Qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuciyası

161

beriwden ibarat bolǵanlıqtan da bunday kemshiliklerge toqtap otırmadıq.

Ulıwmalastırıp aytqanda, lirikada uyqastıń mazmunǵa qatnası da forma hám mazmun birligi túsinigi menen sabaqlas. Uyqas qosıqtıń tiykarǵı elementleriniń biri bolıwınıń tiykarǵı mánisiniń biri ol shıǵarmanıń tek sırtqı sulıwlıǵı ǵana emes, al onıń ishki mazmunı da ekenliginde. Uyqas-pikirdi jetkeriwdiń eń tiykarǵı qurallarınıń biri.

4-bólim. Bánt hám onıń túrleri

Bánt poeziyalıq shıǵarmalarda ulıwma pikirdiń belgili bir bóle-gin ózinde jámlewshi, uyqastıń sistemalılıǵın, túrin ańlatıwshı hám intona-сiyaǵa iye qosıqtıń bir bólshegi. Qaraqalpaq klassik ádebiyatı turaqlı bántke iye. Qaraqalpaq

ádebiyatında qosıq dóretiwshiler bántti qosıqtıń tiykarǵı elementleriniń biri sıpatında esaplaǵan. Sebebi, shayırlar bánt arqalı óziniń aytajaq pikirin retlestirip, toplaǵan. Bánt arqalı qosıq qatarların anaw yamasa mınaw túrdegi uyqasqa biriktirgen. Sonlıqtanda, hátteki, hár qıylı qosıq formaları rawajlanǵan XX ásirdiń ózinde de (ayırım erkin qosıqlarda hám nasırıy qosıqlardı esaplamaǵanda) bántsiz qosıq bolmaǵan.

Bánt haqqında házirgi dúnya júzlik ádebiyattanıw iliminde kóp ǵana pikirler bar. Dáslepki pikir bildiriwshilerdiń biri B.V.Tomashevskiy bılay deydi: «bánt túrli belgilerdiń jámlesken haldaǵı birikpesi. Bul orında kólem belgisi de, uyqasıw tárizi de, ólshemler birikpesi de, janr belgisi de qatnasadı…Bánt ulıwma uyqas izshilligi menen belgilenedi.»1 «Bántbul qosıqta tákirarlanǵan, ulıwma uyqasıw hám intonaсiya menen biriktirilgen

162

qatarlardıń jámlesiwi… Bánt... sózdiń kórkem dúzilisine juwap beriwshi intonaсionritmik pútinlikti payda etedi… «Bánt talqıynı... qosıqtıń basqa hámme tamanları talqıynı menen bekkem baylanıslı.»2 Al belgili ilimpaz B.P. Goncharov bul haqqında «Qosıqlı sózdiń qatarlarǵa bóliniwibul qosıqlı sózdiń tiykarı»3 dep atap ótedi. Bánt haqqında qosıq teoriyasınıń bilimdanı M. L. Gasparovtıń da qızıqlı pikirlerin ushıratıwǵa boladı.

Álbette, bular ulıwma teoriyalıq kóz qarastan aytılǵan pikirler. Biz ushın eń áhmiyetlisi túrkiy xalıqlardıń ádebiyattanıw iliminde bul máselelerdi izertlewdiń qalay sheshilgenligi yamasa sheshilip atırǵanlıǵı. Óytkeni, bárshe túrkiy xalıqlardıń poeziyasında bánt dúziw óneri biri-birine oǵada uqsas yaki jaqın. Sonlıqtanda uyǵır poeziyasınıń qosıq qurılısın izertlewshi M. Xamraevtıń, qazaq ádebiyatınan Z. Axmetovtıń, qırǵız ádebiyatınan K. Risalievtiń hám ásirese, ózbek ádebiyatında bul baǵdarda bir qansha miynetler dóretken U. Tuychievtiń pikirleri menen sanaspaw, olarǵa súyenbew múmkin emes.

M. Xamraev bántti payda etiwshi uyqastıń qalay jaylasıwı dep tastıyıqlaydı. «Uyǵır klassik poeziyasında uyqasıwshı qatarlardıń jaylasıw tártibi hár qıylı, sonlıqtanda bul máseleni (bántti) izertlew áymiyetli, sonday-aq uyqastıń anaw yamasa mınaw tártipte jaylasıwına qarap shıǵarmalardıń forması anıqlanadı.»1

Z. Axmetov bul máselege ele de úlkenirek áhmiyet beredi. «Bánt - qosıq formasınıń eń áymiyetli kórkemlew qurallarınıń biri. Ol qosıqtı ırǵaq, intonaсiya hám pikir birligi tiykarında jámlestiredi. Bul birlesiwdiń sırtqı kórinisi uyqaslardıń jaylasıwı bolıp esaplanadı.

Uyqas bánttiń birden-bir belgisi emes, biraq ol qatarlardıń toparlarǵa birigiwiniń kórinisi sıpatında úlken áymiyetke iye.

163

Uyqas únles qatarlardıń izbe-izligin, sonday-aq bántti qurawshı qatarlardıń sanın kórsetedi. Sonlıqtanda bántlik formalardı analizlegende uyqas-lardıń jaylasıwına bas dıqqattı qaratadı.»2 Kórip otırǵanımızday Z.Axmetovtıń pikiri boyınsha uyqas qosıq bántin shólkemlestiriwdegi birden-bir tiykar emes, al bunda basqa elementler menen birlikte ǵana xızmet atqaradı. Bul jaǵınan ilimpaz M. Xamraev penen ham-pikir emes.

U. Tuychiev ózinen burınǵı bánt haqqında aytılǵan pikirlerdi juwmaqlastıra otırıp onı isenimli sıpatlaydı. «Bánt qatarlardan shólkemlesedi. Sózdiń mazmun jaǵınan tolıq (yamasa salıstırmalı tolıq) hám forması boyınsha basqa qatarlar menen baylanıslı, seslik tamanı boyınsha uyımlasqan, ólshemli bólegi qatar dep ataladı.

Bántti shólkemlestiriwshi nárse eń dáslep onıń qálibiólshemi, qatarı (hám uyqası) emes, bálki usı qálipke quyılǵan mazmunı. Sebebi, bánt qosıq qurılısı elementi bolıp, ol poeziyanıń emes, bálki poeziya negizinde turıwshı nárseniń (mazmun) qosıq formasına túsiw tárizidur.»1 Demek U. Tuychiev bánttiń shólkemlesiwinde mazmun faktorın eń birinshi orınǵa qoyadı. Bul kóz qaras biziń pikirimizshe de durıs. Sebebi, dástúriy qosıqlarda bánttiń formasın uyqastıń jaylasıwına qarap anıqlawǵa bolǵanı menen, uyqassız qosıqlarda bul kriteriya tuwrı kelmeydi. Bunday qosıqlarda bánt mazmunnıń belgili bir bólegin ózinde jámlewine qaray dúziledi. Sonlıqtanda qosıq bántin talqıynǵa tartqanda oǵan ulıwma shıǵarmadaǵı mazmunnıń bir bóleginiń jámlesiwin anıqlamaw natuwrı bolar edi.

Demek, bánt haqqında belgili bir túsinikke toqtadıq dep esaplay-tuǵın bolsaq, biziń aldımızda sońǵı dáwirdegi qaraqalpaq poeziyasında bánttiń qanday túrleri hám kórinisleri bar ekenligin, olardıń jasalıw ózinsheligin anıqlaw máselesi turadı. Sebebi, bánttiń túri - bul poeziyada oy-pikirdi, mazmundı jetkeriw

164

usıllarınıń da túri. Sonıń ushın da bul máselege qosıq teoriyası menen shuǵıllanıwshılar ayrıqsha áhmiyet beredi.

Bánt - bul bárqulla dóretiwshilik ózgeriske ushırap otıratuǵın qosıq elementi. Oǵada talantlı shayırlar milliy poeziyaǵa jańa bántlerdi alıp keledi. Máselen, X1X ásirde jasaǵan qazaq shayırı Abay, áyne, bánt baǵdarında da milliy poeziyada revolyuсiya jasadı.

«Abay tárepinen «Segiz ayaq» shıǵarmasında qollanılǵan bántlik ólshem óziniń qurılısı boyınsha qazaq poeziyasına shayır tárepinen engizilgen eń quramalı qosıq forması bolıp esaplanadı.»2

Milliy poeziyada bántlik formalardıń ósiwin, jetilisiwin belgi-li ádebiyatshı U. Tuychiev ta gúzetedi. Ilimpaz XX ásirdiń 20-jıllarına shekemgi ózbek ádebiyatında 27 bánt túri isletilgen bolsa, házirgi ádebiyatta ol 41ge jetkenin, ásirese, tórtlik, altılıq hám onlıq júdá kóp qollanılatuǵının, bir tórtliktiń 13 túri bar ekenligin aytadı. Házir 13 dástúriy, 28 jańa bánt isletiletuǵının bildiredi.3

Akademik M.L. Gasparov orıs ádebiyatında jańa bántlik formalar bul baǵdardaǵı eksperimentler nátiyjesinde júzege keletuǵının, bunda dástúriy emes uyqas formaların qollanıw áhmiyetli faktorlardıń biri ekenligin atap ótiw menen birge óz waqtında Lermontov, Fet, Derjavin, Blok, Kuzmin sıyaqlı shayırlar orıs poeziyasına jańa bántlik formalardı alıp kelgenligin bildiredi.1

Házirgi qaraqalpaq poeziyasında da basqa túrkiy xalıqlardaǵı sıyaqlı eń kishi bánt - masnaviyden (eki qatarlı bánt) baslap segiz (oktava), on tórt (sonet), on altı qatarlı bántler gezlesedi. Biz bul bántlerdiń jasalıw ózinsheligin, bir-birinen ayırmashılıǵın, bántlerde mazmun bólekshesi-niń jetkeriliwin hám usıǵan usaǵan

165

basqa da máselelerdi izertlemekshimiz.

Kóplegen túrkiy xalıqları sıyaqlı qaraqalpaq ádebiyatında da eki qatarlı qosıq ázelden-aq bar forma bolıp tabıladı. Hátteki, bizdegi «qosıq» ataması eki qatardıń qosılıwınan kelip shıqqan degen de boljawlar bar. Máselen, ádebiyatshı Q. Maqsetov usınday boljawdı alǵa súredi: «Qosıq, biziń pikirimizshe, «qos», «qosıw», «qosılıw» sózleriniń mánisi tiykarında payda bolıp, eki qatardıń jupkerlesiwi, muzıkalasıwı tiykarında waqıt ótiwi menen terminge aylanǵan bolıwı itimal.»2

Bul gipotezanı ádebiyatshı Q. Muratbaev ta quwatlaydı: «Túrk xalıq-ları poeziyasınıń eń dáslepki shólkemlesiw prinсipin eki qatar quraǵan-lıǵı haqqındaǵı pikir shınlıqqa anaǵurlım jaqın keledi. Usı birlesip qosılıw tiykarında payda bolǵan eki qatarlı qosıqtan házirgi dáwirdegi túrk xalıqları poeziyasındaǵı termin sıpatında qollanılıp kiyatırǵan «qosıq» sóziniń kelip shıǵıwı itimal.»3

Biz «qosıq» sóziniń etimologiyasın izertlep otırmaymız. Ol biziń jumısımızdıń wazıypasına da kirmeydi. Biziń ushın ulıwma túrkiy xalıqlardıń poeziyasında, sonıń ishinde qaraqalpaq poeziyasında eń eski forma esaplanatuǵın eki qatarlı qosıqlardıń búgingi ádebiyattaǵı kórinisleri, qurılısı, ózinsheligin izertlew áhmiyetli.

Ádette, biz eki qatarlı qosıq degende izbe-iz qatarı bir-biri menen uyqasıp kelgen qosıqtı túsinemiz. Bunday qosıqlar eki qatardan da, tórt qatardan da bir bántke birigiwi, bunday bántlerge bólinbey dawam ete beriwi de múmkin.

Qosıqtıń hár eki qatarı uyqasıp, bántlerge bólinbesten dawam etiwi (masnaviy) kóbinshe qaraqalpaq dástanlarında ushırasadı. Ulıwma túrkiy poeziyada da áyne, usı formanıń eń eski ekenligin bir

3Maqsetov Q. Qaraqalpaq qaharmanlıq dástanlarınıń poetikası, Tashkent, "Fan", 1965, 293-b.

4Muratbaev Q. Qaraqalpaq poeziyasınıń qosıq qurılısı, Nókis, 1977, 9-b.

166

qatar ádebiyatshılar tastıyıqlaydı: «...Masnaviy úlken epikalıq formalarda, dástanlarda qollanıladı.

Túrkiy jazba ádebiyattıń masnaviyde jazılǵan eń tuńǵısh dórendisi Yusup Balasuǵun tárepinen X1 ásirde dóretilgen «Qutadugu bilig» shıǵar-ması bolıp tabıladı. Sonday-aq masnaviyde Alisher Nauayınıń «Xamsa» sıyaqlı iri monumental shıǵarması da dóretilgen.»1

Bul forma házirgi qaraqalpaq poeziyasında da poema janrında, bayanlanılatuǵın syujetke iye qosıqlarda da ushırasadı. Demek, bunnan bul bántlik formanıń bayanlawǵa ádewir beyim ekenligi kórinedi.

Isi bárhá ketken qırınǵa, Jeti aǵayin bolǵan burında. Galaktika Gelios degen,

Bir ákeniń balları eken. Gelios asqan bay bolǵan, Baylıq, bilimi say bolǵan...2

Joqarıda kórip ótken bántlik forma, ol qaysı janrda jazılı-wına qaramastan ırǵaqtıń bir gelkiligi, onıń bárqulla bir bap penen rawaj-lanıp otıratuǵınlıǵı, ishki forma arqalı pikirlerdiń ulasıp, jalǵanıp baratıwı, qosıqtıń ishki dinamikasınıń kúshliligi menen ulıwmalıqqa iye. Ol bizge terme janrın esletedi. Qosıqtıń bul forması belgili bir syujetti yamasa syujetlerdi bayanlaw ushın júdá mas keletuǵını kórinedi. Sonday-aq bul formada kóbinshe buyın ólshemi shegeralanǵan - 8-9 buwınlı qosıqlar onıń tiykarǵı ólshem túrleri.

Eki qatarlı qosıqlardıń jáne bir bántlik forması - bul eki qatardan uyqasqan tórt qatardı bir bántke birlestirip qosıq dóretiw usılı. Bul bántlik forma da ózine tán ózinshelikke iye. Joqarıda

167

kórip ótken formada qosıq kólemi kóbinese úlken, kólemli waqıyalardı bayanlawǵa maslasqan bolsa, endi bunda qosıq uzın-shubay emes, kópshilik jaǵdayda tórt-bes bántten artpaydı.

Qarap tursam mınaw dalaǵa, Zawıq berer kewil qanama, Kók shiyshedey tınıq aspanı, Aqsham juldız jımıńlasqanı.

Kók maysalar nazlı ırǵalıp, Jasıl dónip tańday nurlanıp, Ál hawada quslar dizbegi, Tábiyatın aytsa gúzdegi((1

Tórt qatarlı bántte ırǵaq, intonaсiya joqarıda kórip ótken formadan ádewir ózinshelikke iye. Sonday-aq bunda buwın ólshemi de shegeralanbaǵan - 8-9 buwınlı hám 11 buwınlı qosıqlar aralasıp kele beredi. Sonıń menen birge bul bántlik formanıń eń baslı kriteriyası hár bir bánttiń belgili bir tamamlanǵan oydı, pikirdi, mazmundı ańlatıwında kórinedi. Bántke bólinbeytuǵın eki qatarlı qosıqlar úlken waqıyanı úzsiksiz bayanlawǵa mas kelse, bul formada hár bir bánt ulıwma pikirdiń bólsheklerin jetkerip beredi. Shıǵarmanıń ulıwma kólemi de úlken bolmaydı.

Eki qatarlı qosıqlardıń ayrıqsha ózinshelikke iye forması - bul hár bánti tek eki qatardan turatuǵın forma. Bunday forma házirgi qaraqalpaq lirikasında dáslepki eki formaǵa salıstırǵanda az ushırasadı. Degen menen, bul formanıń tórkini erteden baslanatuǵını, X1X ásirdiń aqırı, ótken ásirdiń basında dóretiwshilik penen shuǵıllanǵan Sapura Jayılbek qızı tárepinen jazılǵanlıǵı ayrıqsha qızıǵıw-shılıq tuwdıradı.

Oqıp turmız kúnde kelip meshitke,

1 Orazımbetova J. "Ámiwdárya" jurn. 1985, 5-san. 64-b.

168

Balam, namıs eken kim qalsa shette.

Jazılǵan taxtaǵa hámme sabaqlar,

Oqıwshılar barıp oqıp adaqlar.

Álip dese, jumnan haqıyǵa deyin,

Álipten oqıdıq, ta dalǵa deyin.1

Sapura shayır shıǵarmasınan kórinip turǵanınday qosıq teoriya-sınan, sonıń ishinde eki qatarlı qosıq poetikasınan ádewir dárejede xabarı bolǵan. Sebebi, óz qosıǵında tiykarsız hár eki qatardı bir bántke jiklep qoyǵan joq. Bunda hár bir bánt óz aldına sintaksislik birlik. Olar pikirdi jetkeriwde «tezis-antitezis-sintez» xızmetin atqaradı. Sonıń menen birge bul bántlik formada

ırǵaq ta pútkilley ózinshelikke iye.

Bul forma házirgi qaraqalpaq lirikasında da dóretilmekte. Kelip ketti qanshama ǵazlar( Mensingisi kelmedi bazlar...

Bolǵannan soń tuyıq minezim,

Ózim menen boldım bir ózim...

Soń gey biri «qorqayın» dedi me(- Tas atıp ta kórdi kewlime.2

Eki qatarlı qosıq birinshi gezekte mazmundı jetkeriwde ózin-shelikke iye. Sebebi, tórt qatarlı qosıqta bir bánttiń ózinde pikirdi jetkeriw ushın hár qıylı detallardan, kórkemlew quralları hám usıllarınan paydalanıw múmkin bolsa (bir bántte eki qatar emes, tórt qatardıń bolıwı usınday múmkinshilik jaratadı), eki qatarlı qosıqta bul múmkinshilik az. Biraq eki qatarlı qosıqta basqa

1Jayılbek qızı apura, "Ámiwdárya" jurn. 1990, 7-san, 69-b.

2Izbasqanov J. Ómirge qushtarlıq, Nókis, "Q -qstan", 1987, 34-b.

169

artıqmashlıq - az sóz benen úlken pikirdi ańlatıw (lirikanıń tábiyatı usını talap etedi) artıqmashlıǵı bar. J. Izbasqanovtıń biz mısal keltirgen qosıǵında da usı sıpatlar saqlanǵan. Hár eki qatar ulıwma shıǵarmadaǵı oy-pikirdi jetkeriwge ishki formaǵa birigiw arqalı qatnaslı bolǵanı menen salıstırmalı túrde ǵárezsiz.

Sonday-aq eki qatarlı qosıqlar ǵázeller sıyaqlı hár qatarda on tórt-on bes buwınlı ólshemde de dóretiledi.

Máskúnemlik // quwatıńa// quwat berer// kúshi joq, Ishimlikten// abroy alıp,// orden taqqan// kisi joq.

Araq degen// shaytan menen// ólamata// oynama, Toyǵannan soń// kim bolasań,// qarap kórshi// aynaǵa.

Zor shawqımlı// «konсertińdi»//kórip júrmen//bir

talay

Eń bolmasa bir keshirim soramadıń, bul qalay(1

Kórip ótkenimizdey eki qatarlı qosıq formasınıń súwretlew shegerası keń. Bul formada hár qıylı tematikadaǵı hám janrdaǵı qosıqlar jazılıwı múmkin. Sonday-aq onıń buwın ólshemi de bir tekli emes. Joqarıdaǵı qosıqtıń hár bir qatarı on bes buwınnan ibarat. Sonlıqtanda onıń ırǵaǵı da ádettegiden ózgeshe. Hár bir qatarı tórt buwnaqtan turadı. Biraq qosıqtıń barlıq bántlerinde buwnaqlardaǵı buwın sanları teńdey (4+4+4+3).

Juwmaqlastırıp aytqanda eki qatarlı qosıqlar qaraqalpaq ádebiya-tında ádewir rawajlanıwǵa iye bolǵan bántlik forma. Onı biz bántke birigiwi boyınsha shártli túrde úshke bóldik. Biraq usı úsh túrdiń de hár qaysısınıń ózinshelik belgileri bar. Máselen, hár eki qatarı óz-ara uyqasıp bántke bólinbeytuǵın eki qatarlı qosıqlar kóbirek epikalıq shıǵarmalarda, dástanlarda qollanılsa, sońǵı eki forması kólemi boyınsha qısqa bolıp, lirikalıq shıǵarmalarda qollanıladı. Sonday-aq olardıń oqılıw intonaсiyasında da

1 Jumamuratov T. "Ámiwdárya" jurn. 1987, 2-san, 27-b.

170

ózinshelik bar. Birinshi formanıń oqılıw intonaсiyası terme janrındaǵı shıǵarmalardı esletse, ekinshi forma murabbalarǵa uqsas, al úshinshi forma óz aldına oqılıw intonaсiyasına hám ırǵaǵına iye. Sonday-aq eki qatarlı qosıqlardıń bántke bóliniwiniń eń tiykarǵı kriteriyası - bul olardıń ózinde qosıqtaǵı ulıwma pikirdiń belgili bólegin jámlewi bolıp tabıladı.

Úsh qatarlı qosıqlar arab ádebiyatında musallas (arabsha-úshlik), ózbek ádebiyatında uch chanoq, azerbayjan ádebiyatında uchlama, Evropa ádebiyatında terсina, koreeс ádebiyatında sidjo, yapon ádebiyatında hakku degen atamalarǵa iye.

Ózbek klassik ádebiyatında bul forma júdá siyrek gezlesedi. Biraq házirgi ózbek poeziyasında Rauf Parfi, Vosit Sadulla, Anvar Obidjon sıyaqlı shayırlardıń dóretiwshiliginde qollanılǵan.

Úsh qatarlı qosıqlar qaraqalpaq ádebiyatına burınnan tán emes forma. Biz jumısımızdıń birinshi babında úsh qatarlı qosıqtıń ayırım úlgileri folklorda gezlesetuǵının atap ótken edik. Biraq ol XX ásirdiń 50-jıllarına shekemgi jazba

ádebiyatta derlik gezlespeydi.

Qaraqalpaq ádebiyatında úsh qatarlı qosıqlar eń birinshi mártebe XX ásirdiń 70-jıllarınıń basında payda boldı. Bul qubılıs qosıq forması salasında reformator sıpatında kózge túspegen shayır T.Jumamuratovtıń «Nókis» qosıǵı arqalı júzege keldi. Usınnan keyin bul forma shayırlar J.Izbasqanov, K. Karimov, H. Ayımbetov, M.Berdievlerdiń dóretiwshiligi arqalı massalıq tús aldı.

Sonı da atap ótiw lazım, qaraqalpaq poeziyasındaǵı úsh qatarlı qosıqlar úsh túrli uyqas formasında (a,a,b. a,b,a. A,b,b.) gezlesedi hám úsh qatarı shártli túrde bir bántke birigedi. Olardaǵı ırǵaq eki qatarlı qosıqqa da, tórt qatarlı qosıqqa da usamaydı. Írǵaq bul formada bir tegis emes, qubılmalı. Ásirese, a,b,a formasında nategis, soqa júrisli. Biraq hár bir bánt qosıqtaǵı ulıwma mazmunnıń bir