Inkwizycja też szła przez ten wzgląd na króla opieszale, tak że ja sam musiałem ją niemal prowadzić.

Najmniejszego śladu nie można było natrafić ani nawet domysłu powziąć, kto mógł to morderstwo popełnić.

Znałem już teraz do tyla Boncourową, że ją mogłem posądzić, iż jeśli zabójców nie nasłała, to przynajmniej przyczynić się mogła do tego.

Nie ja jeden dla niej głowęm stracił, było innych wielu, co szaleli, z tą różnicą, że moja miłość stateczną była, a ich - przemijającą namiętnością.

Rozpytując, rozpatrując, śledząc, tyle tylko doszedłem, że w ostatnich dniach przed zabójstwem najwięcej się około Boncourowej uwijali Słoniewski niejaki i Margocki, oba młokosy.

Letreu mi mówiła, że widziała jejmość kilka razy to z jednym z nich, to z drugim śmiejącą się i szepczącą po kątach i że Słoniewski i Margocki, nazajutrz po zabójstwie do stołu przyszedłszy, tak mieli zmienione twarze, wejrzenia niespokojne, że ją to zaraz uderzyło.

Mnie oni oba bardzo byli mało znani, zwierzyłem się Szaniawskiemu.

Ten, mnie nic nie mówiąc, gdy oni oba na obiad poszli, poszedł ich mieszkanie i szable obejrzeć.

Otóż u Słoniewskiego wprawdzie na szabli śladów krwi nie było, ale w kącie znalazł starą koszulę, o którą widocznie zakrwawioną szablę ocierano i tę zabrał ze sobą.

Krew była niedawna, a na dworze o żadnym pojedynku wieści nie mieliśmy.

U Margockiego żadnego śladu nie natrafił.

Trzeba było, siebie ratując, drugich gubić.

Rada w radę, co tu począć.

Szaniawski mi powiedział: - Nie mieszaj się, gorączka jesteś i o skórę ci idzie - zdaj na mnie, ja popróbuję, azali się nie uda wykryć prawdy.

Mądry Szaniawski tegoż wieczora, gdy z kolacji wychodzili, przysunął się do Słoniewskiego i szepnął mu: - Mam ci coś powiedzieć.

Przystał do niego młokos, jak pijawka, nagląc niespokojnie.

- Ludzie prawią - szepnął mu Szaniawski - że waszmości wieczorem widziano idącego do lasku, w którym Boncoura zabito, a potem powracającego jakoby z szablą zakrwawioną.

Młokos nieopatrzny, a już w sumieniu niespokojny, odparł na to natychmiast: - Któż to śmie mówić?!

Kto?

Nikt mnie nie widział!

Nikogo nie spotkałem.

Szaniawski języka zagryzł.

"Habemus confidentem" - szepnął sobie.

- A Margocki - spytał cicho - którędy zemknął?

Słoniewskiemu, jakby się słabo zrobiło, rzucił się ściskać Szaniawskiego.

- Nie gub mnie!

Skąd wy to wiecie?

Jakim sposobem?

- O to nie pytaj - odparł Szaniawski - powiedzieć ci tego nie mogę.

Jedno tylko radzę, i ty, i Margocki zabierajcie manatki póki czas i uchodźcie na Wołoszczyznę, bo tylko nie widać, jak was wyśledzą, a wtedy gardłem przypłacicie.

Słoniewski już tak był strworzony, że z niego mógł inkwirujący dobyć, co chciał.

- Myśmy oba niewinni - mówił - jak poczęła przede mną i przed Margockim narzekać i piszczeć Francuzka: kto mnie od tego tyrana, zazdrośnika uwolni?

Kto mnie temu zbójcy z rąk wyrwie?

A płakała, rozpaczała i wprost podburzała do tego, aby ją wyswobodzić zabójstwem, bo inaczej ona musiała się otruć lub utopić.

Przyznał się Słoniewski do tego, że się we dwu zasadzili na Boncoura i że od żony mieli wiadomość, iż tego wieczora do miasteczka ma iść sam do Duponta ze zleceniem od króla.

- Słuchaj, Słoniewski - rzekł, wybadawszy go, przyjaciel mój - zguby waszej nie chcę, ale nie czekając dzisiejszej nocy i ty, i Margocki na Wołoszczyznę ruszajcie.

Wątpię, żeby za wami pogoń wysłano, w tym rozum, abyście umknęli.

Paskudna rzecz we dwu na jednego po nocy napaść i bezbronnego tak zamordować.

Chcecie życie salwować, nie traćcież ani chwili.

Mnie Szaniawski tego wieczora nie przyszedł nic powiedzieć.

Rano wyrostek mój wchodzi do izby po odzienie i przed łóżkiem stanąwszy mówi: - Pan wie, że Słoniewski i Margocki dzisiejszej nocy gdzieś znikli stąd, najlepsze konie zabrawszy i mało co rzeczy?

Ludzie mówią, że to sprawa Boncoura.

Zerwałem się tedy równymi nogami.

- Prawdę mówisz?

- A co bym miał kłamać?

Ledwie tych słów dokończył, wchodzi Szaniawski w rannym kożuszku, z uśmiechem na twarzy.

- Chłopiec ci już pewnie przyniósł wiadomość?

- spytał.

- Prawdali to?

- Obu ich nie ma - odparł Szaniawski, oczyma mi pokazując, abym odprawił wyrostka.

Posłałem go do stajen.

- Podziękuj mi - odezwał się przyjaciel.

- Wczoraj wieczorem zagadnąłem Słoniewskiego, że na złodzieju czapka gore, zdradził mi się od razu.

Dziś ich już obu nie ma, zatem oczyścić się będziesz mógł, a ja pozbędę się utrapionych kluczów od skarbczyka, które mnie palą, bo mi się ciągle zdaje, że ktoś go okradnie, a ja będę musiał odpowiadać.

Rzuciłem się go ściskać z radości wielkiej, a ten dopiero usiadłszy per extensuma mi wszystko opowiedział, nastając na to, że oba młokosy nie tyle były winne, co ta przebrzydła Boncourowa, która ich nasadziła, pobudziła i właściwie ich rękami sama popełniła zabójstwo.

- Niechaj że cię to - dokończył - raz na zawsze wyleczy z tej miłości niegodnej ciebie dla kobiety, która warta jest najsroższej kaźni.

Właśnie się dowiaduję, że Francuz, mąż jej, testament zostawił, którym wszystko, co miał, niepoczciwej przekazał.

We dworze wiadomość o ucieczce Słoniewskiego z towarzyszem uczyniła wrażenie ogromne, a na moją stronę się przechyliła waga i poczęto ubolewać, że mnie nadaremnie posądzono, iż król w po śpiechu mnie skrzywdził itp.

Nie narzucając się przecież, pozostałem na strychu w izdebce, oczekując, co z tego będzie.

Tymczasem poczciwy Szaniawski drugiego dnia, podając królowi sakiewkę, odezwał się: - Najjaśniejszy Panie, wypadałoby mi zdać i klucze, i skarb znowu Polanowskiemu, bo on za cudzą winę pokutuje.

- A gdzież on jest?

- zapytał król.

- Wybiera się do matki - rzekł Szaniawski - jeszcze tu.

Zadumał się Sobieski.

- Nie - rzekł - zostaniesz przy kluczach, a z Polanowskim ja nie wiem jeszcze, co zrobię.

Znajdzie się dla niego zajęcie.

- Czy mam mu oznajmić, aby się stawił?

- naglił Szaniawski.

- Daj pokój, nie mieszaj się w nie swoje rzeczy - odparł Sobieski - będę wiedział, co zrobić.

Doniósł mi o tym zaraz, czekałem tedy, ale tego dnia do późnego wieczora na próżno.

Z rana nie zawołano mnie też i już mi się przykrzyć poczynało oczekiwanie, gdy jeden z paziów króla przyszedł mi oznajmić, abym do gabinetu szedł z nim zaraz.

Uśmiechnął się widząc mnie wchodzącego.

- Widzisz - rzekł - prawda jak oliwa zawsze na wierzch wychodzi, ale do mnie żalu nie powinieneś mieć, żem był surowym i posądzenie samo ukarałem.

Król jest sędzią, a sprawiedliwość litości nie zna.

Milczałem.

Przeszedł się parę razy po gabinecie, z dużej misy srebrnej biorąc owoce, które zawsze miał pod ręką, i chciwie je zajadając.

- Oddałbym ci nazad skarbczyk - rzekł - ale mi będziesz gdzie indziej potrzebnym.

Znam cię, żeś roztropny i język za zębami trzymać umiesz.

Będę cię musiał stąd wysłać przed sejmem do Warszawy i instrukcję ci dam.

Wrzekomo powieziesz, co ci da szatny i na zamku będziesz miał co czynić, ale ja ci ważniejsze rzeczy zwierzę...

Przyjdź jutro.

Co się tyczy rehabilitacji, tej nie potrzebujesz.

Dosyć, że w służbie pozostajesz i jurgielt ci każę powiększyć.

Zjawiłem się tedy tego dnia u wspólnego stołu umyślnie, Boncourowej nie było, nie pokazywała się, Terica i Federba obie mi winszowały.

Nikt się teraz nie chciał przyznać, aby mnie posądzał, wszyscy utrzymywali, że o mojej niewinności byli przekonanymi.

O zbiegłych mówiono osobliwe rzeczy.

Boncourowa się wypierała i czerniła ich gorzej niż inni.

Krótko trwała ta historia, a miała ten skutek, że w początku zupełnie mnie ze słabości dla wdowy wyleczyła.

Nie starałem się jej nawet widzieć.

Powiadali jedni, że chce dwór i służbę opuścić, drudzy, że pozostanie przy królowej, która się bez jej szczebiotania obejść nie może.

Jam starał się zapomnieć, że na świecie była, choć pasja, pasją, we snach mi ciągle stawała na oczach w takich jasnych niewinności szatach.

Przychodziłem co dzień na służbę do króla, widział mnie, uśmiechał mi się, ale czekać kazał.

Upłynęło kilka dni.

Jednego dnia, późno w noc, Szaniawski wbiegł do mnie, wołając natychmiast do króla.

Zastałem go już rozebranego, w jednym popielicowym kożuszku na koszulę wdzianym, nad stolikiem, w papierach, które z otwartej dobywał szkatułki.

Czoło miał zmarszczone i twarz bardzo smutną.

Nierychło mówić zaczął.

Chociaż lat od tego czasu upłynęło wiele, nie sądzę, ażebym mógł tu zapisać, z czym mnie król posłał, dosyć powiedzieć, iż chodziło o spisek, o potajemne stosunki z Morsztynem i Vitrym tych osób, które on dotąd na najwierniejszych swoich przyjaciół liczył, a na ostatek o podchwycenie listów, które Morsztyn do Francji wysyłał.

Na piśmie nic mi król nie dał, a kazał poprzysiąc, że tajemnicy dochowam, której i dziś zdradzać nie chcę.

Ośmieliłem się pokorną uczynić uwagę, iż mi powierzał ciężar nad siły, że przy najlepszej chęci mogą ramiona moje nie dźwignąć brzemienia.

- Serce poczciwe ci dopomoże - odparł król - wiem, że nie zdradzisz, a rozumu dość masz, abyś sobie dał radę.

Jedź w imię Pańskie, głównie mi o listy Morsztyna chodzi, jak i którędy je posyła, najpewniej przez Gdańsk i Akakię - musisz dojść - i środki obmyśleć, ażeby choć jedną przesyłkę pochwycić i do rąk moich oddać.

Sprawa ta może wymagać wydatków, więc masz do wiernych rąk kilkaset dukatów, z których mi zdasz rachunek.

Uprzedzam tylko, abyś nie oszczędzał, bo na wagę złota bodaj trzeba dowód zdrady dostać, czarno na białym.

Na tym mi zależy bardzo wiele.

Jeżeliby nie starczyło, co daję, Aron będzie też w Warszawie i ma polecenie pod kwit waszmości dać, ile zażądasz.

Dla kilkudziesięciu dukatów, bodaj dla kilkuset, nie godzi się opuścić tego, na czym mi zależy wiele.

Trzymał mnie potem król informując o drogach, którymi iść miałem, i ludziach, jakich w pomoc użyć mogłem, tak że dobrze było po północy, gdym na strych mój powrócił.

Zastałem tu Szaniawskiego, który czekając na mnie, położył się na łóżko moje i usnął.

Ledwie się go dobudziłem, bo sen miał bardzo twardy.

Począł tedy pytać, ale mimo całej naszej przyjaźni, nie mogłem mu się przyznać, z czym i po co jadę.

Powiedziałem tylko, że król kazał T szaty swe wieźć i na zamku mnóstwo różnych odmian zlecił porobić, dlatego tak trzymał mnie długo.

Uwierzył Szaniawski czy nie, ale nie badał więcej, bo znał mnie, że gdy milczeć należało, żadna siła w świecie z ust mi słowa wydobyć nie potrafiła.

Nie zwlekając więc, począłem się wybierać tak pośpiesznie, ażebym przed wieczorem z Jaworowa mógł ruszyć.

Wozów ze mną szło kilka, ludzi dosyć, koni luźnych też dodano, słowem, że się tabor wcale zebrał pokaźny.

Mogłem się cieszyć z nadzwyczajnego zaufania, jakie król miał we mnie, lecz prawdę mówiąc, więcej mnie to niepokoiło, niż radowało.

Zadanie było tak trudne, a takiej niemiłej natury, że gdyby nie to iż szło o życie i spokój króla, nigdy bym go nie podjął.

Wymagało ono chytrości, której ja nigdy nie miałem, maskowania się, wykrętów dla mnie wstrętliwych.

Podróż z powodu bardzo złych dróg, ni zimowych, ni jesiennych trwała dłużej, niżeli rachowałem, a było kilka takich przepraw w ciągu niej, żeśmy na ramionach niemal wozy dobywać musieli z grzęzawicy i błota.

W Warszawie już zastałem zjazd i ruch wielki, a jak zawsze przed sejmem, w mieście przygotowania na przyjęcie licznych gości, a razem niepokój o rozruchy, jakie oni z sobą przywożą.

Mało co wypocząwszy, wedle wskazówek danych mi przez króla, puściłem się na wywiadywanie po ludziach, a w tydzień byłem już pewnym, że się w istocie na coś zanosi dla króla groźnego, nie mówiąc już o sejmie, który niezawodnie zerwać chciano.

Wielu bardzo przeciwko przymierzu rakuskiemu szemrało, przywiązując do niego to znaczenie, co zawsze do rakuskich praktyk, to jest opanowanie tronu i zmienienie na dziedziczny, absolutum dominium.

Nie chciano ani arcyksiężniczki na tronie, ani Jakuba, choćby Mołdawia i Wołoszczyzna do Polski się przyłączyły.

Wszystkie te przeciwko królowi głosy szerzyła partia francuska, więcej, jak uważałem, oszczędzająca królowę niż króla.

Nie chciało mi się temu wierzyć, gdym się dowiedział, że hetmana Jabłonowskiego wciągnięto do spisku, a przynajmniej na niego rachowano.

Vitry, Morsztyn zawczasu byli bardzo czynni i nietrudno przyszło dośledzić, że ostatni bardzo często korespondował z królem i innymi osobami, że Vitry pieniądze odbierał znaczne, nie dla Węgrów, ale dla robót na sejmie, na którym wcześnie oddanych sobie mieć chciała klika francuska.

Nie zbywało na przyjaznych i oddanych królowi, którzy w niego wierzyli i po nim się wszystkiego spodziewali, ale byli to po większej części ludzie małego znaczenia.

Brakło też na dowódcy obozowi temu, bo na Jabłonowskiego rachować było trudno.

Królowa, której nie lubiono, niewiele mogła.

Ciągły frymark wakansami przysporzył jej pieniędzy, ale poszanowania ujmował.

Smutno mi się sejm przygotowujący prezentował.

Ale do mnie to nie należało, przywiązałem się cały do Morsztyna, aby owe listy, których król tak był żądny, pochwycić.

Miałem taki wstręt do tej pokątnej praktyki, żem musiał sobie po sto razy powtarzać, iż o zbawienie Rzeczypospolitej i ocalenie króla chodziło.

Niełatwo też przyszło wyśledzić, jaką drogą szły przesyłki od Morsztyna i Vitrego do Akakii, gdyż innej drogi pewnej nie mieli.

Byłbym może wcale nie mógł dokazać tego, czego król tak pragnął, gdyby Akakia sam potajemnie nie przybył do Warszawy, pod przybranym nazwiskiem.

Nie traciłem go tu z oczów, jak cień chodząc za nim, ale wcisnąć się między spiskujących nadzwyczaj było trudno.

Wstyd mi nawet wyznać, jakich musiałem używać środków, aby dopiąć, co zamierzałem.

Ale czegóż z pomocą tych wszechmogących pieniędzy nie dokaże człowiek?

Zbliżał się już termin naznaczony na przybycie króla, a ja wszakże oprócz nadziei, nie miałem nic.

Przyrzeczony był pakiet korespondencji do pana de Cailleres adresowanych, ale Bóg jeden wiedział, czy one zawierały, co królowi czarno na białym mieć było potrzeba, a ja rozpieczętowywać i rozczytywać się nie miałem prawa.

W wigilię wyjazdu doktora Akakii dopiero mu papiery owe doręczono, które zręczny mój pomocnik na inny, podobnie adresowany i zapieczętowany pakiet białego papieru zamienił i mnie wręczył.

Ale takem się lękał, ażeby się to nie wydało, a mnie nie wydarto drogo zapłaconych pism, żem żadnej nocy na zamku nie spał i nosiłem je przy sobie na piersiach.

Wiedziałem, że i na zamku Francuzi mieli swoich ludzi, a gdyby się wydało, życia mojego i mnie by nie szczędzili.

Z najwyższą więc niecierpliwością wyglądałem przybycia królewskiego, tymczasowo uciekłszy do Wilanowa, gdzie u znajomego mi ogrodnika przechowywałem się, kazawszy zaufanemu słudze, aby mi dał znać, gdy królestwo przyjadą.

Czas mi się okrutnie wydawał długim, a i niepewność ta, czym się nie zawiódł, lada jakiej bibuły za drogie pieniądze kupiwszy, mocno mnie dręczyła.

Na ostatek mój Wasylek mi dał wiedzieć, że na króla czekają i że wieczorem przybywa.

Ruszyłem więc z Wilanowa na zamek, gdzie już dosyć urzędników, senatorów i wojskowych oczekiwało Sobieskiego.

Przyjęcie wszakże było zimne, a król zaledwie wysiadłszy, zdało się, że mnie szukał oczyma.

Stałem tak, aby spostrzec mógł, a gdy wejrzenie jego spotkałem niespokojne, ręką uderzyłem po piersiach, pokazując, że mam to, czego sobie życzył.

Nastąpiły witania długie, rozmowy i taki natłok cisnących się do ręki królewskiej, że ja w garderobie musiałem czekać do późna.

Wszedł do niej król z Matczyńskim, pytając o mnie.

Nie śmiałem przy świadku ust otworzyć, ale mnie klepnął po ramieniu.

- Mów, masz ptaka czy nie?

- Mam, Najjaśniejszy Panie, ale jeden Bóg wie, czy kuropatwa, czy nietoperz, bom kota w worku brać musiał.

Rozpiąłem suknię i podałem pakiet.

Matczyński na dany znak drzwi pospuszczał na rygle.

Sam król rozerwał pieczęcie i kopertę.

Wypadło listów kilka, Vitrego do króla, do Forbina, na ostatek znaną ręką Morsztyna do pana de Cailleres; król naprzód ten otworzył i czytał stojąc przy świecy, a jam mu patrzył w twarz, usiłując odgadnąć, com złowił.

Zbladł bardzo czytając i papier mu w rękach dygotał, ale chciwie aż do końca odczytał wszystko, niektóre miejsca, o ile mogłem pomiarkować, raz i drugi, aż na ostatek rękę z listem do Matczyńskiego wyciągnął.

- Patrz, czytaj!

Więcej nie potrzeba - rzekł - choć najsmaczniejszy kąsek w cyfrach.

Zapomniał o mnie na chwilę, potem odwrócił się szukając i klepiąc po ramieniu, szepnął głosem, w którym wielkie wzruszenia czuć było: - Spisałeś się dobrze, Bóg zapłaci, uczyniłeś mi przysługę Wielką, której ci ja nie zapomnę.

Pomyślę, abym cię wynagrodzidź i ani mi piśnij nikomu, nikt wiedzieć o tym nie powinien.

Pocałowałem rękę królewską i wysunąłem się z sercem bijącym.

Szaniawski, który ze dworu przybył, poznał zaraz po mnie, żem był wielce uradowany a że nic nie mieliśmy do czynienia, po polsku więc - do winiarni na kubek wina!

KONIEC TOMU PIERWSZEGO.

JÓZEF IGNACY KRASZEWSKI - Adama Polanowskiego, dworzanina króla Jegomości Jana III, notatki.

Skanował, opracował i błędy poprawił Roman Walisiak.

TOM DRUGI.

Sejm się rozpoczynał przy najlepszych nadziejach, może dlatego, że choć król miał już wiadomość o spisku Morsztyna, wszakże pono nie domyślał się, nie posądzał nawet osób, które do niego wchodziły.

Listy, które ja przejąłem, nie starczyły na obwinianie go i choć dowodziły konszachtów, nie wypowiadały całej tajemnicy, ale po tej nitce można było dojść do kłębka i w istocie pochwytano ważniejsze jeszcze.

Sobieski, oprócz podskarbiego, Vitrego i Duvernego, nie domyślał się żadnego wspólnika, nie posądzał ani mógł podejrzewać Jabłonowskiego, który zawsze mu najserdeczniejszym był przyjacielem.

Tymczasem okazało się później, że świeżo mianowany hetmanem Jabłonowski łudzony koroną neutralnie się zachowywał, ale o spisku bodaj był uwiadomionym, że Sapiehowie, których król łaskami obsypał, zdradzali go, że w partii własnej swej miał gotowych nieprzyjaciół, gdyby się udało tylko zachwiać powagą króla i zyskać przeciwko niemu większość.

Nie chcę sięgać myślą dalej, ale za Jabłonowskim innych wielu się dorozumiewano.

Morsztyn był tak swego pewny, jakby już z tronu króla obalił.

W istocie, jak niegdyś król Michał, tak teraz Jan otoczony był zdrajcami i wrogami.

Wielką jego sławę, jako wodza i pogromcy Turków, jako hetmana dotąd niezwyciężonego, usiłowano równoważyć rycerską sławą Jabłonowskiego, a o królu głoszono, że ociężał, że na konia nie mógł siąść, że na żadną wyprawę niepodobna mu się było wybierać.

Na pozór można było nawet sądzić, iż w tym się coś prawdy mieściło, bo na konia gdy siadał, musiano mu stołeczek podstawiać, ale gdy był na siodle, po dziesięć godzin wytrzymywał, nie skarżąc się.

Sama zaś myśl walki przeciwko poganom w obronie Krzyża Świętego tak go ożywiała, poruszała, sił mu przyczyniała, że się stawał młodszym na jej wspomnienie.

Nigdym jednak smutniejszym go nie widywał jak w chwili przedsejmowej : bolało go zawczasu, że przyjdzie sromotne odsłaniać zdrady.

Królowa też, choć pono była uwiadomioną w części o intrygach Francuzów, nie wiem, czy je wszystkie znała.

Jabłonowski, któremu wierzyła, musiał ją uspokajać i nie dawać jej zajrzeć w to głębiej.

Jak dawniej francuscy panowie, Forbin i inni, gośćmi byli najczęstszymi u króla, towarzyszami jego codziennymi, tak teraz nuncjusz papieski, poseł austriacki co dzień przychodzili, przysyłali listy, nalegali na króla i królowę.

Sobieski szedł, o ilem ja widział i czuł, z pobudek chrześcijańskich, w obronie wiary, a rachował, jak sam powiadał, że pod Wiedniem dobywał Kamieńca, królowej zaś szło o arcyksiężniczkę dla Jakuba i o koronę dziedziczną.

Marszałkiem sejmowym wybrano Leszczyńskiego i dosyć spokojnie poczęły się obrady, a natychmiast wprowadzono posłów od papieża i cesarza w sprawie przymierza i pomocy Leopoldowi.

Na to czekali spiskowi, aby wybuchnąć z całą gwałtownością długo poskramianej namiętności.

Argumenta ich były na nieszczęście te, którymi się u nas pokolenia karmiły, nienawiść i obawa rakuskiego domu.

- Cesarz - poczęto wołać - nie pomagał nam, gdy nas Turcy czekali, za cóż my mamy w pomoc mu przychodzić?

My sobie z Turkami poradziemy, a że oni się nad Dunajem usadowią, co nam to szkodzi?

Naszymi wrogami nie są Turcy, ale Brandenburgi i Rakuszanie.

Oni to już z dawna czyhają na to, aby Rzeczpospolitą rozerwać i podzielić pomiędzy siebie.

Drudzy śmieli otwarcie wyrzucać Sobieskiemu, że z Austrią się łączył, aby sobie zapewnić dziedzictwo tronu, to jest zagubę wszystkich swobód Rzeczpospolitej.

Nie dość, iż na sejmie krzyczano, ale tysiącami rozsypywano po polsku i po łacinie piśmidła najgwałtowniejsze przeciwko królowi.

Morsztyn widocznie prowadził cały ten zastęp krzykaczy i pismaków.

Zaczęła partia francuska tak brać górę w sejmie, a z każdym dniem się bardziej uzuchwalać, iż nie pozostawało królowi, mimo wstrętu, jaki miał do wystąpienia jawnego z oskarżeniem, które wiele osób dotknąć mogło, tylko publicznie obwiniać Morsztyna i pozwać go przed sąd świata.

Pochwycone przeze mnie i w Berlinie listy starczyły jako dowody zdrady; wprawdzie znaczniejsza ich część była cyframi pisana, ale toż samo świadczyło, iż się taić musiał, a zatem nic dobrego nie zamierzał.

Listy te mając w ręku, król zwołał radę panów senatorów i kładnąc przed nimi, domagał się sądu i kary.

Dowody były tak jawne i przekonywające, iż tłumaczyć się stawało niepodobieństwem.

Powołany przed senatorów Morsztyn stawił się zuchwale, przeczył, ażeby działał na szkodę Rzeczpospolitej, klucza cyfry nie chciał dać, wywijał się.

Nie pomogło to, pozwano go przed sąd.

W jednej chwili listy te, które, oprócz podskarbiego, mnóstwo osób kompromitowały, wywołały zmianę całkowitą w usposobieniach; ci co się dali uwieść Morsztynowi, wyparli się go, potępili, odstąpili.

Złość i gniew zwróciły się potem przeciwko Vitremu, posłowi francuskiemu, który się w ulicy pokazywać nie śmiał.

Król na winnych i wspólników Morsztyna musiał patrzeć przez szpary i nie pociągać ich z nimi razem.

Morsztyn został z Francuzami sam i potępiony.

Rozeszły się wiadomości o spisku na życie króla; szlachta, wszyscy wielbiciele wojownika i bohatera, podnieśli się w jego obronie za nim, gotowi iść, gdzie wskaże!

Nie wszystko wyszło na jaw, co naówczas skutecznie tak przechyliło szalę na stronę króla, alem ja słuchał i patrzał, i mogę sumiennie powiedzieć, że w tym nie tyle było polityki, co uczciwego oburzenia przeciw pokątnej, tajemnej zdradzie, którą każdy u nas uczciwy człek miał w ohydzie; ani nuncjusz, ani poseł cesarski nie zrobili tyle, co rozchodzące się wieści, że Francuzi struć lub z tronu króla zrzucić chcieli, że mu gotowano już napój jakiś, że nasadzano zabójców.

Przywiązanie do wiary świętej katolickiej działało też na umysły i serca, tak samo na króla jak na pospolitą szlachtę.

Jednego więc dnia całe to rusztowanie francuskie, tak mozolnie wznoszone, runęło, gdy Morsztyna Lubomirski musiał pod straż wziąć, a podskarbi spokorniawszy, na zwłokę tylko rachując, o sześć miesięcy prosił, aby dowody niewinności swej zebrać.

Domagano się cyfry od niego, ale tę podskarbina, dowiedziawszy się o losie męża, zdarła i spaliła.

Musiano więc słać do Francji, domagając się jej.

Francuzi Duverne i Vitry, oba dotąd najpewniejsi zwycięstwa, choć wiedzieli, że im się nic nie stanie, choć Duverne opierał się rozkazowi wyjazdu i dumnie odpowiadał, musieli się przekonać, że sprawę na łeb przegrali.

Vitry, który dumą i szorstkością wszystkich przeciwko sobie zraził, nadrabiał swą ambasadorską powagą, ale i ta nie pomogła.

Młody Tyszkiewicz mu pokazał, że się go tu nie bano ani pana jego.

Vitry stał w klasztorze u Bernardynów, strzelano do jego okien i do ludzi.

On sam musiał z eskortą w ulicy się pokazywać tylko, a wkrótce i widać go nie było.

W senacie wołano, że ambasadorów stałych w Polsce nie znano, i domagano się, aby jechał precz, a inny z posłów krzyknął: - Po turecku z nim się obejść, z tym przyjacielem Turków, czterysta kijów w podeszwy!

Co on nam tu się będzie rządzić!

Sejm tak nastrojony wszystko przyjął, czego król żądał, potwierdzono przymierze z cesarzem, wionął duch rycerski i serca rozgrzał.

Na próżno po staremu próbowano w ostatnim momencie sejm zerwać, przyjaciele króla, a najwięcej ci może, co wczoraj sekretnie Morsztynowi pomagali, dziś się oczyścić i zasłużyć pragnąc, pilnowali; nie dopuszczono, aby wszystko marnie spełzło.

Vitremu nie pozostawało, jak fałszywymi doniesieniami łudząc króla i uniewinniając siebie, pożegnać Polskę i powracać do Francji ze wstydem.

Myliłby się wszakże, kto by sądził, że po pozbyciu się Vitrego i Duvernego, nikt już nie pozostał z tych, co knowali i psowali; cała sieć, jak była rozciągnięta, pozostała, tylko mniej widoczna, bo jej głowy nie stało.

I w Gdańsku, i w Warszawie, i w Krakowie, i na samym , dworze, i w garderobie królowej przechowywali się słudzy wierni Ludwika XIV.

Od tej chwili nie było już wątpliwości, iż polski sukurs pójdzie w pomoc cesarzowi, natychmiast zaczęto naprzód na żołd rakuski zaciągać korpus, którym miał Lubomirski dowodzić, wyszły uniwersały do Kozaków, do Litwy, do wojska, aby pogotowiu było i ściągało się, ale to wszystko było niczym.

Trudno mi może będzie tak to wyrazić, jakem, ja widział, gdy się działo i tym, co podówczas nie żyli, a nie czuli co my, nie do wiary się wyda, o co głównie Pallaviciniemu i posłowi Leopolda chodziło.

- Imię Sobieskiego, jako statecznego Turków pogromcy, było tak głośne w Europie, wiedziano, że on jeden znał tak ich taktykę, sposób wojowania, język, jak nikt drugi, że u Tatarów i Turków samo to imię budziło trwogę paniczną.

W Europie miał dobrą sławę wodza niepozorny książę Lotaryński, ten sam co się z wdową po Michale ożenił, i tego generalissimusem cesarz miał nad swoimi wojskami i sprzymierzeńcami uczynić, ale Lotaryński u Turków nic nie ważył, bo go nie znali, a króla polskiego znali z dawna i wiedzieli, że gdzie się on pokazał, tam oni pierzchać musieli.

Sobieski osobą swoją starczył za dziesięć tysięcy ludzi.

Szło więc głównie o to, ażeby już znużonego, podstarzałego króla skłonić, wymodlić u niego w imię Krzyża Świętego, wiary katolickiej, aby on swą osobą szedł na wojnę.

Niemała to była rzecz, bo ociężały, nie bardzo zdrów, o sławę swą dbający król ważył życie, spokój i imię dla - wyratowania cesarza.

Królowi pod niczyje, nawet pod cesarskie rozkazy iść nie przystało, godności swej strzec był powinien, wstrzymywało więc to, a wreszcie i wzgląd na wiek i na siły.

Na ostatek inna była rzecz wojsko posłać, a inna samemu ciągnąć, co się bez ogromnych wydatków i kosztów obejść nie mogło.

Ci, co do króla przywiązani byli, obawiali się, nie dopuszczali, protestowali, mało kto go podbudzał.

Sławy nowej i tak wielkiej, jaką w istocie zyskał, nie spodziewano się dorobku, ofiara była wielka.

Dla kogo?

Dla cesarza, którego niewdzięczności król z góry był pewien, znając dumę rakuską.

Królowa też, po ostatnim sejmie, do żywota małżonka i długiego panowania jego przywiązując wagę wielką, ulękła się.

Obudziła się w niej niby jakaś opóźniona czułość dla męża, bo w sprawie z Ludwikiem XIV przekonała się, iż opieki by nad sobą spodziewać się nie mogła od Francji w chwili, w której by jej zapotrzebowała.

Króla mógł nuncjusz sprawą Krzyża i wiary zyskać, królowa nie miała tego ducha ofiary, jaki go ożywiał.

Tę trzeba było zdobywać interesem, obietnicami arcyksiężniczki dla Jakubka, Mołdawii i Wołoszczyzny itp.

Sobieskiego toż samo co Warneńczyka niegdyś poruszało i unosiło - imię zbawcy chrześcijaństwa, obrońcy Krzyża.

Myśmy na niego w ciągu tej wojny patrzyli i możemy powiedzieć, że tu wyprawa była ciągłą modlitwą.

Ledwie zdobyto gdzie zamek, pierwszą było rzeczą mszę świętą odprawić w meczecie, księżyce pozrzucać, a postawiać krzyże.

Jeżeli pamiętał o Kamieńcu i odzyskaniu tego, co Turcy i Kozacy oderwali - to dopiero na ostatku, Kościół i Krzyż szedł przodem.

A nie można znowu powiedzieć, aby takim nabożnisiem był, co modlitwą do niebios szturmuje i nieustannie się popisuje z pobożnością.

Modlił się gorąco a krótko, mszy słuchał nieraz na kolanach, ale tuż koń stał osiodłany.

Gdy się w nim duch rozgrzał, zdawało się, że żywcem do niebios będzie porwany, ale ten duch zstępował na niego z góry, on się nigdy z nim przed ludźmi nie chwalił.

Lubił modlitwę tajemną i na osobności.

Można powiedzieć, że od tej chwili, gdy sejm się rozszedł, aż prawie do wystąpienia naszego w pole, do wyjazdu z Krakowa, jeszcze ciągle nie dowierzano, a ciągle nad tym pracowano, aby go pozyskać.

Obiecał już, wieść poszła, że sam z wojskiem idzie, tak wielkiemu szczęściu wierzyć nie chciano.

Nuncjusz drżał do ostatniego momentu, aby co nie przeszkodziło.

Myśmy się na wozy pakowali, a w poselstwie rakuskim i w nuncjacie niezupełnie ufano, aby król słowa dotrzymał.

Nie dziw też, bo Jan więcej stawił na kartę, niż mógł zyskać; koronę miał, sławę miał, nie potrzebował się niczego dobijać, a wiele mógł utracić.

Turków zemstę ściągał na siebie, życie postradać mógł i bohatera imię.

Tak samo jak cesarscy do ostatka nie dowierzali, azali pójdzie, tak też Turcy nie wierzyli, aby szedł Rakuszanom w pomoc.

Nie śniło się im to.

Przypuszczali, iż wojsko pośle i zaciągi w Polsce da robić cesarzowi,.

ale żeby sam w pomoc osobą swą śpieszył, z tego się śmieli.

Stał już na Kahlenbergu, gdy jeszcze wątpili, aby tu miał być.

Nie potrafię ja tego opowiedzieć, z jakim uniżeniem się nuncjusz i poseł modlili, a prosili go o tę pomoc.

Powiadano, że klękali przed nim.

Na obietnicach też najpiękniejszych nie zbywało, lecz muszę to poświadczyć za panem moim, iż ani się nimi uwodził, ani wierzył w nie.

Sam nieraz słyszałem, gdy Matczyńskiemu powiedział: - Wszystko, to vox, vox praetereaque nihil.

Jestem tego tak pewnym, jakbym rad zbawienia pewnym być, że mi się najczarniejszą niewdzięcznością wypłacą, że żadnego słowa i pisma nie strzymają, ale ja nie dla nich idę, ale dla krzyża Chrystusowego.

Królowę pod te czasy mało widywać miałem zręczność i w miejscu mi też król nie dał siedzieć.

Było poufnych do załatwienia spraw bardzo wiele, a raz się przekonawszy, iż służyłem sumiennie, usługi swej nie przeceniałem, nie domagałem się jak inni nieustannych datków, król mną się rad wyręczał, posyłał i ledwiem z konia zsiadł, już prosił, abym jechał w innej sprawie.

Musiałem się też wyprosić na parę tygodni do matki na wesele siostry, którą za Podhorodeńskiego wydawała, zamożnego ziemianina.

Chciano mnie jako dworzanina królewskiego mieć dla splendoru, a dawano mi tam tytuł skarbnika, choć urzędownie nim nie byłem, a moich funkcji przy królu określić trudno.

Począwszy od pisania do przyjmowania czasem gości, spadały na mnie onera różne.

Te szczególne łaski, jakie miałem u niego, a przy tym okoliczność, iż mnie rosnącego i bogacącego się nie widziano, obudzały zazdrość i podejrzenia.

Królowa mnie nie cierpiała, bo próbowała pozyskać, a jam się grzecznie wyśliznął.

Domyślano się, że muszę ogromne sumy po cichu za moją służbę pobierać.

Tymczasem, Bogiem a prawdą, jam się nie dopominał, król obiecywał tylko, ale w istocie wcalem się nie bogacił.

W tych utrapieniach moich, bo inaczej nazwać nie mogę służby tej, myślałem, iż się choć tego dorobię, że się z miłości głupiej otrząsnę, ale Szaniawski słuszność miał, że nie będę poty od niej wolnym, aż się w innej pokocham.

Tymczasem ta kobieta, która się niezmierną zręcznością a padaniem przed królową trzymała przy dworze, choć jej ani Letreu, ani panna Baisson, ani Beaulien, ani Federba nie lubiły tak bardzo, umiała ze mną taką rolę odgrywać, żem się jej litował i po trosze był pomocnym.

Mniejsza z tym, że mi kiedy niekiedy wyciągnęła trochę grosza, bo była chciwą bardzo, ale, bywało, przyjdę do niej wiedząc, co jest warta, godzinę posiedzę, posłucham, tak mnie uwikła, iż ją i niewinną gotówem sądzić, i nie wiedzieć jakie dla niej ofiary ponieść.

Chciała widocznie owdowiawszy, gdym coraz u króla w większych był łaskach, przyprowadzić mnie do tego, ażebym się z nią ożenił.

Zabiegała wszelkimi sposobami, znając słabość moją.

Pan Bóg mnie strzegł, żem się nie dał wziąć w bardzo pospolite sidła.

Gdybym nie nawykł szanować kobiet, a szczególniej takiej, z którą bym się żenić miał, korzystał z zaprosin, a zapomniał się, byłaby mnie z pomocą królowej zmusić mogła do ożenienia.

Alem ją szanował i na dobre mi to wyszło.

Byłbym uległ jej może, gdyby cokolwiek baczniejszą była, na mnie jednym się ograniczyła, ale razem dwu czy trzech miała zawsze napatrzonych, a choć ona mnie ślepym sądziła, nie byłem nim.

Trudno opowiedzieć, a nie warto może wszystkich tej kobiety sztuk i wykrętów wyliczać.

Z każdym była inaczej, razem dwu i trzech o jednej godzinie zwodziła, jak czysty kameleon tak się mieniła, że wesołość, płacz, gniew, smutek, wszystko razem nic ją nie kosztowały.

Nikt nigdy słowa prawdy z ust jej nie posłyszał, ale gdy chciała oszukać, najostrożniejszego swoją minką uwiodła.

Właśnie jakoś pod ten czas, pamiętam, żartując tak ze mną i baraszkując, powiedziała mi te słowa: - Waszmość mi się bronisz, bronisz i sądzisz, że gdybym ja chciała, tobym go nie wzięła?

Musiałbyś się ożenić ze mną.

Ale na to czas.

Jak zechcę, poprowadzisz mnie do ołtarza!

Mnie się aż gorąco zrobiło, szepnąłem: - Quod Deus avertat.

Na weselu siostry mieliśmy gości tyle, iż ich nie tylko dwór, lamus, spichrze, ale część stodoły dla nich opróżniona nie mieściły.

Matka i ja staraliśmy się, aby gody były sute.

Miała siostra wyprawy zawczasu przygotowaną i kosztowną, i piękną, i dostatnią, wino na wesele przeznaczone od lat kilkunastu było w piwnicy, na niczym nie zbywało.

Za bratem tylko Michałem tęskniliśmy, bo ten nie mógł przybyć, gdyż go do Brumbergi wyprawiono do misji.

Podhorodeńskich w tych stronach rodzina stara, można, skoligacona z najważniejszymi domami, a wszystko to na weselu być musiało, naszych też i matki krewnych zjechała się moc wielka.

Wesele trwało tydzień, jak obszył, a po nim jeszcze kilka dni było zmniejszonych gości, zawsze osób kilkanaście.

Wśród mnóstwa panien, między którymi i bardzo urodziwych nie brakło, miałem co wybierać, alem tu dopiero postrzegł, że sobie smak popsułem.

Wydały mi się jakoś prostaczkowate i po Francuzkach nieokrzesane.

Za radą Szaniawskiego idąc, chciałem się w której zakochać, ale po wojnie, jakby Bóg dał, powrócić, ożenić się i osiąść na wsi.

Przysiadałem się z kolei do wszystkich, poczynałem rozmowy, ale nie szło.

Nie one były winne, tylko ja, com sobie na złej strawie podniebienie zepsuł.

Matka mnie z oka nie spuszczała i wzdychała, widząc tak obojętnym.

Mnie też w głowie naówczas amory nie były, bo wiedziałem, co czeka, że król pewnie się da nakłonić, pójdzie na odsiecz Wiedniowi, a ja z nim.

Nie mogłem tak dobrego i łaskawego pana opuścić w koniunkturze owej, gdym mu właśnie mógł być potrzebnym, chociażby dla pilnowania, żeby materaca, torebki z owocami i butelki z winem wozić za nim nie zapomniano.

Spieszno mi było do niego, nimby królestwo wybrali się do Krakowa.

Zaraz więc po weselu, piękny podarek siostrze złożywszy, obdarzywszy też szwagra, pożegnawszy starych domu przyjaciół, puściłem się ku Żółkwi i Jaworowu, nie wiedząc, kędy króla szukać, bo wiadomości po kraju, nawet osób królewskich się tyczące, bardzo się powoli rozchodziły, a często i zawodne bywały.

Królestwo znalazłem na wyjezdnym do Krakowa, bo pani też odprowadzała męża, ze szczególną dla niego okazując się czułością, jakiej od dawna nie doznawał z jej strony.

Mogła też ona być szczerą, bo, uchowaj Boże czego, nie miała dość przyjaciół, aby na nich dla siebie i dzieci rachować mogła.

Jeden tylko Jabłonowski, teraz hetman wielki koronny, zawsze jej pozostawał wiernym.

Króla, nad wszelkie spodziewanie, zastałem wesołym, wielce tą wyprawą przejętym, po całych dniach na mapach, które mu zewsząd przywożono, śledzącym ruchy wojsk, położenie Wiednia, przejście Dunaju itp.

Powszechnie to znanym było, iż nikt o obrotach Turków, o ich zamiarach i planach nie był lepiej zawiadomionym nad króla naszego.

Zda się to fabułą, gdy powiem, że nawet w radzie najwyższej ich, w Dywanie, miał zawsze swoich, opłacanych dobrze donosicieli.

Tatarowie też, niektóre zwłaszcza ordy, potajemnie były w stosunkach z Sobieskim i rozkazy jego spełniały.

Przyczyniało się do utrzymania tego porozumienia, iż król po turecku i po tatarsku dobrze mówił, języki te rozumiał, z niewolników pobranych zawsze miał w Jaworowie, potem w Wilanowie ludzi dużo przy robotach w ogrodach, budynkach, z nimi konwersował i niekiedy ich obdarzonych wypuszczał z rozmaitymi do ord poleceniami.

Napatrzywszy się jego potęgi i bogactw w Polsce, ci niewolnicy roznosili potem po ordach sławę króla i dobroć jego sławili.

Bardzo często się trafiało, iż który z carzyków, chcąc się mu zasłużyć, gońca-więźnia jakiego chrześcijanina do króla wyprawiał z oznajmieniem, dokąd, którędy i kiedy się iść gotowali.

Sobieski więc pewnie lepiej był oświadomionym i teraz, co Turcy przedsiębrać mieli, i pierwszy dał znać do Wiednia, że Kara Mustafa szedł na stolicę.

W początku rzuciło to popłoch, zaczęto się przygotowywać do obrony, myślano przedmieścia palić, potem ochłonąwszy, Niemcy powiedzieli sobie, iż to bajką jest i próżnym postrachem.

Zdawało się im, że Turek ważyć by się nie śmiał na cesarską stolicę.

Wszystko więc pozostało do ostatniej chwili prawie zaniedbanym, patrzono tylko na Węgry sądząc, że tam się wojna ograniczy.

Dopiero gdy już cała owa nawała niewiernych, nie wojsko, można było powiedzieć, ale jakby naród ogromny spadł na kraje rakuskie, a Węgrowie wszyscy woleli tureckimi być hołdownikami niż w rakuskiej trwać niewoli, w ostatniej godzinie cesarz po nocy z rodziną swą uchodzić musiał salwując się z Wiednia, bo nie ufał, aby się tu mógł utrzymać.

Poniewczasie przekonano się, że Sobieskiego informacje nie zawodziły, i tym mocniej pomocy jego się domagano.

Książę Karol Lotaryński był też wodzem i żołnierzem dzielnym, czego dał dowody, ale co innego było walczyć z europejskim wojskiem, a inna z ordami Tatarów i Turków, których on ani obyczaju, ni języka, ni sposobu wojowania świadomym nie był.

Urok też imienia króla, siejącego trwogę między poganami, tak był wielki, co się później okazało, iż twierdze silne, które Niemcy oblegali i próżno do poddania się wzywali, na imię Sobieskiego natychmiast białe wywieszały chorągwie.

Przy czym należy i to zapisać, iż król nawet z pogany w niewoli dosyć ludzko się obchodzić kazał.

Bardzo wielu używano do lekkich robót, do dozoru dworów i zamków, a ci, co wały sypali, kopali itp., mieli żywność zdrową i taką, do jakiej byli przywykli.

Król, gdym się mu stawił po powrocie, okazał mi twarz bardzo wesołą i widocznie rad był.

- A toś mi zuch - rzekł kręcąc mnie za ucho, jak był przywykł pod dobry humor - lubię to, że i w małej rzeczy słowa dotrzymujesz.

No, gotuj że się do drogi!

Nie wiem, czy w sakwie co będzie, ale sakwy ci zdać muszę, a od siebie cię nie puszczę.

Pilnuj mi się tylko od kul, bo jesteś potrzebny.

- Najjaśniejszy Panie - odparłem, przypominając strzałę tatarską pod Żurawnem - mam takie szczęście, że gdzie kule albo strzały latają, nigdy mnie nie miną.

- Pilnuj że się, abyś zawsze Dumoulina pod bokiem miał - dodał król - ten cię zaraz obandażuje.

Rzadkom króla mocniejszym, ale też mocniej zajętym widywał jak o te czasy.

Słał listy i uniwersały na wszystkie strony, Kozaków chcąc swoich mieć koniecznie, a ci w porę nie nadciągali, potem Litwę, która się haniebnie spóźniła i przyszła jak łyżka po obiedzie.

Całymi dniami z Dupontem, z innymi inżynierami siadywał nad planami, utyskując, że dobrych map i kart nie było nigdzie, choć je zewsząd sprowadzać kazał i przepłacał.

O wszystkim musiał sam pamiętać, aż do kopij dla pancernych i kopijników, na których w istocie później zbywało, tak że je po drodze jeszcze strugano i wozy całe szły ich pełne za nami.

Widząc króla tak przejętym i troszczącym się, drudzy też dla przypodobania mu się pilnowali wyboru, ale pomimo to szło niesporo i co król przewidywał, wiele potem rzeczy zabrakło, z którymi już nadążyć nie mogli ci, co się spóźniali.

Byli też tacy w wojsku samym jak nasz powinowaty Polanowski, stolnik koronny, żołnierz doskonały, mąż ducha rycerskiego, wielce przez króla ceniony, chociaż hipochondryk, który całą tę wyprawę naganiał i przepowiedział jej najgorsze następstwa.

Sam słyszałem go narzekającego, że król na zgubę swą idzie i kwiat rycerstwa prowadzi, bo inna rzecz na swoich śmieciach, we własnym kraju nieprzyjaciela ścigać, a inna w nieznanych okolicach, nie mając zapewnionej żywności, ludność też obcą i niechętną, walczyć i z nieprzyjacielem, i ze sprzymierzeńcem, i z elementami nawet, których się nie wie siły i skutków.

Jakoż później, już z drogi się Polanowski zrażony cofnął i do domu powrócił, zobaczywszy, że króla nic od tej imprezy odciągnąć nie mogło.

Przewidywał on też łatwo, iż niewdzięcznością cesarz się wypłaci, bo mu wstyd będzie zawdzięczać ocalenie obcemu panu.

Królowa niemal co dzień była inaczej usposobioną.

Raz chciała korzystać z okoliczności tych dla rodziny i syna, to się obawiała o męża i Fanfanika, który już wówczas nie był jej najulubieńszym.

Jakoż można było przewidywać, że nie ulegnie matce do zbytku i zechce mieć wolę swoją.

Jakub kilkunastoletni z zapałem młodzieńczym napierał się na tę wyprawę, ale ci, co go lepiej znali, powiadali, że nie dla ducha rycerskiego tak się wyrywa za ojcem, ale przez prostą dziecinną ciekawość i w tej nadziei, że swobody mieć musi więcej, ludzi się napatrzy i rozerwie.

Ojcu zaś ta ochota Jakuba bardzo się podobała i nie był od tego, aby przy jego boku w pierwsze pole wyszedł.

Było też komu go strzec, bo brat królowej, kawaler de Maligny, jechał też z nami i miał regiment, a był, jak już mówiłem, rycerz bardzo odważny i wielkiego serca.

W Krakowie co żyło, a szczególniej duchowieństwo, króla i królowę przyjmowało z wielkim zapałem.

Szliśmy jako na krucjatę.

Modlono się na intencję naszą po wszystkich kościołach, starzy, pobożni, świętobliwi kapłani błogosławili i prorokowali.

A muszę tu zapisać, że wszystkie znaki i proroctwa zgodnie nam wielkie zwycięstwa wróżyły.

Opowiadano co chwila o jakimś nowym zjawisku na niebie, głosach po kościołach, znakach, które się około króla ukazywały.

Otaczały go tłumy, kościoły były pełne, król z królową co dzień prawie w innym nabożeństwa i suplikacyj słuchał.

Do Krakowa, już gdyśmy się wybierali, a co dzień coś się spóźniało i na coś oczekiwać było potrzeba, poczęli posłańcy od księcia Lotaryńskiego i od Lubomirskiego, którzy z kilku tysiącami przy nim był, nadchodzić, nagląc a błagając, aby król pośpieszał, gdyż miasto wielce zagrożone było, ściśnięte, a lada chwila obawiano się wyłomu i wtargnięcia.

Król, odbierając te wiadomości, musiał w końcu wyrzec się opóźnionych i z tym, co miał, ciągnąć.

Wprawdzie przewidywano, że Lotaryński i oblężeni może trochę grozę swego położenia zwiększali, aby Sobieskiego przybycie przyśpieszyć, ale w samej istocie czasu do stracenia nie było.

Z całych też Niemiec dopiero teraz się jakie takie posiłki pod komendą Lotaryńskiego ściągały, z Saksonii, Bawarii, Wittemberga itp.

Jako i my uroczyście z Krakowa się ruszyli - za pułkami, które w części nas uprzedziły, pisać nie będę, zapisali to inni w ówczesnych diariuszach.

Królowa, jakom mówił, dla męża i syna czułość okazując bardzo wielką a niepokój o losy ich, postanowiła, odprowadziwszy do Tarnowskich Gór, wrócić do Krakowa i tam przez ten czas wyprawy pozostać, aby mieć częstsze i pewniejsze wiadomości.

W Tarnowskich Górach jużeśmy po pierwszej próbie mieli doświadczenie, czym to będzie dalszy pochód w kraju obcym i nieznanym, z ludźmi do takich wypraw nie nawykłymi.

Ja, co miałem sobie dozór zwierzony nad częścią wozów i osobistych króla sprzętów, oręża, szat, nie mogłem sobie rady dać.

Jak mi się nasi woźnice zaczęli żegnać w Krakowie, a potem opóźniać w drodze, koła i osie łamać, pakunki ginąć, myślałem, że głowę stracę, nim ład i porządek zaprowadzę.

Lecz mniejsza o to...

de minimis nie było się tu co troszczyć.

Patrzyłem na króla, królowę, familią, przyjaciół i domowników.

Uroczyste to były godziny, szczególniej dla naszego pana, który w istocie wyglądał jako wysłaniec Boży, jako rycerz chrześcijański, obrońca chrześcijaństwa.

Zdał się to czuć, taką miał powagę wielką i majestat na obliczu, tak każde jego słowo tchnęło jakimś namaszczeniem.

W ludziach widać było pewną trwogę, królowa, Boże mi przepuść, nie z miłości dla małżonka, ale z obawy o los własny drżała i płakała bez przerwy prawie.

Z otaczających króla znaczniejsza część, jak stolnik Polanowski, miała strach w sercu i mało ufności w sukces.

W królu widziałem jedną tylko troskę, aby nic nie zabrakło, co mieć potrzebował, zresztą szedł z taką w Bogu ufnością, tak pewien siebie, iż drugim dodawał otuchy.

Gdyby też on o najmniejszej rzeczy nie pamiętał, jak to wyżej pisałem o włóczniach, nie wiem, kto by tym rozporządził, bo w pochodzie, mimo stanowniczych, pomimo że przodem oznajmywano o nas, kwatery wyznaczono, żywność otrzymano, mało gdzie się znalazło wszystko na czas i podostatkiem.

Król, przysposabiając się do konia, z którego później prawie nie zsiadał, prawie ciągle konno jechał, a dla tuszy i wagi ciągle mu je zmieniać było trzeba.

Po pożegnaniu z królową, która mdlała, chociaż ręczyć nie mogę, czy dla oczów ludzkich, czy że istotnie mdłości doznawała, król T jechał pomodliwszy się, cale ożywiony i wielkiego nie ukazując smutku.

A żem wyżej wyraził powątpiewanie o mdłościach królowej, dodać muszę, że post festum ktoś z przyjaciół Najjaśniejszej Pani puścił w świat, jakoby, o przyczynę łez na od jezdnym i przy pożegnaniu z Jakubkiem spytana, odpowiedzieć miała: "Płaczę nad tym, że drugi mój syn za młody jest, aby mógł iść walczyć wraz z ojcem".

Otóż tej spartańskiej odpowiedzi królowej nikt naówczas ani słyszał, ni o niej wiedział, dopiero po powrocie i triumfach zapisano ją w diariusze...

Wcale ona do Marii Kazimiry nie przystaje i bardzo wątpię, aby coś podobnego pomyślała przy rozstaniu.

Drugiego też syna już naówczas przekładała nad Jakuba, choć ja, niedowiarek, nawet w macierzyńską miłość tego wyschłego i wystygłego serca nie wierzę.

Z Tarnowskich Gór wyruszywszy (22 sierpnia), ciągnęliśmy do Gliwic na Szląsku, gdzie dla na w klasztorze Ojców Reformatorów kwatery były wyznaczone i opatrzone.

Przez cały ten dzień napędzali nas opóźnieni, do których i brat królowej, Maligny, należał.

Dla tego król, troskliwy, namiot kazał pozostawić.

Listy też, które w Krakowie króla nie zastały już, na drodze odebrał.

Z tych dowiedział się o tym, z czego się głośno naśmiewał, iż ów szalony a zuchwały Duverne, któremu oświadczono, aby się sobie precz wynosił, w początku bardzo hardo się stawił, potem składał się tym, że nie francuskim był posłańcem, ale księcia Transylwanii, upierał się w Gdańsku pozostać, a w końcu musiał zabierać się do odwrotu.

Cyfer zaś Morsztynowskich, o które we Francji król upominał, pod różnymi pozorami wydawać nie chciano.

Była to, jak się później okazało, ukartowana rzecz, aby Morsztyn wprzódy z aresztu marszałkowskiego zbiegł i salwował się z życiem.

Gdybyśmy byli wnosili z tego, jak nas po drodze i w Glinianach witano, przyjmowano, zabiegano, można się było spodziewać, że nas na rękach nosić będą.

Duchowieństwo wszędzie niemal wołało: - Ave, Salvator!

u Niewielkich panów, komisarzy, różnego tytułu cesarskich urzędników po drodze zabiegała moc nieskończona aż do uprzykrzenia.

Królowi dziczyzny, zwierzyny, bażantów, prowiantu osobliwego naskładano więcej, niż go można było zużyć.

Do Tarnowskich Gór król kazał kresy rozstawić z trabantów, dla korespondencji, chociaż ona później najniepoczciwiej przychodziła.

Z Gliwic król, nie chcąc się wlec z ciężkim wojskiem, które wolniej musiało się posuwać, oddzielił się we dwadzieścia kilka lekkich chorągwi z kilkuset dragonami i szliśmy na Opawę do Ołomuńca naprzód.

Tam hrabia Schafgotsch wysłany przez cesarza miał czekać na naszego pana.

Początki naszego ciągnienia, nie mogę inaczej powiedzieć, bardzo się przyjemnie zwiastowały, gorąco, chociaż znaczne, do wytrzymania było, pogoda piękna, kraj się nam wydał wesół, żyzny, obfity, ludność przyjazna i uprzejma.

W Raciborzu, którędyśmy do Opawy wyciągnęli, graf jakiś przyjmował pana naszego, ale kosztem cesarza, chociaż u siebie.

Sama pani z licznym gronem dam zabawiała też króla, który w karty z nimi grać musiał, nim do stołu podano.

Na podziw wszyscy pełni byli wdzięczności i poszanowania, a nawet lud witał, błogosławiąc, posiłki.

Przyjmowano nas obficie ugaszczając i jak nie można lepiej.

Króla tu już słyszałem mówiącego, że musi pośpieszyć, bo się lęka, aby Turcy nie odstąpili od Wiednia i zwycięstwa nam spodziewanego z rąk nie wydarli.

Koniecznie przed początkiem Septembris chciał stanąć pod Wiedniem.

Pochód ten, gdyby już zwycięski, wesoły był i wszystko szło jak z płatka.

W Raciborzu nakarmiono nas i napojono obficie, potem pod Opawą, znowu panie różne Niemkinie, choć król w stodole się prostej zatrzymał, przyszły mu się przypatrywać i dziękować.

Opawę, bardzo piękne miasteczko, tylkośmy przejechali, nie zatrzymując się w nim.

Drugiego dnia z noclegu o dobrą milę za miastem, bardzo pięknym krajem ujechawszy godzin parę, poczęły się góry morawskie.

Nie mogę inaczej powiedzieć, tylko że dla oczów naszych, do podobnych widoków nie nawykłych, droga w górach powabną była, ale dla koni i wozów, żal mi Boże, bo skały, kamień i przez strumienie powyrywane doły bardzo ją utrudniały, tak że późną nocą ledwieśmy się do noclegu naznaczonego dobili, konie znużywszy, a i około wozów szkoda też była, bo wiele ich nie wytrzymało.

Tu już nas ów obiecany cesarski Schafgotsch oczekiwał.

Nie wiem, jak się tam z królem Jegomością rozmówił i czy z niego rad był, alem to spostrzegł, że król się zmarszczył, zdumiał i odprawił go wcale nieuprzejmie, tak że domyśleć się było można, iż poseł ów w czymś uchybić musiał i naukę dostał.

Był to początek tych nieprzyjemności, które nam duma i dziwne wyobrażenia cesarskiej rady gotowały w przyszłości.

Ale Sobieski wszystko to przeczuwał i jak należało, dawał odprawę.

Odjechał graf ów dosyć nosa opuściwszy, bo co chciał nauki dawać, sam pono dobrą dostał.

Słyszałem, jak się król i zżymał, i oburzał na to.

Nazajutrz, ciągle pośpieszając, przyszło nam jeszcze niemal do południa przez te góry ciągnąć, a dalej ku Ołomuńcowi równina się piękna roztoczyła przed nami.

Król się okrutnie męczył, bo go po drodze witano uroczyście, więc też dla mów i przyjęć musiał się odziewać paradnie, konia mieniać, występować, ale za to nasłuchał się Salwatorów i pochwał a błogosławieństw do syta.

Toż samo czekało nas w Ołomuńcu od jezuitów i duchowieństwa.

Król, aby uniknąć fatygi, jaką mu to sprawiało, domagał się, aby za miastem naznaczono kwatery, tymczasem nie posłuchano go i dano ją w kamienicy pośród miasta, z izbami pustymi, ogromnymi, gdzie wszyscy na kupie być musieli.

Zapisuję to dlatego, ażebym okazał, jak nas witano, jak nas czczono, a jak się to potem wszystko szpetnie odmieniło.

Strach jeszcze naówczas wielką tę miłość rodził.

Król niezmiernie pragnął pośpieszyć, bo miał wiadomość od księcia Lotaryńskiego, że ten się już z nieprzyjacielem ścierał, a obawiał się, aby mu przeciwko jego planom nie uczyniono co i nie popsuto, co zamierzał.

Nie mogliśmy się skarżyć na brak języka od wojsk cesarskich, bo tego ciągle po dwa razy na dzień dostawaliśmy, co w królu niepokój budziło, tak że naglił, co żywiej się chcąc dobić do Dunaju.

Ciągnęliśmy więc z pośpiechem wielkim, a znużenie to przy gorącu król na podziw dobrze i zdrowo wytrzymywał, tylko na królewicza niewczas ten a zmiana życia tak podziałała, że mu twarz, usta i policzki szpetnie opryszczyła, ale Dumoulin powiadał, że to ze krwi i bardzo dobrze jest.

Po drodze ciągle powitania różnych książąt i panów, jakiejś księżnej Lichtensteinowej, która, powiadano, była przy królowej Eleonorze i królowi znajomą.

Mszy świętej, w sam dzień ścięcia świętego Jana, król i my słuchaliśmy w Briinnie, albo raczej w Brnie, bardzo pięknej mieścinie, nad którym panuje mocny zamek na wysokiej górze, a dokoła kraj jak Ukraina, żyzny i zamożny.

Przyjmowali nas uroczyście księża franciszkanie, a tłok ludu ciekawego był wielki i dla odpustu, i dla nas.

Myśmy z rozkoszą się przypatrywali tutejszej zamożności a szczęśliwości ludu, który oprócz wszelakiego zboża, winnic ma i owoców najpiękniejszych podostatkiem.

Chłopskie chaty, których by na niejeden nasz dworek szlachecki nie pomieniali.

Obiadem nas w Brnie ze dworem razem królewskim przyjmował graf Kołowrat, którego nasi Kołowrotem przezywali, bo ten rządzi prowincją...

Król z przyjęcia i jedzenia był dosyć rad.

Król tu listy odebrał od Lotaryńskiego na imię Boże, na wszystko zaklinające, aby pośpieszał, bo Starenberg, a jego pismo też było przyłączone, pisał, że długo się już trzymać nie może, nieprzyjaciel w jednym z nami siedzi rawelinie, idzie ziemią podkopem pod beluard zwany cesarskim, tak że ci, co kontrminy kopią, czują go naprzeciwko siebie.

Ponotowałem naówczas te doniesienia, że się posiłków od elektorów co chwila spodziewano, oprócz brandenburskiego, że Turcy mosty pozwalane przy Wiedniu na nowo odbudowali i szańce koło nich sypali.

Król już spokojniejszym był, bom go słyszał mówiącego do wojewody wołyńskiego: - Da Bóg, jutro posłyszymy działa wiedeńskie i napijemy się wody z Dunaju.

Teraz się już tym kłopotał, że o Kozakach, których chciał mieć przeciwko Tatarom, nic nie było słychać i Litwa nie wiedzieć, co z sobą poczynała.

Król jej już nie potrzebował i życzył, aby na Węgry poszła dla dywersji.

Takeśmy się dobili do Heiligenbron, niedaleko od Tulmu, gdzie most budować kazano.

Król stąd w kilkanaście koni jeździł pod Nikielsburg, bo go chciał oglądać sam, nie spuszczając się na cudze oczy.

Wydziwić się obcy nie mogą, a i my też, jak król czynny, rzeźwy, niezmordowany i na małym poprzestający.

Ja, co go w pospolitym życiu, przy wszystkich wygodach widywać nawykłem często ociężałego i uskarżającego się na różne dolegliwości, tu go poznać nie mogłem.

Duchem się dźwigał, ale mocą cudowną.

Nie dosypiał, nie dojadał, znużył się, a rzeźwy tak był, że Jakubek z nim nie wytrwał, choć starał się go naśladować.

Ale w Jakubku krew jakaś inna, charakter wcale odmienny, rzekłbym, że z matki coś wziął, a cudzoziemcem pachnie.

Zarzucić mu nie można, iż rycersko się stara okazywać, lecz z kanclerzem Maligny albo z Dupontem milej mu niż z polską drużyną i tam go serce ciągnie.

Szlachcica w nim już polskiego ani szukać, ni znaleźć.

Ale wracam do tego, co nas spotykało, a naprzód do onego księcia Lotaryńskiego, o którym żeśmy się niezmiernie wiele nasłuchali z dawna, jako o wodzu znakomitym; wszyscy, nie wyjmując króla, byli go nad miarę ciekawi.

Ten królowi w kilkanaście koni zabiegł drogę cum debita reverentia, bo szło o to wiele, jak się postawi i czy zechce obok króla być niezależnym generalissimusem lub podda się komendzie pana naszego.

Otóż ten miał rozum, iż nie pretendował zostać swobodnym, ale po dobrej woli ofiarował się słuchać, boć gdyby dwu rozkazywało, gorzej, jakby żadnego nie było.

Po naszym panu jak się nam ów wódz wydał niepoczesnym i z figury, i z ubioru, wypowiedzieć trudno.

Średniego wzrostu, postawa pospolita i niczym się nie odznaczająca, choć pewien wigor w niej czuć.

Twarz też opalona, czerwona, nos jak u papugi i oczy tylko żywe a rozumne.

Chociaż do króla jechał, wcale się na ubranie nie wysadził, suknię miał szaraczkową z trochą galonów i guzików pozłocistych, kapelusz bez piór, buty żółte, ale zbrukane i mocno wytarte.

Słyszałem jednak, gdy się król potem odzywał o nim z wielkimi pochwałami i bardzo wysoko szacując z tej prostoty i skromności a rozumu bystrego i znajomości sztuki wojennej.

I tom słyszał, gdy król w rozmowie z nim rzekł śmiejąc się: - Nie mamy się co tych Turków i tego Czarnego Mustafy obawiać, bo nieprzyjaciel, który nam bez przeszkody daje most na Dunaju budować i albo nie wie o nim, lub nie dba, zaprawdę nie jest straszny.

Król jego i innych gości przybywających, na których nam nie zbywało, przyjmował, jak na obóz, wśród wojny, bardzo honeste i pańsko, bo ani jadła, ani wina nie brakło, i choć nie pito, ale wszyscy sobie podweselili, nie wyjmując Lotaryńskiego, który zrazu wino lekkie pił z wodą, ale potem dał się i na węgierskie nakłonić.

Król bardzo rad był, bo się wszyscy oświadczyli, iż w najmniejszej rzeczy słuchać go będą i ordynansom jego podlegać.

Szło mu po trosze o godność, ale pewnie więcej o sukces, który zależał na tym, ażeby jedna myśl i ręka kierowała wszystkim.

Z obejścia się z panem naszym, z poszanowania dla niego, z radości, jaka się na ich twarzy malowała, gdy się przypatrywali wojsku naszemu, znać było, jak nas tu potrzebowali, że nie darmo króla wszędzie jako wybawiciela witano.

Nam zdawało się dotąd wszystko sprzyjać, mosty te, o które królowi tak chodziło, aby je bez przeszkody mógł wystawić, już na ukończeniu, wojska wyglądały mimo strudzenia bardzo okazale, z wyjątkiem kilku pułków piechoty, odartych.

Jednego dnia na niebie obserwowaliśmy przez kilka minut osobliwą tęczę i jasny pas, niby jakiś znak albo jakby olbrzymią literę, której nie było tylko nam komu wytłumaczyć, ale wyglądała ona nie jako groźba, miotła lub rózga, ale jasno i śmiejąco się, co daj Panie Boże wszechmogący!

- wołaliśmy.

Król, ciągle dobrej myśli, ale troskliwy, wszędzie zaglądał, o żołnierzy, o konie się kłopotał, rad był nakarmić, napoić, a sam mało co jadł, i to najwięcej owoców.

(Z mojego pisania widzicie, iż stare konotatki wciągam tu, bom w Krakowie umyślnie sobie papier oprawić kazał dla regestrów i rachunków, przy czym się to i owo notowało).

O księciu Lotaryńskim, któregośmy też wszyscy ciekawi byli, król ciągle, mimo jego wytartych butów i "niecnotliwej peruki", wyrażał się z wielkim szacunkiem.

Zaraz po odjeździe mówił Matczyńskiemu przy mnie: - Zda się być poczciwy człowiek i wojnę rozumie bardzo dobrze, a do niej się aplikuje.

Owo zgoła takim go znam, że się z moją fantazją bardzo łacno zgodzi i godzien większej daleko fortuny.

Ze Stettelsdorfu, o ćwierć mili od mostu, dla przeprawy wojsk z wielkim pośpiechem zbudowanego, bez żadnej przeszkody ze strony nieprzyjaciela, król, z powodu, że sekretarz Talenci niedyspozyt był, mnie list do królowej dyktować raczył w części, a w części sam go pisał.

Z tego sobie praeter propter przypominam, że się tłumaczył, iż nawet na korespondencję czasu nie ma, gdyż konferencja ustawicznie z księciem Lotaryńskim i innymi, ordynanse, komplementa, witania po miastach nie tylko siła pisać, ale ani jeść, ani spać w porę iść nie dawały.

Nieprzyjaciel był już o cztery mile od nas, a tu przy każdym spotkaniu ceremoniały, kto gdzie ma stać, kto z tyłu, kto na przodzie, po lewej lub prawej ręce.

Królowa się widać troskać musiała, jak tam majestat królewski wśród okazałości cesarskich prezentować się będzie, na co król odpowiadał, z prawdą zgodnie, że z powierzchowności sądząc, za krezusów Polaków mieć mogą, bo barwy na paikach, na paziach, na lokajach bardzo piękne, konie bogato poubierane, pokoje obite, królewski i księcia Jakuba złocistymi oponami, antykamera brokatelą.

U nich zaś (u Niemców) ani cętka srebra na koniach, suknie proste, wpół z niemiecka, na wpół z węgierska, wozy proste, pazia ani lokaja żadnego nie widać.

Książę elektor saski, który wczoraj też przybył w prostej czerwonej sukni, szarfą karmazynową z frędzlą prostą przepasany, wzrostu średniego, twarzy dosyć drobnej, broda staroniemieckim obyczajem, na pozór dosyć simplex, a co najdziwniejsza, żadnym językiem, oprócz niemieckiego, nie mówiący, tym zaś także niewiele i niebystro.

Za to do napoju i kubka bardzo pilny...