§4. Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі.

187. Жауға қарсы соққы беруді ұйымдастыру жөнінде бастама көтерген Кіші жүз ханы Әбілқайыр.

188. Әбілқайыр жоңғарлардың қандас одақтасы Еділ бойындағы қалмақтарға қарсы бірнеше рет жеңісті жорық жасады 1723 ж. 20 000 жауынгермен.

189. Қазақ хандығының астанасы Түркістан қаласын тікелей шабуылмен азат етті 1724 ж.көктемінде.

190. Қазақ хандығының астанасы Түркістан.

191. Құрамында 50 000 жауынгері бар қазақ-қарақалпақ әскерінің қолбасшысы болды 1725 ж.

192. Ордабасы тауында (қазіргі Шымкент қаласының батыс жағында) Бүкілқазақтық құрылтай өтті 1726 ж.күзінде.

193. Құрылтайға қатысушылардың бірауыз шешімімен бүкілқазақтық әскери жасақтың бас қолбасшысы болып сайланды Әбілқайыр.

194. Бүкілхалықтық әскери жасақтың бас сардарбегі болып батырлар арасынан Қанжығалы Бөгенбай бекітілді.

Ұлт-азаттық қозғалысының жетекшілері және оған қатысушылар.

195. Басқыншы жаңға қарсы күреске көтерілгендер, ірі-ірі әскери жасақтарды Әбілмәмбет, Барақ, Сәмеке, Әбілқайыр, Сұлтанбет секілді хандар мен сұлтандар (Шыңғысханның басқа да көптеген ұрпақтары).

196. Осы кезеңде беделі көтерілді жас сұлтан Абылайдың.

197. Қатаң жауынгерлік тәртіпті сақтай отырып, үйлесімді ұрыс қимылдарын жүргізді Әбілқайыр хан мен Бөгенбай батырдың басшылығымен.

198. Жоңғар басқыншыларына әйелдер де белсене қатысты Абылай сұлтанның қызы Айтолқын, Бұланбай батырдың қызы Айбике, Қабанбай батырдың қызы Назым және т.б.

199. Барлаушылар жасағын басқарды Қабанбай батырдың әйелі Гауһар батыр.

200. Қазақ ауыз әдебиетіне Гауһар батырдың қалдырған сөзі «Атаңның ұлы болып тума, еліңнің ері болып ту».

201. Жоңғарларға қарсы күресте қазақтарға тілі, діні, ділі жағынан да дәстүрлі мәдениеті жағынан да туыс қарақалпақтар мен қырғыздар аянбай соғысты.

202. Осы кезең аталды «Қазақ батырлығының алтын ғасыры».

203. Бұл соғыстың барысында қазақтар жүзге, тайпаға, ру-руға бөліну дегенді мүлдем ұмытты осы жөнінде жырлаған қазақ жырауы Тәтіқара.

204. Қазақ батырларын ерлігін жырлағандар Үмбетей, Ақтамберді, Тәтіқара, Қожаберген, Бұқар, Көтеш және т.б.

Бұланты шайқасы.

205. Жоңғарлармен шайқаста тұңғыш рет ірі жеңіске жетті 1728 ж. Ұлытаудағы Бұланты өзенінің бойында, Қарасиыр деген жерде.

206. Бұланты шайқасына қатысты қазақтар мен қырғыздар.

207. Бұланты шайқасына қатысқан жауынгерлер саны 60 000.

208. Қанды шайқас болған жердің аты «Қалмаққырылған» деп те аталды.

209. Бұл шайқаста жоңғарлардың қаза тапқан жауынгерлер саны 10 000.

210. Алдағы Аңырақай шайқасына серпін берген Бұланты шайқасы.

Аңырақай шайқасы.

211. Жоңғарларға қарсы Бұланты шайқасынан кейін болған Аңырақай шайқасы, 1730 ж. Балқаш көлінің оңтүстік-батыс жағындағы Итішпес Алакөл деген жерде.

212. Шайқасқа тікелей басшылық етті Кіші жүздің Әбілқайыр.

213. Аңырақай шайқасы жекпе-жек ұрыстан басталды: жоңғар жағынан әскербасы Шарыш, қазақ жағынан жас батыр Сабалақ (болашақ Абылай хан атанған Әбілмансұрдың жасырын аты).

214. Жекпе-жекте жеңіске жетті жас қазақ батыры Сабалақ.

215. Аңырақай аталу себебі жоңғарлардың есеңгіреп, жеңіліске ұшырап, аңырап қалған жері Аңырақай деп аталып кетті.

216. Қазақ-жоңғар арасындағы соғыс созылды 100 жылдан астам уақытқа.

Билік үшін бақталас және біртұтас халық майданының ыдырай бастауы.

217. Жоңғарларды түбегейлі жеңудің уақыты жақындай бергенде Болат хан қайтыс болады.

218. Билікке дәмелі болады Кіші жүз ханы Әбілқайыр мен Орта жүз ханы Сәмеке.

219. Қазақ ақсүйектерінің көпшілігі ешқандай ісімен де көзге түспеген Әбілмәмбетті ұсынады.

220. Билікке талас кесірінен Ұлы жүз жоңғарларға уақытша бағына тұруға мәжбүр болады.

221. Ұлы жүз қазақтары жоңғар қарамағында жоңғарларға аманат беріп, жыл сайын алым-салық төлеп тұрды.

222. Аманат – кепілге берілген адам. Көрші мемлекеттің басшылары жасалған шартқа адалдық белгісі ретінде қазақ хандарының, сұлтандарының, билері мен батырларының беделді отбасынан олардың балаларының біреуін кепілге алатын болған.

223. Қарақалпақтар – Оңтүстік Арал аймағында көшіп-қонып жүретін түркі тектес халық. Қазір қарақалпақтар Өзбекстан Республикасының аумағында тұрады.

224. Сардарбек – бас әскери қолбасшы.

225. Қаракерей Қабанбай (Ерасыл) Қожағұлұлы (1691-1769) – әскери қолбасшы, даңқты батыр. Соғыста көрсеткен ерлігі мен батырлығы үшін Абылай хан Қабанбайды Дарабозым, яғни «білегін Айға білеген батырым» деп атаған.

226. Райымбек Хангелдіұлы (1705-белгісіз) – Ұлы жүздің албан руынан шыққан батыр, жоңғарларға қарсы күресті ұйымдастырушылардың бірі.

227. Тама Есет Көкіұлы (1667-1749) – Кіші жүзден шыққан батыр, әскербасы, тама руының старшыны. Кейінірек патша үкіметінің тарапынан тархан атағын алған. Қалмақтарға қарсы күресті ұйымдастырушылардың бірі.