úsh kúshik saqladım sada gezimde, Tarǵıl kópek boldı tumsıǵı qasqa, Úshewi de tislep aldı ózimdi,

Endi sert aytqanman iyt saqlamasqa.4

Tórtliklerde kórkemlew quralların hám usılların qatnastırıw

- bul poeziyadaǵı eń quramalı qubılıslardıń biri. Sonıń menen birge ol zárúr de. Sebebi, qısqa qatarlarda úlken mazmun beriwge, pikir obrazlılıǵın arttırıwǵa, áyne kórkemlew quralları hám usılları

1Axmetov S. Qaraqalpaq sovet poeziyası, Nókis, "Q-qstan". 1988, 307-b.

2Yusupov I. Shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı, 1 tom, Nókis, "Q-qstan", 1978, 78-b.

3Yusupov I. Shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı, 2-tom, Nókis, "Q-qstan", 1978, 56-b.

4Yusupov I. Tańlawlı shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı, 2-tom, Nókis, "Q-qstan", 1992, 12-b

85

(troplar hám figuralar) múmkinshilik jaratadı. Birinshi mısalda shayır simvollıq súwretlewden hám parallelizm usılınan paydalanǵan. Shıq - maqtanshaqlıq, turaqsızlıq, alma - keń peyillik hám turaqlılıq, barlıq simvolı. Ómirde kúshsizler, erteńgisine isenbeytuǵınlar kóbi-rek maqtanadı. Shıq - solardıń ádebiyattaǵı kórkem obrazı. Al alma ushın bul jaǵdayda maqtanıw da,

«men-mazmunman» dep talasıw da zárúr emes. Simvollıq obrazdıń eń tiykarǵı ózinsheligi de sonnan ibarat, ol tikkeley mánisinde de, awıspalı mánisinde de mazmunǵa iye bola beredi. Shayır simvoldıń bul qásiyetin hám eki simvollıq obrazdı qatara qoyıp súwretlew usılın (parallelizm) utımlı qollanǵan.

Ekinshi mısalda shayır allegoriyadan hám janlandırıw (gradaсiya) usılınan paydalanıw arqalı belgili bir ómir shınlıǵın kórkem shın-lıqqa aylandırǵan. Úshinshi mısalda bolsa, úsh kúshik metaforası júdá kúshli shıqqan. Shayır usı úsh kúshikke baylanıslı túsiniklerdi bir-birine qarsı qoyǵan yamasa antiteza usılın qollanǵan. Sonday-aq «úsh kúshik» - bul metaforalıq detal. Qosıqtaǵı metaforalıq mánis usı detalǵa baylanıslı kelip shıǵadı hám shıǵarma tutası menen metaforalıq mazmunǵa iye boladı. Bul shıǵarmadaǵı mazmundı jetkeriwge baylanıslı eń utımlı usıl.

Mine, bular tórtliklerdiń ishki forması bolsa, sırtqı formanıń da oǵada kórkem ekenligin bayqawǵa boladı. Uyqastıń jaylasıw poziсiya-sınıń hár qıylı ráń-báráń ekenligin aytpaǵannıń ózinde olar qarısıp ketken uyqaslar hám pikirdi alıp júriwshi sózler. Sonday-aq sózlerdi óz ornında hám únemli paydalanıwda da shayır sózsiz tabısqa erisken. Birinshi mısaldaǵı «qondı» sózin alıp qarayıq. Egerde onıń ornına «tústi», «tamdı» sózlerin qollanǵanda da qosıqtıń buwın sanı buzılmas edi. Bir qaraǵanda mánis te ózgerip jarımaydı. Biraq bul tek bir qaraǵanda. Al tiykarında bul eki sóz de qosıqtı ábigerlendirip taslaydı. «Qondı»

- birinshiden, obrazlı sóz. Tuwra mánisinde shaqaǵa qus qonıwı

86

múmkin, gúbelek, hárre t.b. qonıwı múmkin. Al endi shıqtıń qonıwı - obrazlılıq. Ekinshiden, qonıw - waqtınshalıqtıń belgisi. Qonǵan nárse sirádá ushıp ketedi. Tamsa yaki tússe sol jerde qalıp qoyıwı, tamǵan, túsken nársesine sińip ketiwi múmkin. Shayır «shıq» obrazın jasaw ushın usı sózdi arnawlı isletken. Sonday-aq bul tórtliktegi

«jalmadı»sózi de júdá sátli qollanılǵan.

Tórtliklerdiń tiykarǵı ózinsheliginiń biri filosofiyalıq pikir-lerdi tereń hám tujırımlı etip bere alıwında. Sebebi, tórtlikte sezim-nen góre pikir anıǵıraq kóriniwi shárt. Tórtliktiń janrlıq ózinsheligi usını talap etedi. Demek, tórtliklerde formalıq sıpattan góre mazmun sıpatı (álbette, bunnan qanday mazmunǵa tiykarlanbasın shıǵarmanıń tórt qatardan ibarat bolıw talabı inkar etilmeydi) basım ekeni kórinedi.

Ózinde filosofiyalıq pikirlerdi alıp júriwshi tórtlikler I.Yusu-povtıń dóretiwshiliginde de, basqa shayırlardıń dóretiwshiliginde de kóplep ushırasadı.

Kewlińniń ózinde quyash bolmasa, Kóktegi kún onı jılıtpas hasla, Kewliń suwıq bolsa, ıssılarda da, Kimdur birewlerdi tońdıra baslar.

Bazardan birewdi qıdırǵanımday, Men ózimdi geyde izleymen tınbay, Bazda óz-

ózimnen qashaman zımırap, Qashıp qutılmassań ózińnen biraq.1

Tóbeńdi kórsetpey ketseń de, Tuwılǵan jer seni saǵınar, Tóbesin kórsetpey ketkenniń,

1 Yusupov I. Kewildegi keń dúnya, Nókis, "Q-qstan", 1989, 143, 145-b.

87

Kewlinde bir ómir daǵı bar.2 Men

ózimnen qalıppan jıraq, Qulaǵımda qım-quwıt shawqım, Sarqırama qular shashırap, Meniń bolsa, basılmas mawqım.3

Adam degen túsiniktiń mánisin shaǵıw, jaqsılıq hám jamanlıq-tıń gúresi, insan qádiri, onıń ómirdegi ornı, onı hár kimniń ózinshe sezine alıwı - mine, I. Yusupovtıń tórtliklerinen kelip shıǵatuǵın ulıwma pikir usınday. Bular, álbette, ádebiyat ushın máńgilik tema. Onı hámme shayır jırlay beriwi múmkin. Biraq I. Yusupovqa tán bolǵan súwretgerlik, pikirdi kórkemlep hám bórttirip bere alıw sheberligi bul shıǵarmalarǵa tabıs alıp kelgen. Qosıqlarda seslerdiń jilwalanıp esitiliwi ushın anafora, alliteraсiyalardan paydalanǵanın aytpaǵannıń ózinde, hár bir tórtlikte qaytalaw (birinshi tórtlikte), parallelizm (birinshi tórtlikte), antiteza (ekinshi tórtlikte), gradaсiya (ekinshi tórtlikte) sıyaqlı kórkemlew usılların, metafora, metanimiya, teńew sıyaqlı kórkemlew quralların qatara hám bir payıtta qollanıwı (bir bántte eki kórkemlew usılınan paydalanıw júdá siyrek gezlesetuǵın qubılıs) úlken shayırlıq sheberlik, bilim hám tájiriybeniń belgisi.

Sonday-aq shayır tórtliklerinde pikirdi bayanlaw usılları da hár qıylı. Máselen, dáslepki tórtlikte pikir birinshi betten ekinshi betke qaray aytılsa, keyingi tórtlikte monolog formasında beriledi. Usılay etip, bayanlawdın hár qıylı formaların qollanıw arqalı da pikir ótkirligi támiyinlengen. Bul tórtliklerde uyqas ta ádettegiden tıs formada. Birinshi tórtlikte bántlik, ekinshi tórtlikte eki qatarlı qosıq uyqası qatnasadı. Ásirese, ekinshi tórtliktiń uyqas forması tórtliklerde derlik gezlese bermeydi.

Sh. Ayapovqa tiyisli tórtlikte de insannıń jámiyettegi ornın

2Ayapov Sh. Jaslıqtın hár demi, Nókis, "Q-qstan", 1988, 48-b.

3Ibragimov S. Dalalar, Nókis, "Q-qstan", 1982, 15-b.

88

anıqlawǵa umtılıwshılıq bar. Biraq shayır onı bir qansha jaydarı usılda beredi. Al S. Ibragimovtıń tórtliginde pikir ele de quramalıraq formada jetkeriledi. Joqarıda sezimge salıstırǵanda pikirdiń bórtip turıwı tórtlik janrınıń tiykarǵı ózinshelikleriniń biri ekenligin atap ótken edik. Sonlıqtanda tórtliklerde lirik qaharman-nıń turmıstan yaki bolmasa ómirde ushırasatuǵın belgili bir hádiyselerden tásirleniwi, oǵan óziniń qatnasın bildiriwi emes, al olar haqqında pikirleri toplanıwı tiyis. S.Ibragimovtıń tórtliginde pikirlew de, sezim de qatnasadı. Lirik qaharmannıń belgili bir ruxıy halatı sáwlelenedi. Bul demek, tórtliktiń emes, al pútin bir lirikalıq shıǵarmanıń atqaratuǵın wazıypası. Ekinshiden, onda belgili bir sózler, uǵımlar arqalı (metafora, metonimiya, simvol, sinekdoxa h. t. b.) pikirdi awıspalı formaǵa qurıw emes, al qosıq qatarları, báyt, ulıwma pútin tórtlik arqalı awıspalı mánisti keltirip shıǵaradı. Qosıqtıń qálegen bir sózin alıp mınaw mınaday kórkemlew quralı dep bólip qaray almaysań. Olardıń barlıǵı da tuwra mánisinde qollanǵan. Al qatarlarda bul nárse anıq bayqaladı. «Men ózimnen qalıppan jıraq» degen qatar shınında da pikir obrazlılıǵın, awıspalı mánisti ańla-tadı. Adamnıń geyde ózi menen ózi bolıw ushın basqalardan jıraqla-nıwǵa umtılıw payıtları boladı. Al óz-ózinen jıraqlanıwı - ádettegi-den tısqarı jaǵday. Usı qatarǵa ekinshi qatardı qosıp oqısań pikir hám aydınlasadı, hám quramalasadı:

Men ózimnen qalıppan jıraq, Qulaǵımda qım-quwıt shawqım.

Bul lirik qaharmannıń ruxıy halatı. Qandaydur sırtqı kúshlerdiń yamasa ruxıy túskinliktiń tásirinen, kerisinshe hádden tısqarı quwanıw-dan adam óz háreketin qadaǵalaw qábiyletinen waqtınsha ayrıladı. Bul qorqınıshlı yamasa quwanıshlı demlerde insan ózinde ǵayrıtábiyǵıy kúshti sezedi. Mine, usı payıttaǵı ruxıy halattı súwretlew de, aytıp beriw de múshkil. Qosıqtıń dáslepki eki

89

qatarında lirik qaharman usınday halatqa kiredi. Al úshinshi, tórtinshi qatarlarda pikir rawajlanıwı jiyilesip, ol aydınlasadı. Solay etip, ulıwma tórt qatardan pikir yamasa pikirler dizbegi kelip shıǵadı. Shayır tórtlikte ádettegidey bir tujırımlı pikirdi beriw menen sheklenbesten lirik qaharmannıń ruxıy halatın sáwlelendiredi. Bul usıl tórtliktiń súwretlew shegerasınıń ádewir keń ekenliginen dárek beredi.

Sonday-aq qaraqalpaq ádebiyatında tórtliklerdiń dialog formasında dóretilgen úlgileri de ushırasadı.

-Bul zarlawdı qaydan taptıń bayǵusım, Sayrap turǵan búlbiliń be, qay qusıń(( Qobız ayttı: - shanaǵımda saqladım, Mıń jıllarǵı ata-baba qayǵısın.1

-Ay( Sonsha sáwleni qaydan aldıń sen( -Kúnniń bizge túsip shaǵılısıwınan. -Quyash( Sonsha nurdı qaydan aldıń sen( -Adamnıń adamǵa miyrim nurınan...1

Pikirlewdiń dialog forması jaydarı tórtlik túwe, pútin lirikalıq shıǵarmalarda da júdá siyrek ushırasatuǵın qubılıs. Bul usıldı kóbirek epika talap etedi. Solay da shayırlardıń usı usıldı qollanıwın pikirlew formasın keńeytiwge umtılıwshılıqtan kelip shıqqan dep qaraw kerek.

Sońǵı jıllardıń poeziyasında ritorikalıq soraw formasında dóretilgen tórtlikler de ushırasadı.

Aq qoy bar, qara qoy bar...

Nege joq appaq túye(( Haq oy bar, qara oy bar, Nege joq appaq túye((2

Ádebiyatta pikirdi ritorikaǵa qurıw ayrıqsha áhmiyetke iye.

1Jumamuratov T. Túrli ótkeller, Nókis, "Q-qstan", 1983, 9-b

2Yusupov I. Tańlawlı shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı, 1-tom, Nókis, "Q-qstan", 1992, 11-b.

3Genjemuratov B. Oq qadalǵan ay, Nókis, "Q-qstan", 1997, 53-b

90

Sebe-bi, ritorika - bul tek soraw emes, juwabı da onıń artında jasırınıp atadı.

Ritorikaǵa qurılǵan shıǵarmalar oqıwshılardı oylanıwǵa, izleniwge májbúrleydi. Sońǵı 20 jıllıqta uyqassız, qatarlardaǵı buwın teńligi saqlan-baǵan tórtlikler de

dóretilmekte. Bulardı erkin qosıqtıń kishi forması dep te qarawǵa boladı. Haq kewlińdi kórsettiń, Quyash nege, bult

jamılıp qalmadıń máńgige(( Qullar endi taslardı jawdırar, Seniń múbarek nuranıy mehrińe.3 Erkekler bar názeri oqlawlı mıltıq, telpek kiygenler bar moynı qatpaǵantógilgen hám tógilejaq qanlarǵa

óz biyligi ózinde emesler ayıpdar.4

Juwmaqlastırıp aytqanda tórtlikler házirgi qaraqalpaq lirika-sında eń keń rawajlanǵan formalardıń birine aylandı. Qaraqalpaq ádebiya-tındaǵı tórtliklerdi rubayıma, tórtlikpe dep shatastırıp otırıwdıń zárúrligi joq. Olar - ápiwayı tórtlikler. Biraq bunnan tórtliklerge tálimsip qaraw degen túsinik kelip shıqpaydı. Aruz ólsheminiń belgili bir tarmaqlarında jazılıp, rubayı atanǵanı menen olardıń tórtliklerden artıqmash jeri yamasa kerisinshe, qaraqalpaq ádebiyatına aruz jat bolǵanlıqtan tórtlik etip dóretilgenlikten onıń aruzdan kemshilik jeri joq. Tiykarǵısı bul shıǵarmalardıń kórkemlik dárejesiniń joqarı bolıwında, kórkem, tujırımlı pikirlerdi bul formadaǵı shıǵarmalarda bere biliwinde. Eń baslısı házirgi dáwirge kelip shayırlarımız kishi lirikalıq kórkem formanıń usı túrin ele de tereńirek ózlestirip, olardı túrlishe qubıltıp, onıń janrlıq formasın jetilistirip atır.

1Sonda, 28-b.

2Ibragimov S. Jer menen aspannıń aralıǵında, Nókis, "Q-qstan", 1990, 10-b.