1.3 Құқық бұзушылық себептері және оны алдын алу шаралары

Сонау ерте заманнан бері, құқық пайда болып, құқық бұзушылық пайда болғаннан бері теориялық құқықтық ойлар құқық бұзудың себебін соның ішінде қылмыстың жасау себебін сұрағына жауап іздеуде. Неліктен іс қимыл пайда болды, не себепті ол құқықтық принциптерді, ержелерді бұзады? Осы құқық бұзуларды қалай қоғамдық өмірден ығыстырып шығаруға болады? Бұл сұрақтарға жауап іздеу ғасырлар бойы жалғасып әлі күнге дейінгі шешімін тапқан жоқ.

Құқық бұзушылықтар қоғамдық кең тараған құбылыс. Ол барлық елдерде, аймақтарда да бір динамикалы жүйе. Сондықтанда пайда болуының себептерін атауға өте қиын. Сонымен қатар нақты индивидуалды құқықбұзушылық себепімен белглі бір құқы бұзу себебінің арасында айырмашылық бар.

Мемлекет және құқық теориясы құқық бұзушылықтың себептерін зерттейтін методолгиялық ғылым. Заңи әдебиеттерде және бүгінде құқық бұзушылықтың қоғамдық және биологиялық себептері туралы таластар болып жатары. Олардың бір біріне қарсы келуі ұсынылып отыр. Себебі адам іс-әрекеті қоғамдықта биологиялық факторларға тәуелді. Басымдылық қоғамдық факторларда болуы тиіс, себебеі тұлға белглі бір әлеуметтік ортада қалыптасып және сол іс – әрекеттерді физиологиялық күйінен емес, тұлғаралық қатынастардан қалаптасады.

Негізгі себеп болып адамның құқыққа қарсы тәртібі, ол қарсылық және әлеуметтік ортаның және индивидтің орташа өмір сүруінің тұрақсыз болуына қарсылығы. Бұл қарсылықтардың өршуі құқықбұзушылықтың санын көбейтеді. Бұған мысал ретінде Қазақстанның экономика саясатында болып жатқан тенденцияларды атауға болады.

Сол экономикада болып жатқан қарсылықтар, барлық басқа қарсылықтардың бастауы болып табылады. Құқық бұзушылық себептерін оны жасау жағдайларымен теңестіруге болмайды. Құқық бұзушылық себептері құқықтық нормада қаралып, тергеледі. Ал оқиғалар тергеуді жүргізуге көмектеседі.[21]

Қазіргі Қазақстанда жеке меншіктік қатынастардың өзгеруі, еңбек күшін бөлу, оның қорытындыларын бөлу мен бағалау халықтың бір бөлігінің әлеуметтік және моральды теңсіздігін туғызып, заңды немесе заңсыз түрде байлыққа ұмтылыуын туғызды. Бұл үрдіс нормативтік құқықтық актілердің қолданбауы, құқық қорғау органдарының аз әсерлі жұмысымен , моральдық құндылықтардың тапшылығы- алкогализм, нашақорлықпен күреспеу салдарынан мафиялы ұйымдардың пайда болуына әкелді.

Алайда ешқандай сыртқы жағдайлар адам еркінсіз құқық бұзушылық жасауға себеп болмайды. Обьективті себептер негізінде субьективті себептер жағдайы пайда болады, олар өз алдына әлеуметтік психолгия элементтерімен құралады. Дәл осылар құқыққа қарсы немесе заңды тәртіп таңдауда шешуші рөл атқарады.

Құқықбұзушылықтың себептерін сипаттай отырып, мынаны айтып кету керек құқық бұзушылықтың болуы кейбір ерекшеліетеге байланысты болғанмен, бірақ ол қоғамның өтпелі кезеңді басынан кешіріп болмағандығының салдары және уақытша сипатта болады¹.

Құқық қорғау органдары белсенді күрес жүргізгенмененде, қоғамда оның таралу маштабын тоқтата алмай отыр. Бұл мақсатта кешенді түрде экономикалық, әлеуметтік ,саяси, тәрбие нормаларын өткізу қажет қоғамдық қатынастарда тәртіпке келтіру және тұрақтандыру мақсатында.

Үлкен рөл құқықтың тәрбиелеу жұмысына беріледі. Азаматтар мемлекет тарапынан белгленген құқықтар туралы хабардар болуы қажет. Себебеі кейбір жағдайларда құқықты бұзу антиәлеуметтік сипатта емес, құқыққы білмегендіктен жасалып жатады. Кейдір құқық бұзушылықратыд жою жолында алкоголизмге, наркоманияға қарсы медико-биологиялық шаралар жүргізіліуі қажет.

Құқық қорғау органдарының қорытындыларын жоғарлатып, техникалық – материалдық жабдықтау қажет. Жазадан бас тарта алмайтындай, өз дәрежесінде болуы қажет. Бұған байланысты қорынтды жасауға болады, себептің көптүрлігі мен күрделеглі құқық бұзушылықтың себептері мен олар мен күресудің жолдарының көптігін көрсетеді.[22]