Qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuciyası

131

anaw yamasa mınaw qosıq formasınıń rawajlanıwı menen tıǵız baylanıslı. Sondayaq uyqastıń rawajlanıwına, onıń ámeliyatta qollanılıwına milliy kórkem dástúrdiń de kúshli tásir jasaytuǵının umıtpawımız kerek.

Uyqas ádette óz-ara úylesetuǵın sózlerdegi barlıq seslerdiń tolıq qaytalanıwın talap etpeydi. Óz-ara úylesimli hám bir-birine jaqın sózlerdiń bolıwı uyqastıń júzege shıǵıwındaǵı tiykarǵı kriteriyalardıń birinen esaplanadı. Sonday-aq biz joqarıda atap ótkenimizdey, uyqas tek seslerdiń qaytalanıwı ǵana emes, al buwınlardıń da óz-ara úylesiwi bolıp tabıladı. Sonlıqtanda uyqastıń qosıqta payda bolıw tiykarları haqqında sóz bolǵanda ol seslik qaytalanıwı, buwınlardıń óz-ara únlesligi boyınsha da jasalatuǵının názerde tutıw lazım. Uyqastı túrlerge bóliwde de, onıń jasalıwın anıqlawda da uyqas haqqında bul táliymattı basshılıqqa alıw talap etiledi. Sebebi, uyqas ádebiyat teoriyasınıń, sonıń ishinde qosıq teoriyasınıń bir elementi bolǵanlıqtan da onıń anıq kriteriyası bolıwı shárt. Jáne qaytalawǵa tuwra keledi, bul ózimiz joqarıda keltirgen V. V. Jirmunskiydiń teoriyasınan sheginiw emes, kerisinshe onı tolıqtırıw. Sonday-aq buwın únlesligi degende, álbette, buwın quramındaǵı sesleslerdiń únlesligi túsiniledi. Bir-birine tábiyatı boyınsha jaqın sózler ǵana óz-ara únles boladı. Uyqastı payda etiw ushın bárqulla qaytalanıwshı seslerdiń bolıwı shárt emes.

Tal sayası janǵa ısıq,

Ílay suwlar sıńq-sıńq kúlse japlarda. Qawınların shire qısıp, Jońıshqalıǵı dónse usap maqpalǵa.1 yamasa

Dilbarlıǵın bılay qoyǵanda, Sınǵırlaǵan sestin qáyterseń.

1 Yusupov I. Shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı, 2-tom, Nókis, "Q-qstan", 1978, 137-b

132

Sınq-sınq kúlgen altın saylarda, Móldir suwlı bulaqtay derseń.2

Keltirilgen birinshi mısaldaǵı ekinshi, tórtinshi qatardaǵı

«jap-larda», «maqpalǵa», ekinshi mısaldaǵı «qoyǵanda», «saylarda» degen sózler-de tolıq seslik qaytalanıwlar joq. Biraq olarda bir-birine únles sesler qollanılǵan. Máselen, birinshi mısalda j-p, p-q, l-p, r-l, d-ǵ únleslikleri, ekinshi mısalda q-s, o-a,

ǵ-l, n-r únleslikleri qatnasadı. Olar jasalıwı, aytılıwı boyınsha bir-birine jaqın yamasa únles sesler bolǵanlıqtan da bul qatarlardı pákize uyqastırıp tur. Bunday uyqastı qaraqalpaq poeziyasında oǵada kóplep keltiriwge boladı. Únles seslerdi qaytalanıwshı sesler dep qabıllaw seslik uyqastıń bir túri bolǵan alliteraсiyalıq uyqasta da gezlesedi. Bul shayırlar tárepinen qaytalanıwshı seslerge iye sózlerdi taba almaǵanlıqtan emes, al sózlerdi erkin qollanıw zárúrliginen kelip shıqqan usıl bolıp tabıladı. Sonday-aq usı zárúrlikten kelip shıqqan jáne bir jaǵday - uyqas ushın seslik qaytalawlarǵa da, seslik únlesliklerge de iye emes sózlerdi qollanıw. Ol talantlı shayırlardıń shıǵarmalarında da, basqa shayırlardıń shıǵarmalarında da gezlesedi. Bunı ádebiyattanıw iliminde sózlerdi únemli qollanıwǵa umtılıwshılıq yamasa sózlerdiń mánisine, pikirge ayrıqsha itibar beriwshilik penen túsindiredi. Erkin qosıqlarda uyqastıń birotala joǵalıw jaǵdayların, áyne, usı tiykardan kelip shıqqan dep esaplawǵa boladı.

Bular spektakl tayarlap júrip, Óz rollerine hám de tariyxqa

Sonsha súńgip ketip, bárin umıtqan Naǵız fanatikler, men bilsem eger, Talantlı adamlarda bul is boladı.. .1

Álbette, I. Yusupov sıyaqlı shayırlardıń uyqas taba almawı

2 Izbasqanov J. Men kútken kún, Nókis, "Q-qstan", 1993, 25-b. 1 Yusupov I. Úmit jaǵısı, Nókis, "Q-qstan", 1990, 230-b

133

múmkin emes. Keltirilgen mısaldıń bes qatarında da uyqastıń bolmawı birinshi gezekte joqarıda atap ótkenimizdey pikirdi birinshi orınǵa shıǵarıwınan dep túsindiriw múmkin. Ekinshiden, bul mısal shayırdıń epikalıq shıǵarmasınan, anıǵıraǵı «Mángi bulaq» poemasınan alındı. Bizge belgili, qosıq penen jazılǵan epikalıq shıǵarmalarda waqıyalar jelisin úzliksiz hám tábiyǵıy halında beriw, sonday-aq qaharman obrazın, ásirese, onıń psixologiyasın, ishki oy-keshirmelerin jasaw, monolog, dialoglardı beriw ushın kóbinese, qarısıp ketken uyqasqa, bir tegis jelisli ırǵaqqa az kewil bólinedi. Shayırdıń poemasınan alınǵan mısalda da uyqastıń hálsiz bolıwın usı sebeplerge baylanıslı túsindiriwge boladı.

Sırttan kelgen internaсional sózler menen túpkilikli sózler uyqasıp kelgende de uyqastıń bir tegisliligi, tábiyǵıylıǵı buzıladı. Bunda sırttan kelgen sózdi qanshelli qaraqalpaqshaǵa jaqınlatıp qol-lanǵanımız benen onıń «jat» ekenligi birden-aq kózge taslanıp turadı.

Aytqan: qız ıǵbalı bolsın ziyada, Onı bilsin Parij hám Qahirada, Hind elinde tússin mushairaǵa, Hár basqan qádemi gúl-giya bolsın. Hawazası tússin pútkil dúnyaǵa,

Qayda barsa, biziń Zulfiya bolsın.1

Keltirilgen mısalda «ziyada», Qahirada», «mushairaǵa» degen sóz-ler bir qaraǵanda óz-ara uyqastay tuyıladı. Biraq Qahira sózi sonshelli dárejede bóleklenip tur, oǵan qaraqalpaqsha túpkilikli sózlerden uyqas tabıw ádewir múshkil is. Oǵan «ziyada» sózine qaraǵanda da «mushairaǵa» sózi uyqasıw jaǵınan jaqın.

Sonday-aq kóp ǵana qosıqlarda shalıs uyqas formasında tek jup qatarları uyqasıp, taq qatarları uyqaspawı (uyqastıń ǵázzeliy forması) yamasa kerisinshe taq qatarları uyqasıp jup qatarları

1 Yusupov I. Shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı, 2-tom, Nókis, "Q-qstan", 1978, 220-b.

134

uyqaspawı da gezlesedi.

Qáleseń júzde qalıńa Tórtkúl, Shımbaydı bereyin, Kewlimniń ıshqı gúllerin alarmısań yamasa!

Qaraqalpaqsha yoshlı sazlar ákeldim saǵan, Ha, gózzal Buxarajan dúnya turǵansha jasa. Ibrayım der, Buxara shayırlar ilhamıdur, Sitorai mahi xasa, Sitorai mahi xasa!2 yamasa Kim shımshıqtan qorıqsa ekpeydi tarı, Íssısuwıǵına kóngenbiz bálkim.

Alması sháynektey Tórtkúl baǵları,

Kúnsiz qalay endi pisiwi múmkin(

Názik tábiyatlı paxtaǵa shekem,

Kún kúydirgen sayın aǵarar qaytama. Qara dumalaq balalardıń betinen, Ámiw suwı menen kún nurı tarar.3

Taq qatarlardıń uyqaspay jup qatarlardıń uyqasıwı bul belgili nızamlılıqqa - gázzeldiń maqta ólshemine tiykarlanǵan. Onda ǵázzeldiń dáslepki eki qatarı uyqasadı da úshinshi qatardan baslap taq qatarlar uyqaspay erkin qaladı da jup qatarlar dáslepki eki qatarǵa uyqasa beredi. Bul ásirler dawamında islep shıǵılǵan uyqasıw forması. Qaraqalpaq poeziyasında bul nızamlılıq qatań saqlanbastan tek qosıqtıń hár bir bántindegi jup qatarları óz-ara uyqasıp keledi. Bul da gázzeldiń yamasa rubayınıń ólshemin qabıllamastan tek sırtqı formasın qabıllaǵanday uyqas formasın qabıllawdıń bir túri. Al taq qatarlardıń uyqasıp, jup qatarlardıń uyqaspawı hesh qanday nızamlılıqqa tiykarlanbaǵan. Onı da shayırlardıń erkin pikir júrgiziwinen kelip shıqqan uyqas forması

2 Yusupov I. Shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı, 1-tom, Nókis, "Q-qstan", 1978, 291-b. 1 Yusupov I. Dáwir samalları, Nókis, "Q-qstan", 1982, 288-b.

135

dep qabıllawǵa boladı.

Máselen, joqarıdaǵı birinshi mısalda jup qatarlardaǵı

«yamasa», «jasa», «xasa» sózleri óz-ara uyqasadı. Olar pákize uyqastı payda etken, taq qatarlarda uyqastıń bolmawın da bildirmeydi. Sonday-aq qosıq ǵázzel formasında jazılǵanlıqtan da uyqastıń bul forması qosıqqa mas túsip tur. Al ekinshi mısaldıń ekinshi bántinde taq qatarları hálsiz bolsa da «shekem», «betinen» sózleri arqalı óz-ara uyqasıp tur. Al jup qatarlarında uyqas ushın «qaytama»,

«barar» sózleri qollanılǵan. Biraq kórinip turǵa-nınday bul sózler uyqastı payda ete almaydı. Demek, uyqastıń bunday túrin shayırlardıń dóretiwshilik izleniwshiliginiń jemisi dep qaramastan, kerisinshe olardıń uyqas dóretiwge bolǵan itibarsızlıǵı sıpatında qaraw kerek. Sebebi, dástúriy qosıq formasında jazılǵan shıǵarmalarda uyqasqa itibar bermewshilik, onı pikir quwıwshılıqqa awdarıw, sózlerdi únemli paydalanıwǵa umtılıwshılıq penen túsindiriw qosıq formasın ábigerlen-dirip, onıń oqıwshı yaki tıńlawshıǵa tiygizetuǵın emoсionallıq, estetika-lıq tásirin kemitetuǵını belgili.

Qaraqalpaq poeziyasında ayırım jaǵdayda jazılǵanda uyqas buzılıp qollanıladı da, oqılǵanda ol qádimgi dástúriy uyqas formasında esitiledi. Yaǵnıy oqıǵanda uyqastaǵı olqılıq bilinbey ketedi. Bul qaraqalpaqsha qosıqtı oqıw intonaсiyasına,

1 Yusupov I. Alasatlı dúnya bul, Nókis, "Q-qstan", 1987, 127-b.

136

qatarlı qosıqtan alındı. Biraq úshinshi, tórtinshi qatar menen besinshi, altınshı qatarlar jazba túrinde óz-ara uyqaspaǵanı menen oqılǵanda olar júdá pákize uyqastı payda etedi. Bul demek, oqılǵanda uyqastaǵı anaw-mınaw olqılıqlardıń bilinbey ketetuǵınınan dárek beredi. Úshinshi, tórtinshi qatarlarda bir qatardaǵı eki sóz benen ekinshi qatardaǵı eki sóz óz-ara uyqasadı. Biraq bul sóz dizbekleriniń komponentleriniń buwın sanları teń emes. Úshinshi qatardaǵı bas salaman sóz dizbeginiń birinshi kompo-nenti bir buwınlı sóz bolsa, kerisinshe, tórtinshi qatardaǵı assalam al sóz dizbeginiń ekinshi komponenti bir buwınlı sóz bolıp tabıladı. Bul jazıwda sezilerli dárejede bilingeni menen aytılǵanda eki sóz de bir buwnaqta aytılǵanlıqtan qosılıp oqıladı hám olar arasındaǵı uyqas olqılıǵı bilinbey ketedi. Besinshi, altınshı qatarlardaǵı óz-ara uyqasıwshı sózler - astanası, bastan asıp sózleri. Bastan asıp sózindegi «b», «p» cesi ziyat. Sonlıqtanda ol jazıwda uyqastı buzıp tur. Biraq bul jerde de oqılıw epkini menen bul olqılıq ta bilinbeydi.

Uyqastıń ayrıqsha túrleriniń biri - seslik uyqaslar. Izertlenip otırǵan 30 jıllıqta da alliteraсiya, assonans, anafora sıyaqlı seslik uyqaslar shayırlardıń lirikalıq shıǵarmalarında ushırastı hám olar qosıq kórkemligin arttırıwǵa sózsiz tásir jasadı. Sh. Seytov, T.Mat-muratov, K. Raxmanov, T. Sársenbaev, B. Genjemuratov, M. Qarabaev sıyaqlı shayırlardıń shıǵarmalarında seslik uyqaslar kóbirek gezlesetuǵını bayqaldı.

«Alliteraсiya - qosıq qatarlarında, kóbirek sózlerdiń basında, dawıssız seslerdiń qaytalanıwı. Ol eski german, túrk xalıqlarınıń hám basqa da xalıqlardıń ádebiyatlarında ushırasadı.»1

Seni umıt desip sıbırlar samal, Seni umıt desip suwlar sıńqıldap.2

1Literaturnıy enciklopedicheskiy slovar, M. "Sov.enciklopediya", 1987, 20-b.

2Raxmanov K. Watan muhabbatı menen, Nókis, "Q-qstan", 1984, 59-b.

137

Gúlchexra, Gúlruxsardı Gulayımǵa, Dúgana, qurdas qılǵan biradarlıq3 Sarı ireńlerdi súymes-em,

Sarı kóyleklerdi kiymes-em, Sen súydirdiń sarǵayǵanıńda, Salı atızları sóyle sen.4

Qılıshtay qılshıldap aydıń nurları, Tolqın túygishledi kókiregimdi, Nasharzad shorshınıp birden shırladı, Adamzat sál irkil, men suwperimen.5 Qıyalım jayılar jasıl jaylawda,

Ármanım arǵımaq alıs aylawda, Kózimdi ashaman barlıǵı - yalǵan,

Shınjırlanǵan Shınlıq úrerbaylawda...6

Joqarıda alliteraсiyaǵa tiyisli bir neshe mısallar keltirip óttik. Birinshi mısal «c» cesine qurılǵan alliteraсiya. Shayır qatar-lardaǵı sózlerdiń sulıw esitiliwi ushın usı sesten baslanǵan sózlerdi tańlaǵan. Sonday-aq bul eki qatar úsh sózden ibarat anaforadan (Seni umıt desip) baslanatuǵının esapqa alsaq shayırdıń óz shıǵarmasın dóretiw payıtında seslik uyqas ústinde izleniwshilik penen jumıs alıp barǵanın túsiniw qıyın emes. T. Matmuratovqa tiyisli qosıqta alliteraсiya ushın «G» sesi alınǵan. Shayır arnawlı túrde hár qıylı milletke tiyisli bolǵan «G» sesinen baslanatuǵın qız atların tańlaǵan. Ulıwma T. Matmuratov qosıqqa kórkem forma tańlawda kóp izlengen shayır. Onıń «s» sesine qurılǵan alliteraсiyalıq qosıǵı seslik uyqastıń usı formasınıń haqıyqıy úlgisi bolıp tabıladı. Ol oqılǵanda jańıltpashlardı esletedi. Jańıltpashlar da adamlardı sulıw, anıq sóylewge kónliktiriw ushın

3Matmuratov T. Jaqsılıq sarayı, Nókis, "Q-qstan", 1986, 59-b.

4Sonda, 49-b.

5Genjemuratov B. Oq qadalǵan ay, Nókis, "Q-qstan", 1997, 57-b.

6Sonda, 52-b.

138

dóretiledi. Bul qosıqta da alliteraсiyalıq uyqas arqalı sózdiń sulıwlıǵın seziniwge boladı. Usı bántte qatarlardıń sońındaǵı uyqastı seslik uyqaslar jeńip ketken. Olar uyqas xızmetin tolıq atqarıp tur.

B. Genjemuratovtıń qosıqlarındaǵı seslik uyqaslarǵa ayrıqsha toqtap ótiwge tuwra keledi. Shayır shıǵarmalarınan keltirilgen mısaldıń birinshi bántinde «q», «t», «s», ekinshi bántinde «j», «sh» seslerine qurılǵan alliteraсiyalıq «a» sesine qurılǵan assonans uyqaslar qatnasadı. Biraq bunda sózler tek seslik uyqas dúziw ushın emes, al shıǵarmadaǵı pikir aǵımın támiyinlew ushın qollanıladı. Máselen, «qılıshtay qılshıldap», «tolqın túygishledi», «jayılar jasıl jaylawda», «shınjırlanǵan shın-lıq» alliteraсiyaları hám

«arǵımaq alıs aylawda» assonansı turaqlı sóz dizbekleri dárejesine jetken. Olardıń arasında bekkem mánilik hám formalıq baylanıs bar.

Ádette poeziyada assonanslar (dawıslı seslerdiń qaytalanıwı)1 alli-teraсiyaǵa salıstırǵanda ónimsiz qollanıladı. Biraq olar da sózlerdiń sırtqı sulıwlıǵın, esitiliw ózinsheligin támiyinlewge xızmet isleydi.

Appaq úlbiregen mamıq siyneńnen, aqsha bult Aq túnge jarasqan aqsham, Janımdı bir muńlı saǵınısh aymalap, Jalǵızlıq qusları sayrasqan aqsham.2 Men - Ómirgúl kempirmen.

Ómirińmen. Ómirińdi óltirmeń. Bolmasa mendey anasız,

Qarap bolasız, Qarap bolasız.3 Uzaq emes anshama,

139

Arlı, arsız arası, Arlı jaqsı qanshama, Arsız mańlay qarası.1

Bul qatarlarda «a» hám «ó» seslerine qurılǵan assonanslar berilgen. Ulıwma assonanslardı baqlap qaraǵanımızda kóbirek «a» sesine qurılǵan assonanslardıń gezlesetuǵının gúzetiwge boladı. Bunıń tiykarǵı sebebi sıpatında bul estiń poziсiya tańlamaytuǵının, basqa dawıslı eslerge qaraǵanda kóbirek qollanılatuǵının atap ótiwge boladı. Keltirilgen mısallardaǵı qaytalanıwshı sesler sózdiń basında da, ortasında da kelip, olar arasındaǵı jaqınlasıwdı kúsheytedi.

«Anafora - bir yamasa bir neshe bántlerde qosıq birdey sózler hám sóz dizbekleri menen baslanıwı.»2 Ol alliteraсiya hám assonanstan túpkilikli ózinshelikke iye. Birinshiden, dáslepki eki seslik uyqasta sesler qaytalanıp kelse bunda sózler hám sóz dizbekleri qaytalanadı. Ekinshiden, olarda bir qatardıń ishinde sesler qaytalansa, bunda hár bir qatardıń basındaǵı sózler qaytalanadı. Usı jaǵınan anaforalar kóbirek sózlerdiń intonaсiyasın kúsheytiw menen birge ırǵaqqa da tásir jasaydı. Sebebi, ádette hár bir qatarda qaytalanǵan sóz ayrıqsha intonaсiya menen oqıladı hám ol usı arqalı ırǵaqtıń da ózinsheligin támiyinleydi. Bul jaǵınan anaforalar rediflerge uqsaydı.

Sońǵı dáwirdegi qaraqalpaq lirikasında bir sózden de, bir neshe sózden de quralǵan anaforalar gezlesedi.

Doslıq pák júrektiń talmas qanatı, Doslıq turǵan jerde qashar mashaqat. Doslıq tirishiliktiń kúsh hám quwatı, Doslıq bar jerde bar baxıt hám ráhát. Doslıq dushpanlıqqa bolmas mawasa,

2 Sársenbaev t. Dúnya menen dártlesiw, Nókis, "Q-qstan", 1990, 53-b.

140

Doslıq penen adam teńiz, taw asar.3

Qızǵa ashıq bolǵan patshalar, Qızǵa ashıq bolǵan ot jaǵar,

Qızǵa ashıq bolǵan súlińgir, Qızǵa ashıq bolǵan bátjaǵar.1

Sıpayı Qosıqlarkostyum shalbarsız, Sıpayı Qosıqlarsaqalsız, murtsız. Sıpayı Qosıqlarqulı abroydıń, Sıpayı Qosıqlarkúyiksiz, órtsiz «Salamat» bolıń(2 Birew

gápin sıbırlasa, Birew warlap dawıslaydı. Birew zorǵa qıbırlasa, Birew zıńǵıp alıslaydı.3

Mine, anaforanıń hár qıylı túrlerinen mısallar. Olardıń barlıǵı da anaforalar bolǵanı menen atqaratuǵın kórkem wazıypaları hár qıylı. Birinshi mısal shayır M. Qarabaevtıń shıǵarmasına tiyisli bolıp, onda doslıq sózine ayrıqsha máni júklew ushın onı anafora sıpatında tańlaydı. T.Sársenbaevtıń shıǵarmasında úsh sózden ibarat anafora qatnasadı. Ol jasalıwı hám sırtqı forması boyınsha redifke de jaqın. Biraq atqaratuǵın xızmeti boyınsha anafora. Sebebi, redif ushın qollanılatuǵın sózlerdiń intonaсiyalıq mánisi anaforaǵa salıstırǵanda da kúshlirek boladı. Yaǵnıy bunday shıǵarmalarda pikir tikkeley redif arqalı beriledi. Al anafora qatarlardıń birdey sózler hám sóz dizbekleri menen baslanıwı. Ondaǵı intonaсiya hálsizirek. Biraq anaforanıń ırǵaqqa tásir etiw kúshi redifke salıstırǵanda kúshli. Usı kóz qarastan qaraǵanda onı anafora dep ataw múmkin.

1Qarabaev M. Altın bosaǵa, Nókis, "Q-qstan", 1982, 56-b.

2Sársenbaev T. Dúnya menen dártlesiw, Nókis, 1990, 64-b.

3Genjemuratov B. Saratan, Nókis, "Q-qstan", 1990, 62-b.

4Raxmanov K. Watan muhabbatı menen, Nókis, "Q-qstan", 1984, 79-b.