Im bliżej Wiednia, tym goręcej nam wszystkim było; cóż o nas mówić, gdy I król ani wygód już, ani opatrzenia potrzebnego nie miał.

Często dobrej wody mu dostać nie można było, a za całą strawę kawałek chleba starczyć musiał, ale król to tak wesoło Panu Bogu ofiarował, jakby we wszystko opływał.

Ledwie oczy otworzył, a przeżegnał się, już pytał o nowiny, o języka, posyłał, wyprawiał.

Największy niepokój, gdy długo od królowej nie otrzymuje wiadomości, a te bardzo nieregularnie przychodziły, chociaż środki obmyślane były, aby na posłańcach, trabantach, kursorach i różnych kresach nie zbywało.

Na posiłki, na Kozaków Mężyńskiego, który z nimi we Lwowie dopiero stał, wcale król nie rachował, bo nam o liczbę nie szło już, ale o dzielność żołnierza.

Opowiedzieć trudno, jakimi to drogami, z jakim utrapieniem i znużeniem dla koni, które prawie gałęźmi samymi żywić przychodziło, daleko później, niż król pragnął, na Kahlenberg już pod Wiedeń dostaliśmy się.

W drodze cudem prawdziwym prawieśmy żadnej przeszkody ze strony nieprzyjaciela nie mieli, raz dlatego, że się wojsk w tych górach i lasach nie spodziewał, po wtóre, że w króla do ostatka nie wierzył.

Złączył się z nami elektor bawarski, młody jeszcze, z twarzy niczego, nieszpetny, prezencja lepsza niż Saskiego i około niego też czyściej a wytworniej, konie piękne, ale dworu żadnego tak jak nie widać było.

Ten, z królewiczem Jakubem się zapoznawszy, poufale do niego przystał i w komitywie najlepszej, czemu nasz pan rad, przyjmował go wielce życzliwie.

Obaj elektorowie, którzy się zrazu trochę opodal od króla trzymali, teraz, gdy już nieprzyjaciel blisko był, stawili się po kilka razy na dzień, parol odbierali, dopytywali sami o rozkazy, akomodowali się chętnie.

Król wczoraj mówił z widoczną radością: - Kapitan najprostszy nie mógłby być posłuszniejszym od nich i dlatego możemy, przy łasce Bożej, spodziewać się dobrego końca, lubo nie bez mozołu, bo inaczej i gorzej rzeczy tu stoją, aniżeli nas informowano.

Com wyżej pisał o przeprawach górami do Kahlenbergu, ani dać może wyobrażenia o tym, co wojsko i my ucierpieliśmy.

Miejscami nie iść, nie jechać, ale się wprost trzeba było drapać na strome wyniosłości bez drogi wszelkiej, a wymyte deszczami wąwozy przepaściste przebywając, często kozom nóg zazdrościliśmy, bo nasze do takich przepraw nie były stworzone.

Wszakże z pomocą Bożą jakoś bez wielkich strat i szwanków dobiliśmy się już tu, gdzie nad tureckim obozem niewidzialni stanęliśmy.

Narady ciągle trwały dniem i nocą, gdzie kogo postawić.

Król wszystkie wozy swoje, które prowianty, sprzęty, namioty lepsze i łopaty wiozły, musiał, oprócz niezbędnych kilku, pozostawić za sobą nad Dunajem w miejscu, jak się zdawało, dosyć bezpiecznym.

Patrzyłem na to z podziwieniem i admiracją, jak się bez wszystkiego obchodził wesoło, na nic nie utyskując.

Kazałem za nim wozić na siodle materacyk lekki, aby potrzebując spocząć, na gołej ziemi nie legał, ale rzadko na niego czekał.

Turecka nieopatrzność czy z woli Bożej zaślepienie, dla nas niepojęte były.

Nasza dragonia i Kozacy podkradali się pod nich, bydło im zabierali, ludzi chwytali, wszystko to było na rachunek inny, a o nas jakby nie wiedzieli.

Przez parę dni byliśmy z królem bez wojska, które nadążyć nie mogło z takim pośpiechem, a król pozycję chciał oglądać.

Tu dopiero okazała się decepcja wielka, straszna, która w początku naszego pana do rozpaczy prawie przywiodła, bo na wszystkich kartach i planach stało, iż wszedłszy na Kahlenberg, stąd już pod miasto żadnej trudności ani zawady nie napotkamy.

Tymczasem zamiast winnic, jakimi góra mierna okrytą być miała, gdyśmy stanęli na wyżynie, ujrzeliśmy u stóp naszych obóz turecki ogromny, rozłożony jak miasto nieprzejrzane, dalej Wiedeń nim opasany jak na dłoni, i poza nim przestrzeń na mil kilkanaście, ale w prawo cośmy się pola spodziewali, las gęsty, przepaście i straszliwa, stroma wyniosłość.

Książę Lotaryński, pytany, przyznał to, iż się na mapach zawiódł, królowi zaś teraz przyszło zmienić plan i zamiast uderzenia nagłego i prędkiego powoli się skradać, podchodzić, naciskać.

Szczęściem Turcy, jak to już widać, obozu nie okopali, stał otworem, ani go podobieństwem było obwarować, taką rozciągłość miał wielką.

Komendant wiedeński, Starhemberg, już o przybyciu odsieczy zawiadomiony, racami nas wypuszczonymi nocą pozdrowił.

Wojsko nasze stało, wszerz dobre pół mili zalegając w górach i lasach na prawym skrzydle, król na samym skraju nocował przy piechotach, skąd obóz caluteczki Turków widać było, a w nocy huk dział ustawiczny oka zmrużyć nie dawał.

Bóg wiedział, co nas tu czekało, ale że na to patrzeć nie każdemu się w życiu dostało i że rozkosz to wielka widzieć ten kraj, gród, te namioty jako grzyby, te ogniste nocą po niebiosach wstęgi, te dymy kłębiące się nad wieżami i całe niezmierzone owo spectacuZum, gdyby sen wielkie i dziwne, to pewna.

Panu Bogu dziękowałem, że mi się to dostało, trudu nie lutując, jaki poniosłem.

Oczy się nie napatrzyły, uszy nasłuchać nie mogły, bo i one miały co chwytać.

Gdy wiatr, którego my tu na górach podostatkiem mieliśmy wionął na nas, a przyniósł razem huk tych dział, odgłos daleki dzwonów, ryk wielbłądów, rżenie koni, mruczenie obozowe, chrzęst, brzęk, aż mrowie przechodziło po człowieku.

Żadna by muzyka tak do głębin duszy nie przemawiała.

Trwoga ogarniała jakaś i podziw.

A rodziło się pytanie, co Bóg z nami uczynić zechce, bo tu już żaden rozum ludzki nic nie mógł obrachować.

Jeżeli się nie mylę, król nasz na Tatarów wezyrskich coś rachować musiał, bo się o nich ustawicznie dopytywał i posyłał swoich, aby się o nich dowiadywali, kiedy są, ale dotąd ich nie napytaliśmy.

Chodząc po obozie przez te dwa dni, gdzie znajomych miałem wielu, tyle o nim powiedzieć mogę, żem nigdy wojska nie widział więcej łaknącego boju i pewniejszego siebie, jak to nasi byli.

W królu niezmierną ufność mieli wszyscy, o hetmanach mowy nie było.

On tu najwyższym wodzem i cudzoziemcy też, owi elektorowie, książęta, Lotaryński i inni, na niego patrzyli.

Codziennie prawie widując go, mogłem poświadczyć, że dotąd nie tylko się królowi nigdy kontr nie stawił nikt, ale w każdej rzeczy o zdanie jego pytano i za nim szli, uznawszy to, iż Turków lepiej znał i więcej praktykował niż oni wszyscy.

Śmiejąc się pokazywał nasz pan bliznę pod Beresteczkiem otrzymanej rany, mówiąc, iż tędy mu do głowy znajomość strategii pogańskiej weszła.

Gdy języka przyprowadzono, a tłumacza naszego nie było pod ręką, podziw zawsze wielki, że się król ofiarował z Tatarami rozmawiać i ezpedite konwersował.

W jeńcach też, gdy o królu się dowiadywali, zaraz widać było, jak tracili odwagę i pokornieli.

O ile z góry widzieć się dawało i rozeznać, ów Czarny Mustafa wcale się po pańsku rozgospodarował pod murami Wiednia, a same namioty jego i haremu, służby, rzezańców, janczarów przy sobie zostających, jak miasto wielkie wyglądały.

Pomiędzy tymi szkarłatnymi i złocistymi namioty z księżycami na wierzchach, na których blachy świeciły, zieloności nasadzono, fontanny biły.

Zdaje się, że i sam sułtan, gdyby szedł na wojnę, z większym by się splendorem wybrać nie mógł; wielkiego zaś wojskowego ruchu w obozie nie widać było, tylko u samych baszt i murów, pod które się podkopywali i wyłomy robili.

Opieszale jakoś szturmowali a nierówno - i chwile spoczynku a modlitwy ich bardzo widoczne były.

Z miasta zaś ogień chociaż nie przestawał, ale mało się zdał skuteczny.

Nocami z wież race ogniste puszczał Starhemberg, które pewnie książę Lotaryński i król rozumieli, co oznaczać miały, bo różne były i nierówno wytryskiwały, w przesłankach, po kilka.

O tym też wiedzieliśmy, że za janczara przebrany Polak z Wiednia do obozów naszych i z powrotem do niego został wyprawiony.

Słyszałem, jak król powiadał, że Starhemberg nagli bardzo, ale pośpieszyć niepodobna, taki nam zawód góra uczyniła.

Jesień nam się już wielce czuć dawała.

Tu zapisać muszę pana naszego mądre znalezienie się przy wojsk przeglądzie, które okazywał książętom Lotaryńskiemu i Saskiemu.

Byłem przy tym, gdy hetman przyjechał zafrasowany, iż część piechoty tak była odarta i nędznie przyodziana, że ją chyba z tyłu postawić należało, aby się przed obcymi nie wstydzić za nią.

- Zwłaszcza - dodał - po saskiej piechocie, która barwę ma jak z igły i ślicznie się prezentuje, ani jej pokazać możemy.

Król ramionami ruszył.

- Uchowaj Boże!

- zawołał.

- Nie kryjcie mi tego regimentu, owszem, występujcie śmiało, ja to wytłumaczę Lotaryńskiemu jak należy.

Przyszła kolej na tę piechotę nieszczęśliwą, w której na ludziach dorodnych nie zbywało, ale odzież była w łachmanach niemal.

Król, zobaczywszy ich, odezwał się na głos: - Upraszam was, panowie, abyście szczególną zwrócili uwagę na tych mężnych moich wojaków.

Przed każdą wyprawą mają zwyczaj brać jak najgorszą odzież, poprzysięgając, że się zdartą z nieprzyjaciela wszyscy przystroją.

A nigdy jeszcze nie powrócili bez najwykwintniejszych sukni.