19 Нчы дәрес – үзлектән эш. Тема: “Татар язучылары һәм шагыйрьләре”.

20 Нче дәрес. Татарстанның истәлекле һәм тарихи урыннары

Казан ике өлештән - кремльдән һәм бистәләрдән торган. Шундый бистәләр рәтендә атаклы Печән базары дип танылган җирдә урнашкан Көрәеш бистәсе аерылып торган. Көрәеш бистәсеннән төньяктарак, түбәнге Кабан күле буенда, хәзерге Һади Такташ урамнарындагы зоопарк мәйданы тирәсендә Колмәмәт бистәсе утырган. Урта Кабан артындагы калкулыкта, биек, матур яр өстендә, кайчандыр Казан ханнарының җәй көне ял итә торган урыннары булган дип санала.

Элекке Адмиралтейство бистәсенең көньяк-көнбатыш чигендә, хәзерге Киров районының иске үзәгендә, Бишбалта дигән татар бистәсе булган. Бишбалтаның көнбатыш һәм көньягындагы җирләр дә шулай ук ерак тарих белән тоташа. Мәсәлән, Казан суының "Тирән үзән" дип йөртелгән тамагында Бакалта пристане булган. Шуннан ерак түгел, "Сәүдә утравы" дип танылган урында һәр җәйнең июнендә халыкара ярминкә үткәрелгән. Сәүдә итүдән тыш, биредә, юллар чатында, олы кунакларны каршылаганнар һәм озатканнар.

Кремльнең биналары таштан корылган булса, Казанның бистәләре, нигездә, агачтан салынган. Шәһәрдә берничә зур урам булган, шуларга вак-вак тыкрыклар килеп кушылган. Бу урамнар төп юллар хезмәтен үтәгән. Соңрак алар шәһәрнең үзәк урамнары булып калганнар. Мәсәлән, бүгенге Кремль урамы юнәлешендә, элегрәк "Воскресение сырты" дип исемләнгән калкулык буйлап, борынгы Казанның югары бистәсенең үзәк урамы сузылган. Тәмамланган җирендә ул, икегә аерылып, Хан һәм Нугай капкаларына барып тоташкан. Бу калкулык итәге буйлап Түбән Нугай һәм Аталык капкалары арасында хәзерге Бауман урамына туры килә торган урында түбәнге бистәнең төп урамы узган. Һәр капкага бер урам килеп чыккан, алар шәһәрдән чыккач олы юлга әверелгәннәр. (Р.Г. Фәхретдинов буенча)

Татар сәнгате

Сәнгать - халык күңелен, аның мәгънәви тормышын чагылдыра торган иҗади хезмәт. Шуңа күрә күпчелек очракта халык тарихын һәм хәзерге хәлен сәнгать, бигрәк тә сынлы сәнгать аркылы өйрәнәләр, танып беләләр. Мәсәлән, борынгы Римның Помпей хәрабәләрендәге һәм башка корылмаларындагы бизәкләрне, японнарның декоратив сәнгатен, кытай савыт-сабаларын, Иран келәмнәрен бөтен дөнья сокланып карый һәм бу милләтләр белән иң элек шулар аркылы таныша.

Татар халкының сынлы сәнгате бизәү һәм сырлаудан тора. Халык үзенең кием-салымын, йорт-җирен, көнкүреш җиһазларын гасырлар буе үзенә хас декоратив рәсемнәр белән бизәп килгән. Чабата үрү, чыпта тукудан башлап, катлаулы сарайлар салуга кадәр һәркайсында халыкның иҗади зәвыгы чагылган.

Сынлы сәнгать осталарын 1892 елда оешкан Казан сәнгать мәктәбендә (1901 елдан Казанның татарлар яшәми торган Грузин, хәзерге К.Маркс урамында урнашкан) әзерлиләр.

Республикада халык сәнгате мәсьәләләре белән Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты һәм Дәүләт музее шөгыльләнә.

Сынлы сәнгать нәкыш, скульптура, графика, коручылык һәм архитектура төрләренә бүленә. Татар дөньясында Исмәгыйль Гайнетдинов (Мәскәүдәге авыл хуҗалыгы күргәзмәсенең Татарстан павильоны авторы), монументаль нәкыш остасы Чыңгыз Әхмәров (М.Җәлил исемендәге татар дәүләт Опера һәм балет театры фойесындагы панно авторы), һәйкәлче Садри Ахун (Тукай һәйкәле), рәссамнар Харис Якупов, Лотфулла Фәттахов, Абрек Абзгильдин һ.б. - билгеле исемнәр.

Халык тарихының һәм мәдәниятенең рухи һәйкәле булып саналган музыка сәнгате дә игътибарга лаек. Музыка үсеше һәрвакыт җәмгыять үсеше белән бәйләнештә барган. Шуңа күрә һәр чорның үзгәреп торучы үз музыка теле, жанрлар системасы бар. Бу төр сәнгать үсеше Болгар чорыннан ук башлана. Ул вакытта Коръәнне көйләп уку киң таралган. Соңрак, көйләүгә нигезләнеп, мөнәҗәт, бәет дип аталган фольклор жанрлары барлыкка килә. Идел буе халыкларында такмак дип аталган жанр да булган. Музыка сәнгате Алтын Урда һәм Казан ханлыгы чорында нык үсеш ала. Бу турыда язма истәлекләр сөйли: Мәскәүгә илчеләр белән бергә җырчылар һәм музыкантлар җибәрелә торган була.

Татар халкы авыл көйләрен һәм салмак көйләрне якын иткән. Бу көйләр гармун белән башкарылган. Җырлар озын һәм кыска төрләргә бүленгән. Рус музыкасына ияреп, марш, вальс төрләре дә кулланылган. ХХ гасырның 60 нчы елларыннан музыка сәнгате массакүләм төсмер ала. Бу радио һәм телевидение үсешенә йогынты ясый. Татар музыка сәнгатен мәшһүр җырчылар һәм композиторлар Сара Садыкова, Илһам Шакиров, Хәйдәр Бигичев, Флера Сөләйманова, Рөстәм Яхин, Александр Ключарев, Фәрит Яруллиннардан башка күзаллау мөмкин түгел. Аларның миһербанлы хезмәте аша татар халкы музыка аренасында үз урынын тапты.

С ү з л е к

сәнгать - искусство

сынлы сәнгать - изобразительное искусство

танып белү - познание

хәрабәләр - руины

корылма - сооружение

сырлау - гранение

чабата үрү - плетение лаптей

чыпта туку - изготовление рогож

зәвык - вкус

нәкыш - живопись

салмак көй - умеренный напев

кыска көй - короткий напев

Б и р е м н ә р