Жалпы ұлттық өнімді табыстар бойынша есептеу
Y=W+R+I+P
W -жұмысшылар мен қызметкерлердің жалақысы;
R -жерді, тұрғын үйді және т.б. жалға беру арқылы алынған рента;
I -пайыз (үй шаруашылығында жиналған ақша капиталынан түскен табыстар түріндегі);
P-пайда;
Қоғамның соңғы тұтыну шығындарының сомасы ретіндегі ЖҰӨ-ді шығындар бойынша есептеу әдісі: тұрғындардың жеке тұтыну шығындары, мемлекеттік тауарлар мен қызметтер сатып алу, кәсіпкерлердің инвестициялық шығындары және таза экспорт (таза экспорт = экспорт – импорт).
Елдің барлақ кәсіпорындарымен шығарылған өнімдердің қосымша құнын жинақтау жолымен ЖҰӨ анықталғанда, өндіріс бойынша ЖҰӨ есептелінуі.
Жалпы ұлттық өнімді шығындар бойынша есептеу
ЖҰӨ=C+I+G+NX
C-тұтыну-бұл үй шаруашылығының тауарлар мен қызметтерге кететін шығындары;
инвестициялар- жабдықтар, жылжымайтын мүлікті және т.б. алуға кететін шығындар;
G- мемлекеттік сатып алу – мемлекеттің өкімет оргнадарының өздеріне қажетті тауарлар мен қызметтерге кететін шығындары;
NX-таза экспорт-экспорт пен импорт көлемдерінің айырмасы;
Атаулы ЖҰӨ – тауарлар мен қызметтер өндірісінің ағымдағы бағаоармен көрсетілген көлемі.
Нақты ЖҰӨ – тауарлар мен өызметтер өндірісінің тұрақты бағалармен көрсетілген көлемі.
Бағалардың жалпы деңгейі – бағалардың тауарлар мен қызметтер бойынша орташа деңгейі, ол келесі көрсеткіштер бойынша анықталады:
Ағымдағы жылдағы баға индексі – пайызбен көрсетілген ағымдағы жылдағы бағаның базалық жылдағы бағаға қатынасы.
Инфляция деңгейі – пайызбен көрсетілген ағымдағы жылдағы баға мен өткен жылдағы баға айырмасының өткен жылдағы бағаға қатынасы.
ЖҰӨ дефляторы – атаулы ЖҰӨ-нің нақты ЖҰӨ-ге қатынасы. Ол жыл бойы соңғы тауарлар мен қызметтер баға бойынша өзгерісін көрсететін баға индексі.
Белсенділік көрсеткіштері:
Жұмыс күші (жұмыспен қамтылған халық пен жұмыссыз халықтың қосындысына тең).
Жұмыссыздық мөлшері (пайыз бойынша көрсетілген жалпы жұмыссыздардың жұмыспен қамтылған халық санына қатынасына тең).
3. Ұлттық шоттар жүйесінің жалпы сипаттамасы
Ұлттық шоттар жүйесі (ҰШЖ) ұлттық кіріс пен соңғы өнімнің қолданылуын сипаттайтын өндірісті, оларды тарату мен қайта таратуды сипаттайтын өзара байланыстағы көрсеткіштерді білдіреді. Ұлттық шоттың негізін жинақталған шоттар, ұлттық кіріс, инвестиция, үй шаруашылығының кірістері мен шығыстары және мемлекеттік мекемелері, ішкі экономикалық операциялар құрайды. Сонымен қатар, ҰШЖ-не жинақталған көрсеткіштерді ашып беретін немесе өз бетінше мағанасы бар баланстық кестелер кіреді.
Тақырып 11. Макроэкономикалық тепе-теңдік
Дәріс мақсаты: Макроэкономикалъщ тепе-теңдіктің классикалық теориясының мәнін ашу.
Макроэкономикалық тепе-теңдік түсінігі.
Тұтыну және жинақтау.
Инвестициялар және жинақтау.
Мультипликатор және акселератор. Ұқыптылық парадоксы.
AD-AS үлгісі.
Негізгі сөздер: жиынтық сұраныс, жиынтық ұсыныс, макроэкономикалық тепе-теңдік
Макроэкономикалық тепе-теңдік түсінігі.
Макроэкономикалық тепе-теңдіктіктің проблемаларын шешу әр түрлі тауарларды шығару және оларды әр түрлі мүшелер арасында тең бөлу үшін шектелген өндірістік ресурстардың барлығын қанағаттандыратын қоғамдағы пайдалану әдісін ғылыми не-гізделген таңдауды қарастырады. Мұндағы тепе-теңдік жиынтықты үйлесімге жеткендікті білдіреді:
а) өндіріс және тұтыну;
ә) ресурстарды және оларды пайдалануды;
б) ұсынысты және сұранысты;
в) өндіріс факторы және олардың нәтижелерін;
г) материалдық-заттық және қаржылық ресурстарды. Жекелей, жалпы және рыноктардың нақты тепе-теңдігіне бөлінеді.
Жекелей тепе-тендік жеке тауар рыноктарындағы тепе-теңдікті қарастырады. Жалпы тепе-тендік - бұл еркін бәсекелестік заңы негізінде барлық рыноктық үдерістермен пайда болған, бірдей өзара байланысты тепе-тендік.
Нақты макроэкономикалық тепе-теңдік − рынокқа сыртқы факторлардың әсеріндегі және жеткіліксіз бәсекелестік кезіндегі рынокта орнаған тепе-теңдік болады.
Экономикалық әдебиетте макроэкономикалық тепе-теңдіктің жалпы моделінің әр түрлі түсіндіруі кездеседі. Бұл моделдің классикалық түрі Сэй заңына негізделеді және мынаны қарастырады:
Еңбекақы мен бағаның абсолюттік икемділігі.
Экономикалық өсудің қозғаушы күші ретіндегі ұсыныс жиынтығын бірінші кезекке жылжыту.
Өндірістің басқа факторын толық пайдаланудағы және жүмыспен толық қамтамасыз етілу деңгейіндегі жиынтықты ұсыныс пен жиынтықты сұранысты теңдестіретін рыноктық тетіктердің қабілеті.
Экономиканың әлеуеттік мүмкіндіктері мен жиынтықты ұсыныс көлемінің үнемі іс жүзіндегі үрдіске сәйкес келуі (сондықтан, тұрақты өндірілетін табыс пен баға деңгейінің өзгерістерін көрсете отырып, ауытқымалы жиынтықты ұсыныс сатылы сызықпен көрсетіледі.).
Макроэкономикалық тепе-теңдіктің проблемасы математикалық негіздеме көзқарасы түрғысынан экономистердің назарын аударды. Сондай іргелі экономикалық-математикалық модельдердің теңдестігінің бірін XIX ғасырдың аяғында швейцарлық экономист Л.Вальрас әзірлеген. Ол экономикалық жүйедегі бөлек рыноктардың өзара байланысын көрсететін дәл теңдестіру жүйесін құрастырды. Сөйтіп, бірінші рет еркін бәсекелестік жағдайындағы, барлық шаруашылық пен барлық рыноктарда тепе-теңдікке бір уақытта қол жеткізу мүмкін екені математикалық тәсілмен дәлелденген. Оның формуласы бойынша ақшамен көрсетілген соңғы өнімдердің жалпы ұсынысы олардағы табыс сомасы, меншік иесіне өндірістің барлық факторымен әкелінетін табыс сомасы ретіндегі жалпы сұранысқа тең болуы қажет. Вальрас заңы келесі жағдайда пайымдалады: артық сұраныс сомасы және артық ұсыныс сомасы барлык қарастырылатын рынокта сәйкес келеді.
Вальрастың жалпы тепе-теңдік моделі: рынокта тауарларды сату және сатып алу жөніндегі өзара шартты бекіту үдерісінде салыстырмалы бағаның түрлі жиынтығы қойылатындықтан, барлық қалаған тауарлар сатып алынады және сатылады және артық сұраныс пен артық ұсыныс болмайды.
Америкалық экономист Д. Патинкин салыстырмалы бағаны, яғни, ақшаның сандық теориясымен келіспейтін, баға деңгейін анықтауға қызмет ететін, тауар айырбасының үйлесімін анықтайтын, құндылықтардың классиктер теориясындағы ғылыми негізіне назарын аударды. Анықталған неоклассиктердің қарама-қайшылықтарын болдырмау үшін, ол нақты кассалық қалдықтарды жеке пайдалылық қызметінің дәлелдемелеріне қосты. Мұндай жағдайда игіліктер мен ақша рыногындағы артық сұраныстың көлемі нақты кассалық қалдықтарға байланысты. Патинкин моделінде баға деңгейінің өсуі игіліктер рыноғындағы артық сұраныстардың көлемін азайтады. Баға деңгейінің өсуі нақты кассаны қысқартады, ақша рыногында жеке адамның нақты кассаның мөлшерін орнына келтіруді қалауына байланысты, нақты кассаның мөлшерінде артық сұраныс пайда болады. Сөйтіп, Патинкин моделінің Вальрас моделінен ерекшелігі, теориядағы ақша мөлшерімен толтырылған, ақша рыногындағы тапшылыққа баға деңгейінің көтерілуіне рыноктағы игіліктер рыногындағы артықшылық сәйкес келеді, сондай-ақ , бұл Вальрас моделіне де сай келеді. Жалпы тепе-теңдіктің Вальрас моделіне нақты кассалық қалдықтарды қосу арқылы Патинкин құндылық теориясын (салыстырмалы баға) ақша теориясымен (атаулы қүндағы) біріктірді. Ақша рыногындағы және игіліктердің барлык рыногындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ететін, ақшаның берілген мөлшері кезіндегі оның моделінде атаулы кұндағы бағаның бір ғана векторы анықталады. Патинкиннің сіңірген еңбегі, нақты кассалық қалдықтар мен ақша рыногы және тауарлар рыногын ғана емес, экономика моделін құруға қол жеткізуімен қорытындыланады. Бұл модель Патинкиннің жалпы тепе-теңдік моделі деген атқа ие болды.
Вальрас пен Патинкин модельдерін ұстана отырып, экономикалық әдебиеттерде жалпы тепе-теңдіктің келесі анықтамаларын береді. Жалпы тепе-тендік - бұл ресурстарды тиімді бөлу кезіндегі ұсыныстар мен сұраныстың теңдігін қамтамасыз ететін, бағасынан алынған пайданы көбейтетін бәсекелесті кәсіпкерлері мен пайдалылық мәнін жоғары қоятын тұтынушылары бар бәсекелесті экономиканың тұрақты жағдайы.