Тема 18. Архитектура Беларуси в сер. 19 - нач. 20 в.

К середине 19 в. в архитектуре Беларуси распространяется эклектика. Она главенствовала прежде всего в зданиях массового назначения - доходные дома, учебные, административные и торгово-финансовые учреждения, больницы, вокзалы, театры и т.д. Если в 1/п 19 в. ведущими типами сооружений в белорусских городах были дворцовые и культовые, то с 1860-х гг. ими становятся семинарии, гимназии и училища, торговые, лечебные и финансово-комерческие учреждения. Эти здания начиная с 1870-х гг. во многом содействовали формированию нового художественного облика городов.

Эклектика в Беларуси в своём развитии проходит 3 этапа:

1 этап. 1 пол. 19 - 1860-е гг. - переход от классицизма к стилизованным историческим стилям, в частности к псевдоготике. Эклектика раннего периода, включительно до 2/пол. 19 в. выделялась постоянством в отношении классицизма - использованием традиционных для него приёмов симетрично-осевой композиционной схемы и декоративных мотивов. Причины появления эклектики в Беларуси - те же, что и в остальных странах Европы.

2. этап. 1860-е-1890-е гг. - широкое использование метода историзма, основой которого являлась последовательная ориентация на архитектурные стили прошлого. В это время в результате подавления востания 1863 г. происходит усиление государственного контроля за культурной жизнью общества в Беларуси. В архитектуре оформляется 2 основных направления - официальное, ориентированное на византийские и древнерусские образцы (псевдоруссизм), и диаметрально противоположное неофициальное направление, связанное с национально-освободитительными и демократическими идеями, ориентированное на наследие Западной Европы (псевдоготика, псевдороманский и другие стили).

3. этап. 1890-е-1917 - возникновение на ретроспективно-эклектическом фоне архитектуры новых направлений - модерна и неоклассицизма.

25

Пседворусский стиль

Наиболее заметным и определяющим на общем фоне эклектических стилей в Беларуси был русско-византийский стиль, распространение которого в первую очередь было связано с православной церковью и имело определённую идейно-политическую и историко-культурную обусловленность. После подавления восстания 1830-1831 гг. перед российским правительством встала проблема укрепления западных рубежей империи. С целью искоренения "западного и польского влияния" и русификации населения Беларуси на специально выделенные государственные средства возводилось огромное количество православных храмов, которым отводилась ведущая роль в проведении государственной политики. ["То что не сделал русский штык, сделает русская школа"]. Такие мероприятия с одной стороны содействовали укреплению православия среди местного населения, а с другой - укреплению покорности царской власти на западных рубежах империи. В качестве дополнительной меры было существенно ограничено католическое строительство.

Первоначально в стиле псевдоруссизма строили только православные храмы. Распространению этого стиля в церковной архитектуре содействовал и специальный пункт в строительном уставе 1865 г., требовавший возведения православных храмов исключительно в "византийском духе", (цитата, Кулагин, с. 21).

Особенно массово строительство храмов в псевдорусском стиле проводилось после подавления восстания 1863 г. с подачи генерал-губернатора Муравьёва. Поэтому канонизированные варианты церквей в этом стиле, выстроенные в конце 19 в. в Беларуси часто называют "муравьёвками".

Наиболее распространённым в Беларуси был тип храма, имитировавший московскую церковную архитектуру 17 в. - вытянутая по прямой линии композиция, в которой вход под двухярусной колокольней ведёт через трапезную к квадратному объёму основного помещения, и далее в апсиду. Основное помещение храма увенчивалось одним куполом либо традиционными пятиглавием. (Полесская Никольская церковь в Гомеле, 1904).

Другой тип наиболее распространённого в Беларуси храма в русско-византийском стиле представлял собой крестообразное или квадратное в плане здание с большим центральным куполом на 4 внутренних опорах и "апостольскими" куполами-луковицами на углах, закомарами над трёхчастными фасадами, венцами кокошников, декоративным узорочьем. Яркий пример - церковь А.Невского в Борисове (1871-1874, арх. П.Меркулов), усыпальница Паскевичей в Гомеле (1870-1889, арх. Е.И. Чарвинский).

С целью "обрусения края" после подавления восстания 1863 г. многие католические храмы закрывались, передавались под православные церкви и соответственно перестраивались в псевдорусском стиле. С целью постройки православных храмов, но главным образом с целью перестройки ряда бывших католических костёлов в православные церкви в Беларусь специально было направленно несколько групп российских архитекторов. В результате таких "реконструкций" многим памятникам белорусской культовой архитектуры 17-18 вв. был нанесён значительный художественный урон - например, храмы в Юровичах, Мозыре, Вилейке, Гриневичах (Свислочский р-н) и мн. другие.

Большинство местных и приглашённых архитекторов проблему поиска национальной самобытности решали путём насыщения своих произведений многочисленными этнографическими и археалогическими деталями. Во внешнем оформлении зданий мастера часто использовали элементы традиционной архитектуры, в частности элементы художественной ковки - кронштейны, решётки, ограды. Широко использовалась художественная керамика (напр. церковь в д.Пиревичи, Жлобинского района), несколько реже - мозаики (часовня Паскевичей в Гомеле).

Постепенно псевдоруссизм широко распространился и в гражданской архитектуре, но в первую очередь в официальном строительстве - здание Минского Виленского вокзала. Наиболее ярко стилизаторство в духе древнерусской архитектуры с богатой орнаментацией и узористой кирпичной кладкой, проявилось в архитектуре Могилёва и Гомеля, где "русский" стиль имел наибольшее количество последователей - городской театр в Могилёве (1886-1888, арх. П.Камбуров), городская дума в Гомеле, (1880. арх. Торлин) и др.

Широкое распространение в промышленно-гражданском и жилом строительстве, особенно в восточной и центральной Беларуси, получил "кирпичный стиль", своими архитектурно-образными средствами соединявшийся с кирпичным псевдоруссизмом.

Одной з ярких национальных особеностей белорусской архитектуры этого времени являлось строительство из дикого камня. Наибольшей популярностью этот местный строительный материал пользовался при строительстве храмов в западных и частично в северо-восточных районах Беларуси. Эта традиция имеет свои корни ещё в гродненской архитектурной школе 12 в. Строительство из бутового камня было достаточно дешёвым, в отличие от строительства из кирпича, и придавало сооружениям особую художественную выразительность. Кирпич в основном использовался только для ответственных частей здания углов, проёмов окон и дверей. При возведении зданий из бутового камня большие швы-щели между валунами заполнялись мелкими камнями или щебнем. В самом конце 19 в. валуны и дикий камень в строительстве стали заменять колотым камнем. Эту технику дополняли кирпичной кладкой и штукатуркой, что в соединении с побелкой давало возможность создать яркие цветовые композиции - Успенская церковь в деревне Рабунь. Вилейского р-на (1862). костёл в г.Браслове, часовня при церкви в д.Сынковичи.

26

Псевдоренессанс.

Обращение к архитектуре ренессанса началось ещё в эпоху позднего классицизма. Влияние образцов зданий и сооружений ренессанса заметно уже в башне и парковом мосту Гомельского дворца. Обычно обращение к наследию ренессанса заключалось в использовании ордерно-арочной системы, филёнок, рустов и т.д. Архитектура псевдоренессанса характеризовалась контрастным соедининием тёмного фона кирпичной кладки с побелеными элементами декора (руст, наличники окон и дверей), а также использованием крыш сложной конфигурации. В псевдоренессансных постройках происходит отход от точной симметрии с центральной осью — преимущество отдаётся динамичной ассиметрии, а насыщенный фасадный декор призван асоциативно напоминать о гуманистической культуре эпохи Возрождения.

Типичным примером псевдоренессанса является дворец в г. Пружаны (1854-1870, арх. Ф.М. Ланци). Сложная композиция дворца состоит из двух больших групп объёмов, объединённых поперечным одноэтажным корпусом и высокой 4-гранной башней. В псевдоренессансном стиле построены также усадебные дома в д. Тарново, Лидского района, в дЛущики, Мядельского района, в п.Лынтупы.

В стиле переходном от псевдоренесанса к раннему модерну возведён дворец в Красном береге (Жлобинский район) (арх. Шретер, 1890-1893 гг.).

Влияние псевдоренесанса прослеживается в постройках театров — городского театра в Витебске (1873, арх. М.Корчевский), в Минске (1890, арх. К.Козловский). Учебные заведения обычно также оформлялись под ренессанс - гимназия в Витебске (1902, арх. В.Коршиков), в переходном от псевдоренессанса к псевдогреческому стилю - гомельская гимназия (1898, арх. С.Шабуневский).

Псевдобарокко.

В конце 19 в. в рамках авангардных поисков модерна, архитекторы обращаются к барочным скульптурным и декоративно насыщенным формам. Успешным и зажиточным слоям населения -предпринимателям и купечеству, аристократии, богатым приходам нужно было материальное отражение их стабильного положения в жизни. Одним из ранних примеров зданий в псевдобарочном стиле является дом врача в Гомеле Наума Александрова (1903, арх. С.Шабуневский).

Примером богатых шляхецких усадьб является дворец в д.Желудок (Щучинский р-н), построенный в 1907-1908 гг. арх. В.Маркони. Двухэтажный дворец с ломанной мансардной "французской" крышей имеет аристократично-импазантную и величественную композицию плавных, пластичных очертаний с элементами рококо - картушами, вазами, гирляндами и т.д.

Несохранившийся дворец Антонины Радзивилл в Маньковичах под Столином, представлял собой современную дворцовую композицию, асоциативно связанную с несвижским дворцом (1905. берлинский арх. Венцель). В первую очедь это достигалось за счёт использования мансарндрной крыши, высокой 4-ярусной башни, мощной въездной арки. В этом, бесспорно, отражено стремление владельцев подчеркнуть своё древнее происхождение.

В стиле близком к псевдобарокко возводятся вокзалы на ст. Новоельня (Дятловский ра-н) и в Гомеле (1880 г.), а также главный фасад театра "Модерн" в Рогачёве.

Псевдороманский стиль

В начале 20 в. архитекторы в Польше, Беларуси и Украине обращаются к романскому наследию. Через тяжёлые, закрытые, массивные формы и статичную приземлённость композиций архитектуры стремяться передать в зданиях суровый оборонительный характер романских прототипов 10-12 вв. Для этого используют систему простых геометрических объёмов кубы, паралеелепипеды. призмы, цилиндры, а также мощные арки, цилиндрические и крестовые своды и т.д. Общественным и дворцовым зданиям придаётся крепостной вид - дворец в д.Юршево, Оршанского района. Однако тяжеловесные мрачноватые формы псевдороманского стиля мало соответствовали запросам буржуазии и богатого дворянства при возведении личных резиденций. Поэтому наибольшее распространение этот стиль получил при возведении костёлов, которые получали вид мощной трёхнефной базилики с массивными стенами и башнями.

Крупнейшим произведением псевдороманского стиля является костёл св. Симона и Алены в Минске (Красный костёл) (1905-1910, польский арх. Т.Пайздерский). костёл Божьего Тела в д.Иказнь (начало 20 в.), костёл Сердца Иисуса в д.Слободка, Брасловский р-н (1903). костёл в Зельве.

27

На распространение стиля модерн в Беларуси большое влияние оказал немецкий модерн через творчество польских архиткторов. Однако основным законодателем этого стиля для Беларуси являлись Москва и Петербург - главные центры модерна в Российской империи (на которые, в свою очередь, значительное влияние оказал венский "сецесион"). Воспитанниками Петербургских высших технических учебных заведений были многие мастера белорусской и польской архитектуры конца 19 -начала 20 в. Таким образом в распространении стиля модерн проявилось традиционное для Беларуси соединение творчества мастеров восточного и западного направлений.

Модерн в Беларуси в своём развитии прошёл два этапа.

1 этап - 1890-е - начало 1900-х гг. — основное внимание уделяется не столько объёмно-пространственой композиции, сколько декоративно-пластическому оформлению здания.

Яркий пример постройки в стиле переходном от эклектики к раннему модерну - дворец в I.Красный берег, Жлобинского р-на. (1890-1893, арх. К.Шретер).

2 этап - 1907-1917 гг. - устанавливается твёрдая связь между архитектурой и функцией здания, активно распространяется конструктивный вариант стиля.

Индивидуалистический характер модерна способствовал строительству в этом стиле городских аристократических особняков, загородных усадьб и вилл, жилых и доходных домов. Показательны в этом плане жилой дом купца Грошикова в Гомеле (Билецкого 5, 1909, С.Шабуневский), в Гродно (Энгельса 13), в Слониме, гостиница в Минске (Интернациональая 16), усадебный дом в Свислочи, театры в Гродно, Орше и др. В стиле модерн возводились и учебные учреждения - техническое училище в Гомеле (Привокзальная, 2), гимназия в Рогачёве.

Широкое распространение получило строительство зданий банков в стиле модерн. Фасады этих зданий обычно решались в монументально-представительных формах. Использование самых новейших архитектурных форм и несгораемых конструкций вызывалось стемлением владельцев банков продемонстрировать свою современность и успешность. Сверхсовременная архитектурная выразительность банковских зданий, которую мог создать только стиль модерн, позволяла им задавать тон уличной понораме городов. Это особено заметно при угловом размещении здания и использовании башен. Таково, например, здание Поземельно-крестьянского банка в Гродно (1909-1913, арх. Б.П. Остороумов). Черты неорусского направления модерна несёт здание Поземельно-крестьянского банка в Могилёве (1903-1914, арх. А.В. Друкер).

Одним из многочисленных направлений эпохи модерна был неоклассицизм. Его появление связано не только с реакцией на разнообразие модерна, но и со стремлением части дворянства Беларуси - наследников шляхты ВКЛ-Речи Посполитой, в своём культурном противостоянии с Российской империей опереться на культуру и архитектуру Речи Посполитой конца 18 в. - эпохи "золотых шляхетских вольностей". С другой стороны, в условиях наростающей революционности широких народных масс, части аристократии и высшего слоя буржуазии более импонировали стабильность и консервативность неоклассицизма, чем свободный и изменчивый стиль модерн. В неоклассицизме строились городские особняки (Бобруйск), доходные дома (доходный дом Гая в Минске, Маркса, 30), церкви (Барановичи), здание реального училища в Гродно, здание банков в Бобруйске, Бресте, Гомеле (Русско-Азиатский банк).

Яркий пример архитектуры неоклассицизма - часовня-усыпальница в Мире (арх. Р.Марфельд, 1904 г.).

Ближе к началу Первой мировой войны, когда в обществе возростают патриотические и националистические настроения, модерн начинают воспринимать как один из каналов враждебной для России пропоганды, так как архитекторы часто обращались в своём творчестве обычно к немецким и австрийским образцам. Поэтому постепенно большинство архитекторов отходит от эстетической утопии декоративного модерна на позиции более рациональных форм конструктивизма и функционализма.

Стиль модерн в деревянной архитектуре.

Не смотря на сугубую индивидуалистичность (а значит потенциально - элитарность) стиля "модерн", проекты зданий в котором могли позволить лишь достаточно обеспеченные заказчики, этот стиль получает некоторое распространение и в таком виде народного творчества как деревянное зодчество.

Модерн в народной деревянной архитектуре проявился в применении ассиметричной композиции самого здания и резного декора выполненного в плавно-волнитых либо геометрических мотивах этого стиля. При этом непосредственно в возводимых деревянных зданиях названные элементы стиля "модерн" часто употреблялись с элементами традиционного местного народного зодчества - симетричными композиционными решениями планов и фасадов, резным архитектурным декором. Фиксируется два основных спосаба соединения традиционных и модерновых элементов:

1. Здание с ассиметрией общей композиции или только фасада, украшенное резным декором в целом традиционном для данного рэпёна или выполненном в стиле модерн. Как вариант - здание украшеное декором целиком соответствущим местным народным традициям архитектурной резьбы, но отдельные конструктивныя элементы (наличники, двери) выполнены или украшены в соответствии с мотивами модерна.

2. Здание традиционой композиции, украшенное целиком традиционным местным декором, но резное воплощение отдельных элементов которого переработано уже в соответствии со стилистикой декоративного направления модерна.

Однако нужно отметить, что все зафиксировнанные примеры проявления в народной архитектуре таких профессионального стиля как модерн, отмечены только в тех городах, которые в начале 20 в. представляли собой крупные промышленные центры с выразительной региональной культурной традицией - Гомель, Рогачёв, Речица и др.

Традиционно в белоруской истории архитетктуры к деревянным сооружениям в стиле "модерн" относят особняк купчихи Кацнельсон в Бобруйске (1912 г.). Однако кроме ассиметрии размещения входа, оформеления центрального окна второго этажа в виде традиционного для модерна мотива круга и вставленного в него прямоугольника, а также очень своеобразной трактовки образа здания (в целом с симетричной композицией) следов влияния стиля "модерн" в целом не прослеживается. Декоративное оформление, в целом, близкое к переработке традиционной народной архитектурой стилистики классицизма. Исходя из этого, данное здание можно отнести к воплощению стиля "модерн" в деревянной архитектуре только с некоторыми уточнениями - оно, скорее, пример применения отдельных мотивов стиля "модерн" и фольклоризированного восприятия неоклассицизма в деревянной аритектуре.

28

Гомельскі архітэктар С.Д.Шабунеўскі.

Сярод яркіх прадстаўнікоў беларускай мастацкай культуры канца XIX - пачатку XX ст., якія знаходзіліся ў пачатку станаўлення сучаснай архітэктуры, годнае месца займае выдатны архітэктар Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі (1868-1937). Біяграфія гэтага вялікага майстра з ярка выяўленай індывідуальнасцю цікавая самая па сабе. Яна дазваляе больш поўна прасачыць многія праблемы беларускай архітэктуры ў іх гістарычным развіцці.

Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі наразіўся ў 1868 г. у в. Скароднае Ельскага раёна. Яго бацькі паходзілі са збяднелых шляхецкіх радоў. Бацька, Апалінарый Даніла Іванавіч Шабунеўскі, службу пачынаў паштаром. Стаў памочнікам пашмайстра павятовай паштовай канторы ў г. Бабруйску, куды перавёз сям'ю.

У Бабруйску маленькі Станіслаў быў аддадзены на вучэнне ў 4-класную прагімназію. Затым вучыўся ў Слуцкай гімназіі. Паступіў у Пецярбургскі інстытут інженераў, дзе праходзіў курс архітэктуры ў акадэміка Віктара Аляксандравіча Шрэдара. У 1897 г. Станіслаў Данілавіч прыехаў у Гомель. Быў прызначаны на пасаду гарадскога архітэктара. Мсў чын калежскага асэсара. Уваходзіў у склад гарадской управы. Выбіраўся у земства па польскай курыі. У першым шлюбе з Марыяй Гур'еўнай (1881 г.н.) меў сына Льва (1900 г.н.) і дачку Людмілу (1902 г.н.). Пазней быў жанаты на Ксеніі Аляксандраўне Мельнікавай (1885-1939), якая ў 1913 г. нарадзіла дачку Алену (памерла ў Маскве ў 1942 г.).

У першыя гады Савецкай улады С.Д.Шабунеўскі працаваў інженерам у Гомельскім камунальным аддзеле. Пасля антысавецкага стракапытаўскага мяцяжу ў красавіку 1919 г. за «сношення с мятежннкамп» быў прыгавораны Гомельскім рэвалюцыйным трыбуналам да грамадскага ганьбавання. Яго пазбавілі права быць абраным у кіруючыя савецкія органы.

У верасні 1919 г. С.Д.Шабунеўскі быў прызваны ў Чырвоную Армію. Займаўся нраектаваннем абарончых збудаванняў каля Уваравіч. 3 красавіка 1920 г. на Паўдневым фронце. У маі 1920 г. браў удзел у будаўніцтве Горлаўскага рудніка на Данбасе. У 1921 г. С.Д.Шабунеўскі - началнік упраўлення ваенна-палявога будаўніцтва Працоўпай арміі. Вясной 1922 г. С.Д.Шабунеўскі дэмабілізаваўся, працаваў інженерам будайнічага аддзела Кадзіеўскага ўпраўлення руднікоў. У верасні 1922 г. звольніўся і вярнуўся ў Гомель.

Станіслаў Данілавіч уладкаваўся на пасаду інженера Гомельскай арганізацыі «ІІалесбуд». Неўзабаве, у студзені 1923 г., быў прызначаны інспектарам па будаўніцтве. 3 мая 1924 г. - губернскі інжэнер. 3 1927 г. - інжэнер Гомельскай акругі.

У кастрычніку 1929 г. у Гомелі было створана ўпраўленне будаўнічага кантролю. С.Д.Шабунеўскі працаваў на пасадзе начальніка ўпраўлення. 3 1 студзеня да 21 лютага 1931 г. працаваў у гарсавеце.

21 лютага 1931 г. Станіслаў Данілавіч быў арыштаваны. Як згадвае Міра Ільінічна Фрыдман, сяброўка дачкі архітэктара, такое здарылася ўпершыню ў яго жыцці. Але неўзабаве Станіслаў Данілавіч быў вызвалены. Другі раз архітэктара арыштавалі ў 1937 г. С.Д.Шабунеўскі быў зняволены на 10 гадоў у папраўча-працоўны лагер. Пакаранне адбываў на Беламорканале. Там і загінуў. Рэабілітаваны 20 кастрычніка 1989 г.

Творчая спадчына.

Творчы шлях Станіслава Шабунеўскага пачаўся ў 1890-х гг. Найболыл ярка яго талент выявіўся ў першыя дзесяцігоддзі XX ст. Сучасная адзнака архітэктурнай спадчыны дойліда і яго роля ў гісторыі беларускай мастацкай культуры шмат у чым звязаны ; аб'ектыўнай адзнакай знаходжання, у якім знаходзілася ў той час беларуская архітэктура.

Першы будынак, які быў узведзены ў Гомелі паводле праекта С.Д.Шабунеўскака -мужчынская гімназія (1898 г.). Яна ўяўляла сабой двухпавярховы мураваны будынак \ неакласічным стылі, які займаў амаль квартал вуліцы Магілеўскай (Кірава). Бропзавая закладная дошка, якая была усталявана на пачатку будаўнічых рабог, цяпер захоўваецца ў Гомельскім абласным краязнаўчым музеі. Зараз у будынку былой мужчынскай гімназіі адзін з карпусоў Гомельскага універсітэта чыгуначнага транспарту. Выгляд будынка некалькі зменены - прыбраны купал над гімназічнай Аляксандраўскай царквой, пасля Вялікай Айчыннай вайны дабудаваны трэці паверх.

Багатая творчая спадчына майстра сведчыць аб тым, як хутка ён адгукаўся на новыя з'явы ў архітэктуры, калі актыўна ажыццяўлялася не толькі абнаўленне сродкаў мастацкай выразнасці, але і асмысленне новых эстэтычных заканамернасцяў, вызначаючых спецыфіку архітэктуры XX ст. Ад гістарычнага рамантызму праз мадэрн да канструктывізму - такая эвалюцыя мастацкага мыслення дойліда. Ад асобнастаячага аб'екта да забудовы гарадскіх абшараў вялікага горадабудаўнічага значэння - такі дыяпазон яго творчых магчымасцяў.

Творчы шлях дойліда можна падзяліць на два перыяды: дарэвалюцыйны (1896-1917) і савецкі (1917-1931).

На першым этапе актыўна фарміраваўся мастацкі светапогляд архітэктара, назапашваўся вопыт, адточвалася майстэрства. У болынасці твораў выразна адчуваецца рэтраспектывізм, заснаваны на ведах рускай класічнай архітэктуры. Падабенства з ордэрнымі кампазіцыямі не толькі тыпалагічнае, але і зрокавае. Разам з тым, у гэтых работах ужо адчуваецца імкненне ўнесці свае, уласцівыя толькі яму кампазіцыйныя прыемы і архітэктурна-пластычныя формы выражэння. Пабудовы адрозніваюцца цэльнасцю, паслядоўнасцю разгортвання архітэктурна-мастацкай вобразнасці, высокай культурай выканання, ярка выяўленымі рысамі індывідуальнасці іх стваральніка.

Матывы класіцызму выкарыстаны С.Д.Шабунеўскім у банкаўскіх манументальных збудаваннях, якія вылучаліся на фоне суседніх дамоў. У 1904 г„ паводле праекта Станіслава Данілавіча, быў узведзены будынак Арлоўскага камерцыйнага банка на рагу Румянцаўскай і Ірыненскай вуліц. Пасля Вялікай Айчыннай вайны быў дабаўлены трэці паверх, і зараз гэта адміністрацыйны будынак на рагу вуліц Савецкай і Першамайскай.

Для Шабунеўскага Гомель стаў вялікай творчай лабараторыяй, дзе можна было эксперыментаваць, паляпшая горадабудаўнічае і архітэктурнае мастацтва. Асобае месца ў яго творчасці займае забудова галоўнай магістралі горада - вуліцы Румянцаўскай (вуліца Савецкая). Забудова яе цэнтральнай гістарычнай часткі - вынік шматгадовай працы майстра. Станіслаў Шабунеўскі кахаў свой горад. Усе яго радасці і боль, усё, што яго надхняла і было ім створана, шчыльна звязана з Гомелем. Майстр імкнуўся рабіць усё што ад яго залежыць, каб архітэктурнае аблічча горада было яшчэ больш уражвальным.

Аддзяленне Віленскага камерцыйнага банка размясцілася на другім і трэцім паверхах дома, узведзенага паводле праекта Станіслава Данілавіча ў 1910-1912 гг. (л^а . ііпснн 1908 г.) На вуглу вуліц Румянцаўскай і Троіцкай. Будынак належаў купцу І.В. Дамброўскаму, які выбіраўся галавой горада. Зараз у будынку на рагу вуліц Савецкай і Сялянскай - адміністрацыйная служба Гомеля і вобласці.

Знешне розныя, будынкі банкаў мелі шмат агульных рысаў. Так, зрэзаныя вуглавыя часткі абодвух будынкаў, якія выходзілі на перакрыжаванні вуліц, фланкіраваліся порцікамі з калонамі, завяршаліся купаламі. Былі парадныя ўваходы. Руставаныя фасады багата дэкарыраваліся з выкарыстаннем элементаў класіцызму і мадэрна. Гэта тыповыя ўзоры так названага «мадэрн-класіцызму».

Матывы розных стыляў асабліва ярка выявіліся ў спраектаваных С.Д.Шабунеўскім жылых дамах. Матывы псеўдабарока - у доме гомельскага урача Навума Ільіча Аляксандрава на вуліцы Ірыненскай (Першамайская), пабудаваны ў 1903 г. Цяпер тут Дом грамадзянскіх абрадаў. У стылі мадэрн выкананы і двухпавярховы жылы дом купца К.П. Грошыкава (1909) на рагу вуліц Баярскай і Мільеннай (сучасныя Баўмана і Білецкага).

У 1909 г. С.Д.Шабунеўскі пабудаваў на рагу вуліц Румянцаўскай і Аляксандраўскай уласны дом - трохпавярховы мураваны дом з палегчаным трэцім паверхам і атыкам.

На першым паверсе трохпавярховага мураванага будынка знаходзіліся аптэка, цырульня, лаўкі. На другім - прыватная мужчынская гімназія Ратнера. На трэцім - жылыя кватэры. Мудрагелістае спалучэнне прамых і круглых ліній, арачная афармленне дзвярных і аконных праемаў, малюнак ляпных дэталей і г. д. - дазваляе аднесці і гэта збудаванне да архітэктуры мадэрна. Цяпер на месцы ўласнага дома архітэктара - жылы дом, на першым паверсе якога кандытарскі магазін «Сонечны».

У гэтым жа 1909 г. у стылі "мадэрн" С.Шабунеўскі ўзводзіць і будынак тэхнічнага вучылішча па вуліцы Прываклальнай, 4. У цэлым будынак мае традыцыйную для навучальных устаноў кампазіцыю - прамавугольны і сіметрычны ў плане з двума бакавымі рызалітамі і павышанай цэнтральнай часткай. Аднак дэкаратыўнае аздабленне фасада -скульптурныя завяршэнні вокнаў, аб'яднанне ліштваў 1-га і 2-га паверхаў у агульную дэкаратыўную раму з перакрыжаваных дуг, афармленне ўвахода ў выглядзе традыцыйнага для стыля "мадэрн" спалучэння круга і прамавугольніка, і інш., сведчаць аб прыналежнасці дадзенага будынка менавіта да гэтага архітэктурнага стылю.

Прыблізна ў гэты ж час у стылі "мадэрн" па праекту С.Д. Шабунеўскага ўзводзіцца будынак паштова-тэлеграфнай канторы на вул. Румянцаўскай (у раёне перад сучасным раддомам па вул. Савецкай).

Па заказе купца Шановіча Станіслаў Данілавіч у 1912 г. спраектаваў камфартаельную гасцініцу «Савой» для прадпрымальнікаў братоў Шаранговічаў. На першым паверсе будынка знаходзіліся цырульня, сінематограф, мноства магазінаў. Будынак дэкарыраваны ў стылі мадэрн, але ў сіметрычнай прапарцыянальнасці канструкцыі. геаметрычнасці лініі бачны рух ад архітэктуры мадэрна да канструктывізму.

На першым часе Кастрычніцкай рэвалюцыі ў будынку гасцініцы «Савой» размяшчаўся Гомельскі выканаўчы камітэт, а ў перыяд стракапытаўскага мяцяжу (1919) -штаб аароны Гомельскага рэўкома. У час Вялікай Айчыннай вайны будынак быў разбураны. Зараз на яго месцы "Дом гандлю" ("Стары універмаг" на рагу вуліц Савецкай і Камунараў).

У перыяд 1-й сусветнай вайны пры фінансавым удзеле княгіні І.І. Паскевіч С.Д.Шабунеўскім былі пабудаваны будынкі гінекалагічнай з радзільным домам і земскай бальніц на вуліцы князя Паскевіча. Узведзеныя ў стылі мадэрн з класічнымі матывамі (нэакласіцызм) бальнічныя карпусы ўдала ўпісваліся ў прыбярэжны ландшафт. нудоўна гарманіравалі з панарамай палацава-паркавага ансамбля з боку ракі Сож. Будынкі і сення выкарыстоўваюцца як лячэбныя ўстановы (корпус бальніцы «Хуткай дапамогі» і ваенны шпіталь на вуліцы Камісарава).

У творчасці архітэктара С.Д.Шабунеўскага есць і будынкі, выкананыя ў псеўдарускім стылі - Мікольская Палеская царква (1904 г.). У цагляным стылі з элементамі псеўдаготыкі - пажарнае дэпо (1913 г., Саборная плошча), якое было знесена пры будаўніцтве Галоўпаштамта; клуб запалкавай фабрыкі «Везувій» (1908). Зараз будынак клуба належыць аб'яднанню «Гомельдрэў» (вуліца Севастопальская, 61).

Другі перыяд творчасці Станіслава Шабунеўскага супаў з пачаткам развіцця савецкай архітэктуры, якое характэрызавалася якасна новымі рысамі рассялення, задачамі сацыялістычнай рэканструкцыі гарадоў, пошукам новых сродкаў архітэктурна-мастацкай выразнасці ў дыяпазоне ад канструктывізма да спосабаў так званага крытычнага засваення класічнай спадчыны. Творы майстра адрозніваюцца выразнасцю кампазіцыйнай задумы. гарманічнай сувяззю з асяроддзем, строгасцю і вытанчанасцю архітэктурнай формы.

У 1923 - \924 гг. пад кіраўніцтвам Станіслава Данілавіча праводзіліся ўзвядзенне будынка гарадской электрастанцыі, і аднауленчыя работы у гомельскім палацы Паскевіча, які пацярпеў ад пажару ў час стракапытаўскага мецяжу 1919 г. У 1925 г. архітэктар праектавау забудову так званага «Гарэлага балота». Пад яго кантролем быў пабудаваны гарадскі водаправод.

У 1924 г. С.Д. Шабунеўскі выканаў праект драўлянага будынка (клуб на станцыі Гомель) у стылі канструктыўнага мадэрна для правядзення агульных сходаў рабочых, масцеравых і служачых Гомельскага чынуначнага вузла Фасад, амаль ідэнтычны з будынкам клуба, мае і драўляны цырк, узведзены ў 1926 г. у стылі "арт дэко" на вул. Леніна ў Гомелі, што таксама ўказвае на верагоднае аўтарства С.Д. Шабунеўскага і ў гэтым будынку. Зараз на гэтым месцы магазін "Рубін".

У 1924-1927 гг. пры непасрэдным удзеле С.Д. Шабунеўскага праектуецца і ўзводзіцца Дом культуры чыгуначнікау імя Леніна (ДК Чыгуначнікаў на Прывазальнай плошчы, 5)

У 1924-1926 гг. С.Д. Шабунеўскім была спраектавана збудова рабочага пасёлка "Чырвоны кастрычнік" (у раёне перасячэння сёняшніх вуліц Савецкай і Кірава).

У 1927 г. С.Д.Шабунеўскім у класіцыстычным стылі ўзводзіцца будынак Упраўлення Заходняй чыгункі (частка корпуса № 1 БелДУТа). У 1929 г. у стылі "канструктывізм" быў пабудаваны цэхавы корпус хлебазавода (праспект Леніна). У гэты ж перыяд па яго праектах у стылі канструктывізму ўзводзіліся жылыя дамы.

Адным з першых шматпавярховых будынкаў у Гомелі быў дом на вуліцы Пушкіна, 26, які меў кватэры секцыйнага тыпу (1927). Гэты будынак са срэзанымі і закругленымі вугламі фасадаў жыхары горада пачалі называць «круглым шэрым домам». 3 мэтай «аблегчыць» шэры маналіт, у тынк вонкавых сцен было дабаўлена шэрае шкло. Гэта дало іскрыстыя адценні, зрабіла форму больш «лёгкай».

3 рысамі канструктывізму, але ўжо з асобнымі кватэрамі, у пачатку 1930-х гадоў С.Д. Шабунеўскі пабудаваў яшчэ адзін дом на праспекце Леніна, 31 (т.зв. "дом-рыба"). Ён складаецца з цэнтральнага аб'ему і двух бакавых крылаў, якія ствараюць утульны ўнутраны дворык.

А самым высокім будынкам даваеннага Гомеля стаў шасціпавярховы жылы дом для рабочых паравозавагонарамонтнага завода з кватэрамі камунальнага тыпу - Дом-камуна (1929-1931 гг., праспект Леніна, 51). Доўгія калідоры з вялікай колькасцю кватэр і агульнымі кухнямі адпавядалі тагачасным тэндэнцыям, якія былі прадыктавны камуністычнымі перакананнямі жыць разам - камунай. Апрача гэтага, такія дамы ўмяшчалі вялікую колькасць людзей і нейкім чынам вырашалі праблему жылля.

С.Д.Шабунеўскі будаваў не толькі ў Гомелі, але і ў Клінцах, Злынцы, Добрушы. На жаль, далека не ўсе аўтарскія працы гэтага таленавітага архітэктара нам вядомы. Магчыма, што даследчыкі архітэктуры даведаюцца больш пра творчасць С.Д.Шабунеўскага, які пакінуў у Гомелі добрую памяць. Тым самым будзе ўпісаны яшчэ адзін радок у гісторыю горада.

Архітэктурная спадчына Станіслава Шабунеўскага ўвайшла ў скарбніцу манументальнага беларускага дойлідства. Жыццё Станіслава Шабунеўскага было аддадзена Гомелю, яно неадцзельна ад яго гісторыі. Тут ён сфарміраваўся як майстр архітэктуры. Сваім мастацтвам дойлід унёс значны ўклад у горадабудаўніцтва і архнтектуру Гомеля. На працягу 35 гадоў Шабунеўскі быў цэнтральнай фігурай архітэктурна-будаўніцкай праграмы развіцця горада і сваім мастацтвам даў штуршок яго дальнейшаму фарміраванню.

Дзейнасць архітэктара была вельмі рознабаковай. Разам з прафесійнымі пытаннямі ён вырашаў і іншыя праблемы горада: інжынерныя, камунальныя, транспартныя і інш. Пасада гарадскога архітэктара не кожнаму па плячу. Трэба было не толькі валодаць прафесійным майстэрствам, але і быць прьшцыповым, мужным чалавекам. Усе гэтыя якасці былі ўласцівы Станіславу Шабунеўскаму. Варта адзначыць, што з павелічэннем колькасці часных замоваў узрастала і залежнасць архітэктара ад самаўпраўнасці забудоўшчыкаў. Можна сабе ўявіць, колькі сіл яму неабходна было прыкласці, каб неяк стрымліваць хаатычнасць забудовы горада (цэнтральнай яго часткі), абумоўленую адкрыта камерцыйнымі інтарэсамі ў будаўніцтве.

На вялікі жаль, творчасць Шабунеўскага доўгія гады было адданае забыццю. Як і многія нашы суайчыннікі, ён апынуўся ў пастцы адной з найвялікшых людскіх ілюзій XX ст. - ілюзіі бальшавізму.

Імя Станіслава Шабунеўскага павінна заняць годнае месца ў гісторыі беларускага дойлідства. Многія архітэктурныя творы атрымалі ўсеагульнае прызнанне, асобныя работы па праву ўвайшлі ў скарбніцу мастацкай культуры рэспублікі.

Літ.: Літвінава Т.Ф. Гомельскі архітэктар С.Д. Шабунеўскі // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Гомеля. У 2 кн. Кн. 1-я. - Мн.: 1998. с. 354 - 236; Чернатов В.М. Станнслав Шабуневскнй - Мн., 2005.

29

Тема: Белорусская народная архитектура