8 Тәжірибелік сабақ Кәсіпорынның инвестициялық шешімінің экономикалық тиімділігі

Тапсырма 1

Қарыздың бастапқы сомасы 200 мың тг. Жылдық ставкасы 20 пайыз мөлшеріндегі ссудалық пайыздардың жай және күрделі ставкаларын пайдалана отырып, 5 жылдан кейінгі өскен сомасын анықтау. Пайыздары жарты жыл сайын, тоқсан сайын үздіксіз салынған кездегі жағдайларға да бұл есепті шығару.

Әдістемелік нұсқаулар:

Ссудалық пайыздың жай ставкаларын қолданған кездегі өскен сома формуламен есептеледі. Ссудалық пайыздың күрделі ставкалары қолданған кездегі өскен сома формула бойынша есептеледі. Егер пайыздардың үстеме төлемі жылына бірнеше рет іске асырылса, онда өскен сома формуламен анықталады. Пайыздардың үстеме төлемі үздіксіз болса, онда өскен сома формуламен анықталады.

Негізгі әдебиет 1 нег[31-41]. 2 нег [53-55].

Қосымша әдебиет 7 қос. [336-341].

Бақылау сұрақтары:

1. Қарыз пайыздарының жай ставкасын қолданғанда өскен сома қалай есептеледі?

2. Қарыз пайыздарының күрделі ставкасын қолданғанда өскен сома қалай есептеледі?

3. пайыздың үстеме сомасы жылына бірнеше рет жүзеге асырылса, өскен сома қалай анықталады?

Тапсырма 2

Жобаланған ақша түсімдерінің көлемі 3, 4, 7 млн тг, ал инвестиция көлемі 10 млн тг. 3 жылға есептелінген инвест жобаның пайдасының ішкі нормасын табу керек.

Әдістемелік нұсқаулар:

Пайданың ішкі нормасын есептеудің формулалар бойынша есептеу.

Негізгі әдебиет 1 нег[31-41]. 2 нег [503-515].

Қосымша әдебиет 7 қос. [336-341].

Бақылау сұрақтары:

1. Пайданың ішкі нормасы деген не?

2. Дисконттау көбейткіштерінің табулирленген мәндерін қолданатын кезектелген итерация әдісінің мәні неде?

3. Бұл әдіс қай жағдайда қолданылады?

Тапсырма 3

160 млн тг көлемінде инвестиция талап ететін жоба 15 жыл ішінде жылдық табысы 30 млн тг болады деп болжанған. Егер дисконттау коэффициенті 15%, болса, бұл инвестиция тиімділігін бағалау.

Әдістемелік нұсқау:

Инвест жобаның тиімділігін бағалауға мүмкіндік беретін пайдалылықтың негізгі критерийі болып таза келтірілген эффект табылады. NPV формуламен анықталады.

Негізгі әдебиет 1 нег[31-41]. 2 нег [50-55].

Қосымша әдебиет 7 қос. [336-341].

Бақылау сұрақтары:

1. Таза келтірілген эффект көрсеткішінің мәні неде?

2. Таза келтірілген эффект қалай есептеледі?

3. NPV көрсеткіші бойынша инвестжобаның тиімділігінің ережесі қандай?

2.5 Студенттердің мұғалім басшылығымен өзіндік жұмыстар шеңберіндегі сабақ-тар жоспары (смөж)

СМӨЖ 1 Қазіргі кездегі экономикалық даму жайындағы мәселелер бойынша оқу-талқылау

Тапсырма

Оқу-талқылауына дайындық ретінде келесі сұрақтарға жауаптарды ойластырыңдар:

1. «Халық шаруашылық кешені» экономикалық категориясына анықтама беріңдер. Оның дамуының әлеуметтік-экономикалық мақсаты немен анықталады?

2. Халық шаруашылық кешені қандай факторлар әсерінен құрылады? Олардың негізгілерін атап айтыңдар.

3. Экономика бөлімдері мен өрістерін атаңдар. Экономика салалары мен салааралық шаруашылық кешендер деген не?

4. Шетелдегі шаруашылық жүйенің құрылымының тәжірибесі қандай? Оның ерекшелігі неде? Шетел экономикасындағы секторларға сипаттама беріңіздер.

5. Экономика құрылымы дегеніміз не? Экономика құрылымының негізгі типтерін араңыз.

6. Мемлекеттің құрылымдық саясатына сипаттама беріңіз.

7. Қазақстан экономикасының құрылымдық өзгерістерінің бағытын және ерекшелігін атаңыз.

8. ҚР мемлекет меншігінен алу және меншікті жекешелендіру кезеңдерін атаңдар.

9. ҚР өнеркәсібінің негізгі салаларының дамуының негізгі бағыттарына сипаттама беріңіз.

10. Минералды-шикізат кешенінің кәсіпорындарының даму болашағы мен негізгі орналастыру принциптері қандай?

Өткізу нысаны: оқу-талқылама

Әдістемелік нұсқаулар:

Оқу-талқылауына жақсы дайындалу үшін және қойылған сұрақтарға дұрыс жауап беру үшін дәріс материалдарын оқыңдар. Материалды игеруді келесі түрде жүзеге асырыңдар: белгілі бір уақыт өткеннен кейін оны дұрыс және толық қалпына келтіруге болатындай. Алдағы тақырып бойынша оқу әдебиеттерін терең ойластырып, мұқият оқыңдар. Берілген тақырып бойынша не белгілі екенін еске түсіріңдер. Оқу-талқылауына алдын-ала дайындала отырып, негізгі сөздер мен сөз тіркестерін жазып алыңдар. Сіздің белсенді қатысуыңыз бен бағдарламалық материалды игеруіңіз өзіңіздің алдын-ала дайындалғандығыңыздың нәтижесіне байланысты екенін есте сақтаңыз.

Негізгі әдебиет 1 нег [10-18], 2 нег [25-43].

Қосымша әдебиет 6 қос. [5-12], 9 қос. [24-53].

СМӨЖ 2 Нарық жағдайында экономиканы мемлекеттік реттеудің маңызы жөнін-дегі пікір-талас

Тапсырма

Пікір-таласқа дайындалу үшін келесі сұрақтарға дәлелді жауаптар беріңіз:

1. Нарықтық экономикада мемлекеттік реттеу ерекшеліктері қандай?

2. Қазіргі кезеңде экономиканы мемлекеттік реттеудің белгілі бір приоритеті бар. Қандай?

3. Экономикалық және басқармалық реттеуге сипаттама беріңіз.

4. Экономиканы мемлекеттік реттеудің негізгі міндеттері қандай?

5. Экономиканы реттеудің тура және жанама әдістерін атаңдар.

6. Экономикалық болжау әдісінің мән-мағынасын ашып беріңіз. Мемлекеттік реттеуде оның ролі қандай?

7. Мемлекеттік жоспарлау экономиканы мемлекеттік реттеу әдісі ретінде.

8. Директивалық және индикативтік жоспарлау арасындағы айырмашылық қандай?

9. Жалпы мемлекеттік жоспарлаудың жүйесінде болжаудың ролін дәлелдеңіз.

10. жер қойнауын пайдаланудың мемлекеттік реттеуге қатынасының мәні мен мақсатын айтыңыз.

Өткізу нысаны: пікір-талас

Әдістемелік нұсқау:

Аталған тақырыпта бірігіп талқылауға жақсы дайындалу үшін дәріс материалын оқып шығыңыз, оған талдау жасап, бағалаңыз. Дайындалу барысында сөздіктерді, энциклопедия-ларды, анықтамаларды пайдаланыңыз. Сөз байлығыңызды кеңейтіңіз. Белгісіз сөздердің мағыналарын біліп алыңдар.Өзіңіздің терминдер сөздігіңізді бастаңыз және терминдерді тәжірибеде белсенді қолданыңыз. Пікірталастың басқа қатысушыларына сұрақтар дайында-ңыз. Ойлануға итермелейтін мәселелерді анықтаңыз. Қосымша мысалдар мен салыстырулар келтіріңіз.

Негізгі әдебиет 3 нег [8-22].

Қосымша әдебиет 7 қос. [11-24].

СМӨЖ 3 Әлеуметтік-нарықтық экономикадағы кәсіпорындар сипаттамасы бойын-ша бірігіп жұмыс жасау

Тапсырма

Бірігіп жұмыс істеу үшін келесі мәселелерді шешудің нұсқаларын дайындаңыз:

1.Ұйымдардың өзгеруіне не түрткі болады? Бұл өзгерістер алдын-ала жоспарланған немесе басқа өзгерістерге реакция ретінде болғанына талдау жасаңыз.

2. Өз құрылымына өзгеріс енгізуге мәжбүр ететін жағдайларды болжауға бола ма?

3.Ұйымдық өзгерістергемысал келтіріңіз және олардың іске асуының негізігі кезеңдерін айқындаңыз. Неге бұл кезеңдердің бірі оңай, ал бірі қиын? Бұл кәсіпорын түріне байланысты ма?

4.Басқаларға қарағанда құрылымдық өзгерістерге жүйенің қандай типтері көп ұшырайды?

5. Әр түрлі типті компаниялар үшін ұйым дамуының түрлі нұсқаларын талдаңыз. Олардың қайсысы жаңадан құрылған компания үшін лайықты? Нарықта бұрыннан қызмет ететін компания үшін қайсысы?

6. Компания қайта ұйымдастыруды өткізуде және штатын сақтау мен бөліктеп жаңартуда. Қысқаруға ұшырап тұрған тұлғаларға қандай тапсырма беріледі?

7. Ұйымның жұмысын тоқтатудың қандай жағдайлары сізге белгілі? Оларды салыстырыңыз. Қандай жағдайда олардың әр қайсысы ең тиімді?

8. Сіздің ойыңызша қазіргі Қазақстанда әлеуметтік міндеттерді орындау керек пе? Бұл оған соңында қаражат жағынан тиімді бола ма? Неге?

9. Қандай түрде қазақстандық бизнес қолдауды жүзеге асыра алады? Фирма масштабында ма? Аймақ? Мемлекет?

10. Сіздің ойыңызша Қазақстанда шаруашылықтың акционерлі нысанының дамуының негізгі мәселелері қандай?

Өткізу нысаны: біріккен жұмыс.

Әдістемелік нұсқаулар:

Жалпы міндеттерді шешу бойынша бірігіп жұмыс жасауға жақсы дайындалу үшін дәрісті оқыңыз. Дайындық барысында қарастырып отырған тақырып бойынша графикалық сызбаларды құрыңыз. 3-4 адам болып топтарға бірігіңіз. Сабақтан тыс алдын-ала бірге жұмыс жасап көріңіз. Орындалған тапсырманың біріккен көрінісін дайындаңыз. Жұмыстың орындалуын айтып беретін топтың өкілін тағайындаңыз. Топтың әр мүшесі өзінің үлесін қосуға тырыссын және алынған нәтиже бірлескен жұмыстың қорытындысы болсын.

Негізгі әдебиет 1 нег [19-36], 2 нег [44-88], 3 нег [23-116].

Қосымша әдебиет 6 қос. [13-30], 9 қос. [10-23, 54-75], 10 қос. [5-22].

СМӨЖ 4 Амортизацияның үстеме төлемінің түрлі әдістерін қолдана отырып, амортизациялық қаржы бөліп аударудың (жарна) сомасын есептеу. Негізгі өндірістік қорларды қолданудың тиімділік көрсеткіштерін есептеу

Тапсырма 1

Көтерме бағасы 5162 мың тг болатын түсіру-көтеру агрегатының жылдық амортизация нормасын және біртекті әдіспен 1 жылға амортизациялық жарна сомасын анықтаңыз. Көлік шығындары көтерме бағаның 5,4 пайызын, ал құрылыс-монтаждық жұмыс шығындары 8,0 пайызды құрайды. Нормативті қызмет көрсету мерзімі 6 жыл. Жою (ликвидация) құны – 108,9 мың тг.

Өткізу түрі: есепті шешу.

Әдістемелік нұсқаулар:

Біртекті (түзусызықты) құнды жою әдісі бойынша және пайдалы қызмет мерзімі формула бойынша амортизация сомасы анықталады.

Амортизация нормасын формуламен анықтауға болады.

Негізгі әдебиет нег [15-20], 4 нег [53-76], 5 нег [84-106].

Қосымша әдебиет 7 қос. [320-327], 8 қос. [172-196].

Тапсырма 2

Мұнай өндіру көлемі алдыңғы жылда 400,5 мың тонна болса, есепті жылы 3,5 пайызға өсті. Кәсіпорынның негізгі өндірістік қорларының ортажылдық құны алдыңғы жылы 0,5 млн тг, ал есепті жылы 0,56 млн тг болды.

Анықтау керек:

1. алдыңғы және есепті жылдардың қорбергіштігі мен қорсыйымдылығы;

2. қорбергіштік өзгерісін;

3. өндіріс көлемінің артуы есебінен;

4. негізгі қорлар құнының өсу есебінен.

Өткізу түрі: есепті шешу.

Әдістемелік нұсқаулар:

Қорбергіштік, қорсыйымдылығы формулалар бойынша есептеледі. Қорбергіштіктің өзгерісінің себебі біріншіден өндіріс көлемінің артуы, екіншіден негізгі өндірістік қорлар құнының өсуінен.

Негізгі әдебиет 3 нег [70-77], 4 нег [53-76], 5 нег [84-106].

Қосымша әдебиет 7 қос. [320-327], 8 қос. [172-196].

СМӨЖ 5 Айналыс құралдарының қолдануы тиімділігін есептеу. Айналыс құралда-рының босатылуының абсолютті және салыстырмалы сомаларын есептеу

Тапсырма 1

Мұнай өндіруші мекеме есепті жылы айналыс құралдарының орташа көлемі 100 млн тг болғанда тауарлы мұнайды 300 млн тг сомасы көлемінде өткізді. Келесі жылы өнімді өткізу 15 пайызға артты, ал 1 айналым ұзақтығы 11 күнге қысқарды.

Айналыс коэффициентін 1 айналым ұзақтығын және айналыстың үдеуіне байланысты айналыс құралдарының тиімді қолданылуын (экономия) табу керек.

Өткізу түрі: есепті шешу.

Әдістемелік нұсқаулар:

Айналыс коэффициенті формуламен, 1 айналым ұзақтығы формула бойынша есептеледі.

Айналым құралдарының экономиясы олардың айналысының үдеуімен байланысты.

Негізгі әдебиет 3 нег [710-717], 4 нег [53-76], 5 нег [107-128].

Қосымша әдебиет 7 қос. [327-328], 8 қос. [172-196].

Тапсырма 2

Есепті жылы мұнай өткізу көлемі 600 млн тг, ал келесі жылы 612,75 млн тг болды. Айналыс құралдарының ортажылдық қалдықтары сәйкесінше 120 және 110,5 млн тг болды.

Айналыс құралдарының босатылуының абсолютті және салыстырмалы сомасын табу керек. Өткізу түрі: есепті шешу.

Әдістемелік нұсқаулар:

Абсолютті босатылу айналыс құралдар сұранысының тікелей төмендеуін білдіреді.

Салыстырмалы босатылу өнімді өткізу көлемінің өзгерісі, сондай-ақ айналыс құралда-рының көлемінің өзгерісі ретінде көрінеді.

Негізгі әдебиет 3 нег [70-77], 4 нег [53-76], 5 нег [107-128].

Қосымша әдебиет 7 қос. [327-328], 8 қос. [172-196].

СМӨЖ 6 Өнімділік пен еңбекті нормалау көрсеткіштерін есептеу. Еңбекақы сома-сын есептеу

Тапсырма 1

ІІІ тоқсанда 1 жұмысшыға шаққандағы өнім өндіру 5000 тг/адам құрады. IV тоқсанда кәсіпорын 15 млн тг сомасында өнім өндіруді жоспарлап отыр және бір мезгілде жұмысшылар санын 80 адамға дейін қысқартуды көздеп отыр.

Анықтау керек:

А) IV тоқсанда 1 жұмысшыға шаққандағы өнім өндіру көлемін;

Б) еңбек өнімділігінің жоспарланған өсімін, %.

Өткізу түрі: есепті шешу.

Әдістемелік нұсқаулар:

Өнімді өндіруді есептеу үшін формуланы қолданыңыз. Еңбектің өнімділігінің өсімін анықтау үшін ІІІ тоқсандағы өнім өндіруді 100 пайыз деп алу керек.

Негізгі әдебиет 3 нег [70-77], 4 нег [38-52], 5 нег [129-135].

Қосымша әдебиет 7 қос. [329-330], 8 қос. [172-196].

Тапсырма 2

1 бұйымның уақыт нормасы 12 мин, осы еңбек күрделілігіне сәйкес сағаттық тарифтік ставка – 150 тг, 1 айда 24 жұмыс күні бар, ауысым (смена) ұзақтығы – 8 сағат. 1 айда 1008 бұйым жасалды.

Анықтау керек:

1. 1 айдағы өндіру нормасын (дана);

2. 1 бұйым үшін тұтас бағасын (теңге);

3. 1 айлық тұтас еңбекақы сомасын, егер әрбір қосымша пайыз үшін тұтас баға бойынша еңбекақының 1,5% төленеді.

Өткізу түрі: есепті шешу.

Әдістемелік нұсқаулар:

1. Өндіру нормасын 32-формуламен есептеуге болады.

2. Баға 33-формуламен есептелінеді.

3. Ортақ еңбекке төлем әрбір жұмысшының қызметінің нәтижесіне тәуелді, оның сомасын бекітілген баға мен өндірілген бұйым мөлшері көбейтіндісіне тең. Сондай-ақ, бекітілген мөлшерін көбейткіштерге жеткені үшін сыйақы есептеледі.

Негізгі әдебиет 3 нег [704-710], 4 нег [38-53], 5 нег [129-135].

Қосымша әдебиет 7 қос. [329-330], 8 қос. [172-196].

СМӨЖ 7 Әр түрлі факторларға байланысты өзіндік құн деңгейінің өзгеру пайызын есептеу

Тапсырма

Берілген мәліметтер бойынша 21-кестені аяғына дейін толтырыңыз.

Кесте - 21

Көрсеткіш	Тауарлы өнімнің өзіндік құны, млн тг	Материал шығынның нормасы, тг/кг	Материал бағасы, тг/кг	Материал шығындары, млн тг	Материалды шығындар үлесі, %	өзіндік құн өзгерісі
						Млн тг	%
Жоспарлы	150	120	1280	80		-	-
Есептік		110	1340

Өткізу түрі: тренинг

Әдістемелік нұсқаулар:

Өзіндік құн деңгейінің өзгеріс пайызы энергияның, жанармайдың, материалдардың, шикізаттың бағасы мен нормаларының деңгейіне тәуелді формуламен есептелінеді.

Негізгі әдебиет 3 нег [18-25], 4 нег [68-86], 5 нег [42-70].

Қосымша әдебиет 7 қос. [330], 8 қос. [172-196].

СМӨЖ 8 Толық өзіндік құн мен жоспарланған шығындар мен жұмсалған шығындар айырмашылығын есептеңіз.

Тапсырма

Бұйымның жоспарланған және нақты өзіндік құны келесі мәліметтермен сипатталады (22-кесте):

Кесте - 22

№	Шығындардың калькуляциялық баптары	Бұйымның өзіндік құны, тг		Жоспарлы өзіндік құннан ауытқу: үнемдеу (-), асырашығын (+)
		жоспар	есепті	тг	%
1	Шикізат пен материалдар	2100	2000
2	Технологиялық қажеттіліктерге жанар май мен энергия	120	150
3	Өндірістік жұмысшылардың жалақы-сы (негізгі және қосымша) және әлеуметтік қажеттіліктеріне қаржы	700	650
4	Цехтық шығындар	1260	1170
	Цехтық өзіндік құн
5	Жалпызауыттық шығындар	560	520
6	Ақаудың әсерінен залал	50	30
	Өндірістік өзіндік құн
7	Өндірістік емес шығындар	80	110
8	Толық өзіндік құн

Анықтау керек:

1. жоспарлы және іс-жүзіндегі цехтық бұйымның өндірістік және толық өзіндік құны;

2. іс жүзіндегі шығындардың калькуляциялық әр түрлі баптары бойынша жоспардан ауытқуы және толық цехтық, өндірістік және толық өзіндік құн

3. алынған мәліметтер бойынша кестенің бос жолдарын толтырыңыз.

Өткізу нысаны:

Әдістемелік нұсқаулар:

1. Цехтық өзіндік құн (жоспарлық және нақты) – бұл 1+2+3+4 жолдардың сомасы. Өндірсістік өзіндік құн (жоспарлық және нақты) – бұл цехтық өзіндік құн қосылған 5 және 6 жолдар. Толық өзіндік құн (жоспарлық және нақты) – бұл өндірістік өзіндік құн қосу 7 жол.

2. Нақты көрсеткіштердің жоспарлыдан ауытқуы теңгемен есептеледі, 4 және 3 баған көрсеткіштерінің әр түрлілігімен, пайызбен 5 баған көрсеткіштерінің 3 баған көрсеткіш-теріне қатынасы, 100-ге көбейткендегімен.

Негізгі әдебиет 3 нег [18-25], 4 нег [68-86], 5 нег [42-70].

Қосымша әдебиет 7 қос. [330], 8 қос. [72-96].

СМӨЖ 9 Өнімнің пайдасы мен пайдалылығын негіздеу

Тапсырма 1

Бензиннің нарықтағы құны 50,37 тг/л, бағаның 25 пайызына АЗС бірліктің қосымшасы, мұнай базасы 10 пайыз, ҚҚС 15 пайыз, акциз 500 тг/т (бензин тығыздығы 0,730 кг/л), 1л бензиннің толық өзіндік құны 27 теңге.

Анықтау керек:

1. мұнай өндіру зауытының 1л бензиннен түсетін пайдасы;

2. бензиннің пайдалылығы.

Өткізу нысаны: бизнес-жағдай.

Әдістемелік нұсқаулар:

Көтерме және дара бағаларды есептеу және бұйымның пайдалылығын анықталады.

Негізгі әдебиет 3 нег [18-725], 4 нег [82-96], 5 нег [42-70].

Қосымша әдебиет 7 қос. [331.

Тапсырма 2

1 тауар бағасы 2000 тг, есептелген шығындар 1800 тг құрайды. Айнымалы шығындар тауар бірлігіне 1100 тг деп есептегенде

1) залалсыздық нүктені қамтамасыз ететіндей тауардың саны қандай?

2) жалпы түсім 900 мың тг-ге тең болу үшін сату көлемі қандай болу керек?

Өткізу нысаны: бизнес-жағдай.

Әдістемелік нұсқаулар:

1. залалсыздану нүктесі анықталады.

2. Жалпы кіріс сальдоланған қаржылық нәтижені көрсетеді және өткізуден түскен түсім мен өткізілген өнімнің өзіндік құнының арасындағы түрлілік іспеттес.

Негізгі әдебиет 3 нег [18-25], 4 нег [87-96], 5 нег [42-70].

Қосымша әдебиет 7 қос. [33].

СМӨЖ 10 Бостондық кеңес берушілік тобының матрицасын қолданумен кәсіп-орынның өнімдік стратегиясының құрылуы

Тапсырма 1

Кәсіпорын фотоаппараттар, кинокамералар және жоғары нақты оптикалық құралдарды шығаруда маманданады. Соңғы жылдары олар видеокамера шығаруда меңгерілген. Кәсіпорын өнімінің ҚР-да, шетелде, дамушы елдерде және де батыс Еуропа елдерінде тұтынушылары бар. Оптикалық құралдардың негізгі тұтынушылары болып медицина және ауыл шаруашылығы, қорғаныс өнеркәсібі табылады. Соңғы 4 жылдағы ақша бірлігі бойынша өнім өткізу көлемі өнімнің әр түрі бойынша кәсіпорынның және ықпалы күшті қарсыластың нарықтық үлесі 23-кестеде берілген.

Кесте - 23

№	Өнім түрлері	Жыл бойынша өткізу көлемі, мың АБ				Нарық үлесі, 1996ж %
		2000ж	2001ж	2002ж	2003ж	Кәсіпорын	Бәсекелес
1	ҚР және таяу шетел үшін фотоаппараттар	2400	2900	2900	2500	34	17
2	Дамушы елдер үшін фото-аппараттар	510	550	590	649	33	21
3	Батыс Еуропа үшін фотоап-параттар			90	130	5	7
4	ҚР және таяу шетел үшін кинокамералар	1650	1700	1850	2405	11	9
5	Дамушы елдер үшін кинокамералар	200	240	280	448	15	10
6	ҚР және таяу шетел үшін видеокамералар			60	100	1	7
7	Армия мен флот үшін оптикалық құралдар	900	600	580	348	40	18
8	Медициналық ұйымдар үшін оптикалық құралдар	1000	1000	980	686	16	16
9	Қорғаныс кәсіпорындары үшін оптикалық құралдар	1600	1200	900	400	2	4

БКТ (Бостондық кеңес беру тобы, АҚШ) матрицасын қолдана отырып, кәсіпорынның өнімдік стратегиясын құру.

Өткізу нысаны: жұмыстық ойын.

Әдістемелік нұсқаулар:

1. БКТ екі метрлік матрицасын құру кезінде критерий ретінде мыналар қаралады: өнеркәсіп нарығының өсу қарқыны (сату көлемі) және қатыстық нарық үлесі.

2. Нарықтың өсу қарқынын есептеу. Олар өнімнің нарықтағы қозғалысын сипаттайды, яғни өткізу көлемінің өзгеруін және де олар соңғы қаралымдағы кезеңдегі өсу қарқынын индексі арқылы немесе өзгертудің ортажылдық қарқыны өнімнің әр түрі бойынша анықта-луы мүмкін. Өнімінің әрбәр түрі бойынша өсудің қарқынды индексі өнімнің 2003 жыл өткізу көлемі 2002жыл өткізу көлеміне қатынасы бойынша анықталады және пайызбен немесе өсу коэффициентімен көрсетіледі. Мысалы, өнімі үшін РР №1: 2500/2900=0,86.

Өнімнің әр бір түрі бойынша өткізу көлемінің ортажылдық өзгеру қарқыны салыстыру базасына алынған уақытша қатардың бір қатардың екінші қатарға қатынасы сияқты анықталады және пайыздық көрсеткішпен немесе өсу коэффициентімен көрсетіледі.

п жыл бойынша ортажылдық өсу қарқыны мына формуламен анықталады: . У – n-ші және 1-ші жыл бойынша сәйкес өткізу көлемінің мағынасы.

3) Өнімнің әрбір түрі бойынша нарықта мекеменің тиесілі үлесін есептеу. Нарықтың тиесілі үлесі нарықтағы мекеменің үлесі жүргізуші бәсекелес фирманың үлесіне қатынасы анықтайды. Нарық мекеменің үлесі немесе мықты бәсекелестің үлесі нарықтағы берілген өнімнің көлемінің өткізу көлеміне қатынасы арқылы анықталады. Мысалы, №1: өнім үшін ОБР 34/17=2. Бұл №1 өнімін шығарушы мекеменің өткізу көлемі мықты бәсекелестік фирма өнімінің өткізуі екі есе өседі дегенді білдіреді.

4) 2003 жыл бойынша мекеме өнімінің әрбір түрінің жалпы өткізу көлемінің (пайыздық түрде) үлесін есептеу. Есептелген барлық материалдар кесте түрінде ұсынылады (24-кесте).

Кесте - 24

Көрсеткіш/№ өнім	1	2	3	4	5	6	7	8	9
Нарықтағы өсу қарқыны	0.86
Нарықтың тиесілі үлесі	2
Мекеменің жалпы өткізу көлемдегі өнімнің үлесі, %	32.6

5) БКТ матрицасын құру. Өнімнің бөлек түрлерін бағалау масштабтарының сапасы ретінде қолданылады: нарықтың қарқынды өсуінің орташа индексі 1-ге тең, яғни сату көлемі тұрақты және нарықтың тиесілі үлесі нарық диапозонындағы орташа көрметкішіндегі минимумнан максимум мағынасына дейінгі тиесілі үлесі. Өнімнің көрінісі үшін шеңбердің диаметрі мекеме өнімінің жалпы өткізу көлемінің үлесіне пропорционал болады (№1 өнім көрсетілген мысал 8-сурет)

Сурет – БКТ матрицасы

6) БКТ матрицасының талдауы негізінде мекеменің азық-түлік стратегиясын құру. Олар өнімнің өзге түрі бойынша құрылады және келесі стратегиялық шешімдерді қамтиды:азық-түлік қоржынының құрылымы, нарықтағы қатысты үлесті өзгерту, инвестициялауды арттыру, инвестиция және ақша құралдарын бөлу мен өнім түрлерінің арасында қатаң бақылау жүргізу.

Өнім стратегиясын және өнім қоржынын қалпына келтірудегі келесі принциптер мен шегерімдерді: «жұлдыздарды» қорғау және бекіту, шама келгенше «иттерден» құтылу, егер оларды сақтаудың нақты себебі болмаса, «сауатын сиырлар» үшін ақша салу және ақша түсімінің шығын бағдарламасына жоғары деңгейдегі менеджер қатаң бақылау жасау қажет, «жабайы мысықтар» арнайы оқуға жатады, олар белгілі ақша салуда «жұлдыздарға « айналуы мүмкін. «Мысықтар», «жұлдыздар» және «сауатын сиырлар» өнім комбинациясын өте жақсы нәтижелі шекті пайдалылық; «мысықтар» және «жұлдыздар» комбинациясы тұрақты емес, пайдалылық жүргізеді; «сауатын сиырлар» және «иттер» комбинациясы сату және пайдалылықтың төмендеуін жүргізеді.

Негізгі әдебиет 3 нег [18-25].

Қосымша әдебиет 9 қос. [17-23].

СМӨЖ 11 Кәсіпорынның мақсаттық көрсеткіштерінің өзгерісін болжау негізінде даму стратегиясын таңдауды негіздеу

Тапсырма

Кәсіпорынның даму стратегиясы мақсат көрсеткіші жүйесімен сипатталады, оның сипаттамасы аймағындағы қызметтің соңғы нәтижелері, өнім өткізу көлемдері, өнім жаңарту саясаты, өнім сапасын өзгерту саясаты, өндірісте техникалық саясаты жатады.

25-кестеде мақсат көрсеткіші бойынша ретроспектілік кезең көрсетілген.

Кесте 25

Көрсеткіштер	Жылдар бойынша мәндер
	1998	1999	2000	2001	2002	2003	2004
Vp, өнім өткізу көлемі, мың тг	12006	12819	13615	14673	17796	18951	20500
Өнім жаңарту Ко, %	1	1	3	5	6	8	11
Өнім сапасы Кк, %	3	4	7	10	8	10	12
Еңбек өнімділігінің өсуі Кт, мың тг/адам	13	15	15	16	20	24	31
Өнім бірлігінің өзіндік құны, тг	97	96	96	95	92	89	89

1. кәсіпорынның мақсат көрсеткішінің өзгеру нұсқасының болжамын 3 жылға жасау: көрсеткіштердің өзгеруі жарты жылдық қарқын бойынша (1-нұсқа); негізгі тенденция (тренд) өзгеру көрсеткіші уақытында (2-нұсқа) жасалады;

2. мақсат көрсеткіш болжамы нәтижесін және кәсіпорын даму стратегиясы сайлауы-ның дәлелдемесі.

Өткізу нысаны: іскерлік ойын.

Әдістемелік нұсқаулар:

1. мақсат көрсеткішінің сипаттамасы.

«Өнімді жаңарту» (Ко) көрсеткіш жаңа өнім үлес жалпы кәсіпорынның өнім өткізу көлемін Vp сипаттайды. «Өнім сапасы» көрсеткіші (Кк) өнім бәсекеге қабілетті үлесін сипаттайды, яғни шетел және отандық аналог, жалпы кәсіпорын өнім өткізу көлемі (Vp).

«Еңбек өнімділігінің өсуі» (Кт) көрсеткіші өнім өткізу көлемін сипаттайды, кәсіпорында ортатізімді өнеркәсіп-өндірістегі 1 жұмысшыға келеді.

2) ортажылдық қарқын өзгеру есебі мақсат көрсеткіші олардың 3 жылға (2005-2007жж) мағынасы келесі формуламен анықталады:

, мұндағы У – nүшін мақсат көрсеткіші мағынасына сәйкес келеді (соңғы жылда нақтылы қатар 2004ж) және 1-ші (базалық – 1998ж) жылдар.

3) ІІ-сәйкестік уақыт көрсеткіші, мақсат көрсеткішіне әсер етуші негізгі факторлардың жиынтығы. Негізгі тенденциялардың (тренд) өзгеру көрсеткіштері үшін уақытында әрбір мақсат көрсеткіштеріне қажеттіліктер:

• берілгендерге жазықтау динамикалық (уақытылы) қатар жүргізу. Жазыңқылау екі әдіспен – 3 немесе 5 нүкте бойынша орындауға болады;

• функцияны іріктеуді жүргізу, уақытында мақсат көрсеткіш деңгейінің өзгеру заңдылығы жазылады. Жалпы түрде функция төмендегі нысанға ие:

Y_i=f_i(t)

Мұндағы Y_i – t жылдағы мақсат көрсеткіш мәні;

f₁…f_n функцияның аналитикалық нысаны статистикалық материал аппаратпен регрессиондық талдау негізінде анықталады. Регрессиондық теңдеу коэффициентін есептеу үшін уақытында мақсат көрсеткіш мағынасы сызықтық тәуелділік гипотезасы бойынша кішкене квадрат әдісі ұсынылады.

Регрессиондық модель параметр есебі стандарттық формула әдісі кішкене квадрат бойынша өңделеді. Есеп қолмен және ПЭВМ көмегімен стандарттық бағдарлама бойынша корреляционды регрессиондық талдаумен орындалуы мүмкін.

3. барлық цикл есептері аяқталғаннан кейін алдағы 3 жылға мақсат көрсеткішті дәлелдейді. Кәсіпорын даму болжамы сайлау кезінде мақсат көрсеткіштер тығыз байланыстылығын және келесілерді естен шығармау керек: өнім жаңару қарқыны көбінесе оның сапасымен байланысты, мұнда еңбек өнімділігінің және өзіндік құнының төмендеуіне жету мүмкін емес; өнім өткізу көлемін оны жаңарту және т.б. бірдей жоғары қарқынға жету қиын.

Есептер нәтижесі келесі 26-кестеде көрсетілген.

Кесте - 26

Көрсеткіш	Болжау нұсқасы	2005	2006	2007
Ко, %	1	16,4	24,4	36,6
	2	11,7	13,4	14,3
	болжау	11,7	13,4	14,3

Негізгі әдебиет 1 нег [18-25].

Қосымша әдебиет 9 қос. [17-23].

СМӨЖ 12 Таза табыс алу сызбасын құру. Несиені жоюдың аннуитет ағымы бойынша сызбаны құру

Тапсырма 1

Кәсіпорын таза табысын 1 жылға табуды келесі берілгендер бойынша: өнім өткізуден табыс 1330278 мың тг, өнім өткізудің өзіндік құны 6828589 мың тг, кезең шығыны 5565503 мың тг, негізгі емес қызметтен табыс 28134 мың тг, кездейсоқ жағдай бойынша табыс 771833 мың тг.

Өткізу нысаны: бизнес-жағдай.

Әдістемелік нұсқаулар:

Шешімді келесі кесте сияқты келтіріңіз.

Кесте - 27

№	Көрсеткіштер атауы	Мөлшер, мың тг
1	Өнім өткізуден табыс (жұмыс, қызмет, түсім)
2	Өнім өткізудің өзіндік құны (жұмыс, қызмет)
3	Жалпы табыс (1-2)
4	Кезең шығыны
5	Негізгі іс-әрекеттен түскен табыс (залал) (3-4)
6	Негізгі емес іс-әрекеттен табыс (залал)
7	Салық салуға дейін қарапайым қызматтен табыс (залал) (5+6)
8	Табыс салығы бойынша шығындар (7 *0,3)
9	Салық салудан кейін қарапайым қызметтен табыс (залал) (7-8)
10	Төтенше жағдайлардан табыс (залал)
11	Таза табыс (залал) (9+10)

Негізгі әдебиет 1 нег [25-31], 4 нег [68-86], 5 нег [12-17].

Қосымша әдебиет 7 қос. [331-335], 8 қос [172-196].

Тапсырма 2

Несиеге 2 жылға 18 пайыз жылдық ставкасымен 200 мың тг берілді. Несие жылына 2 рет өтеледі. Несиенің өтелу сұлбасын есептеу (төленуге тиісті тең соманы есептеу үшін Линекс формуласын қолдану керек).

Өткізу нысаны: бизнес-жағдай.

Әдістемелік ұсынысар:

Кезекті төлем мөлшерін анықтау үшін Линекс формуласын қолданады: . Мұндағы А – аннуитеттің қазіргі мөлшері, яғни өтелуге тиісті қарыздың бастапқы мөлшері; i_c – пайыз қосылатын пайыздық ставканың салыстырмалы мөлшері.

Несиенің өтелу сұлбасын 28-кесте түрінде көрсету керек.

Кесте 28

Өтеу мерзімі	Өтелу кезеңінің басын-дағы негізгі қарыз мөлшері ((n-1), 2-(n-1), 5)	Қарыз тө-ленуінің тең сомасы (R)	Берілген кезеңдегі пайыздар	Негізгі қарыздың өтелу мөлшері
1	2	3	4	5
1
2
...
n
Барлығы

Негізгі әдебиет 1 нег [34-36]

Қосымша әдебиет 7 қос. [331-335], 8 қос [172-196].

СМӨЖ 13 Акциз қосылған көтерме сауда бағасын есептеу. Өнімді өткізу көлемін белгілеу. Өткізуден түскен жанама салықтар қосылған ақша түсімін есептеу.

Тапсырма 1

Кәсіпорын өз өнімдерін белгілі бір пайданы жоспарлап, көтерме сатып алушыларға сатылу бағасымен өткізді. Өнімге акциз салынады. 29-кестеде келтірілген бастапқы берілгендер бойынша өнім өндірудің өзіндік құнын табыңыз. Қосылған құнға салық сатылу бағасына кірмейді.

Кесте - 29

Көрсеткіштер	Нұсқалар
	I	II	III	IV	V		VI
Сатылу бағасы, ақша бірл.	440	81	84	184		480		266
Пайда, өзіндік құннан %	10	8	12	15		20		14
Акциз ставкасы, %	20	40	20	25		45		25

Өткізу нысаны: есепті шешу.

Әдістемелік нұсқаулар:

Акциз қосылған сатылу бағасы үшін формуланы өрнектеңіз: Цкөтер=Цсат*(100 – Са)/100, мұндағы Цсат - өнімнің сатылу бағасы, Са – акциз ставкасы, %.

Пайда өзіндік құнның пайызынан берілгендіктен оның мөлшері С*Пр%, мұндағы Пр% - пайданың пайыздық мөлшері. Онда Цкөтер=(C+C*Пр%)/100. Бұдан С= Цкөтер/(1+Пр%/100).

Негізгі әдебиет 1 нег [42-46].

Қосымша әдебиет 7 қос. [266-274], 8 қос [155-171].

Тапсырма 2

Өнім өндірудің өзіндік құны 1400 ақш. бірл. Пайда өзіндік құнның 12 пайыз мөлшерінде жоспарланды. Өнімге 20 пайыз ставкасымен акциз салынады. Өнімге сұраныстың көлемі берілген.

Кесте - 30

Өнім бағасы (ҚҚС-сыз), ақш.бірл.	Сұраныс көлемі, бірл.	Өнім бағасы (ҚҚС-сыз), ақш.бірл.	Сұраныс көлемі, бірл.
1850	135	1960	100
1900	120	2000	85

1. өндіру көлемі 90 бірлік, 105 бірлік болғанда кәсіпорынның өнімді өткізу жағдайын анықтау.

2. 90 бірлік өнімді сатылу бағасымен өткізгендегі ақша түсімі мен берілген партияға акциз мөлшерін есептеңіз. Қосылған құнға салық сатылу бағасының 15 пайызын құрайды.

Өткізу нысаны: есепті шешу.

Әдістемелік нұсқаулар:

13 дәріс сабақтың әдістемелік нұсқауларды қараңыз. Өнімді өткізу жағдайы туралы қорытынды жасаңыз.

Негізгі әдебиет 1 нег [42-46].

Қосымша әдебиет 7 қос. [266-274], 8 қос [155-171].

СМӨЖ 14 Инвестжобаның табыс критерийлерін есептеу. Таза келтірілген тиімділікті (NPV) есептеу.

Тапсырма 1

15 жылға есептелген жоба 150 млн тг мөлшерінде инвестиция қажет етеді. Бірінші 5 жылда ешқандай түсім көзделмейді. Бірақ келесі 10 жылда әр жылғы табыс 50 млн тг. Болады. Дисконттау коэффициенті 15 пайыз болғанда бұл жобаны қабылдау керек пе?

,

Өткізу нысаны: есепті шешу.

Әдістемелік нұсқаулар:

Инвест жобаның тиімділігін бағалауға мүмкіндік беретін табыстылықтың негізгі критерийі болып таза келтірілген тиімділік табылады. 14-15 дәріс тақырыптары бойынша анықталады.

Негізгі әдебиет 2 нег [31-41].

Қосымша әдебиет 7 қос. [336-341].

СМӨЖ 15 Инвест жобаның тиімділік көрсеткіштерін есептеу. 2 балама жобаның біреуін таңдауға негіздеу.

Тапсырма 1

Инвест жоба инвестор қалауымен 15 пайыз жылдық ставкасымен 4 жыл қаржыланады. . Инвест жобаның іске асырылуының 2 нұсқасы бойынша қаржыны бөлу кестеде келтірілген (млн тг).

Берілгендер бойынша кестені соңына дейін толтырып, екі инвест жобаның біреуін таңдау.

Кесте - 31

Жылдар	Ақша ағымдары
	І нұсқа	ІІ нұсқа
1	45	25
2	45	35
3	45	55
4	45	65
Барлығы	180	180
NPV, млн тг
PI, рет
IRR, %
PP, жыл

Өткізу нысаны: есепті шешу.

Әдістемелік нұсқаулар:

Таза келтірілген тиімділік (NPV) көрсеткіші, пайдалылық индексі және өтелу мерзімін 14-15 дәріс тақырыптары бойынша есептеу.

Негізгі әдебиет 2 нег [31-41].

Қосымша әдебиет 7 қос. [336-341].