19.Динамика қатарлары туралы түсінік және олардың түрлері.

Динамикалық қатарлар – статистикалық көрсеткіштер мәндерінің уақыттық тізбегі. Динамикалық қатарлар – қоғамның экономикалық, саяси, мәдени өмірінің заңдылықтарын зерттеу және анықтау үшін құрылады.

Динамикалық қатарлардың элементтері:

1. t -уақыттың моменттері (дата немесе уақыттың мерзімдері, аралықтары)

2. У – (уровень) деңгей, яғни статистикалық мәліметтер, деректер.

Динамикалық қатарлардың түрлері:

1. Берілу тәсіліне қарай:

1. Абсолютті шамалар (көлемді көрсеткіштер)

2. Қатысты шамалар (екі абсолютті шамалардың қатынасына тең)

3. Орташа шамалар

1. Уақыттың толықтығына қарай:

   1. Толық – уақыт аралықтары бірдей болған жағдайда

   2. Толық емес – уақыт аралықтары әртүрлі болса

2. Уақыт белгісі бойынша:

   1. Сәттік, моменттік – құбылыс дамуының бір сәттегі жылдық, айдың

басы немесе аяғындағы жайды көрсететін статистикалық шамалар. Мысалы: әр айдың басындағы халық санағы.

Сәттік динамикалық қатарларға әртүрлі деңгейлерді қосуға болмайды. Сондықтан, динамикалық қатарлардың орташа деңгейін хронологиялық формула бойынша табамыз.

– егер аралықтары бірдей болса, яғни 1.01.,1.02.,1.03.,1.04. болса, осы фомула.

Егер аралықтары әртүрлі болса, онда арифметикалық өлшенген түрі қолданылады:

2. Аралықты динамика қатарлары:

Мысалы: ақпанда, наурызда, сәуірде шығарған өнім көлемі.

Капитал: құрал-жабдықтар, ғимараттар, бөлмедегі жабдықтар, әртүрлі техника, т.б.

Ресурстар: жер, кен, металлдар, әртүрлі сфераға байланысты ресурстар жиынтығы.

Қаржы активтері: валюта, бағалы қағаздар, акциялар, чектер, т.б.

4. Статистикалық деңгейлерді есептеу тәсіліне қарай:

   1. Тізбекті – әр ағымдағы деңгей әр алдындағы деңгей мен салыстырғанда.

2. Базистік – соңғы деңгейді базистік, алғашқы деңгейлермен салыстыру.

20. Динамика қатарларын дұрыс құрастырудың ережесі.

Динамикалық қатарлар – статистикалық көрсеткіштер мәндерінің уақыттық тізбегі. Динамикалық қатарлар – қоғамның экономикалық, саяси, мәдени өмірінің заңдылықтарын зерттеу және анықтау үшін құрылады.

Динамика қатарларын құрудың негізгі ережесі – динамикалық қатарлардың деңгейлері сәйкестендірілген болуы керек, яғни:

1. Бірдей территория бойынша (ҚР)

2. Бірдей объектілер, субъектілер бойынша (супермаркеттер)

3. Бірдей әдістемелер бойыгша есептелінсе (халық санағы)

4. Бірдей өлшем бірлігі бойынша (рубль, теңге, доллар)

5. Уақыт аралығы мүмкіндігінше бірдей болса

Егер динамика қатарлары сәйкестендірілмеген болса, онда әдістемемен қайта есептеулер жүргіземіз:

1. Мәліметтерді тікелей қайта есептеу. Мысалы ҚР ішінде обылстар саны: 19 →16 →14 облыс болды.

2. Динамика қатарларын тығыз біріктіру. Сол үшін қатардың қатынасы коэффицентін есептейміз.

Осы коэффицентке ескі шекарадағы көрсеткіштерді көбейтсек, онда сәйкестендірілген қатарды аламыз. Мысалы: 2001-2012 жж. фирма құрамында 12 дүкен болды, ал 2004 жылдан бастап тағы 2 дүкен қосылады.

Сатылған өнім, мың теңге.

Дүкен саны	2001	2002	2003	2004	2005	2006
12	100	150	200	250
14				280	320	380
Сәйкестен- дірілген	112	168	224	280	320	380

Қатынас коэффиценті=250/280=1.12

2001ж.=100*1,12=112

2002ж.=150*1,12=168

2003ж.=200*1,12=224