2. Тиешле кушымчаларны куегыз.

1.Начало формы

1. тәртип... гаилә  -ле  -лы  -лык  -лек

2. Безнең республикабыз... гаилә институтларын торгызуга һәм ныгытуга зур игътибар бирелә.  -дан  -тан  -да  -дә

3. «Татар гаилә... » иҗтимагый фонды  -сы  -се  -лар  -ләр

4. Фонд изге ана телебез... югалтмыйча, буыннан-буынга тапшырырга чакыра.  -ны  -не  -гә  -нең

5. Әгәр гаилә таркал... , җәмгыять тә җимерелергә мөмкин.  -мый  -ми  -са  -сә Лексик минимум

Ана - мать

Ата - отец

Ата-аналар - родители

Акчалата ярдәм - денежная помощь

Адаптация - адаптация, яраклашу

Биологик материал - биологический материал

Бала - ребенок

Баласыз гаилә - бездетная семья

Бушлай хезмәт күрсәтү - бесплатное обслуживание

Базар икътисады - рыночная экономика

Вәкил - представитель

Гарипләр - калеки

Гаилә - семья

Дәүләт - государство

Демографик хәл - демографическая ситуация

Донорлык программасы - донорская программа

Ир - муж

Ир бала, малай - мальчик

Инвалид балалар - дети-инвалиды

Инвалид олы кешеләр - инвалиды-взрослые

Иҗтимагый фонд - общественный фонд

Кыз бала, кыз - девочка

Килешү - договор

Кадрлар хезмәте - кадровая служба

Мәшгульлек - занятость

Матди ярдәм - материальная помощь

Мәгълүмат - информация

Мөмкинлекләре чикләнгән балалар - дети с ограниченными возможностями

Социаль хезмәт күрсәтү үзәкләре - центры социального обслуживания

Социаль яклау - социальная защита

Социаль иминият - социальное страхование

Суррогат аналар - суррогатные матери

Халык саны - численность населения

Хезмәт - труд, работа

Хәйрия - благотворительность

Шәфкатьлелек - милосердие

Эшсезлек - безработица

Эш эзләү - поиск работы

Эш шартлары - условия труда

Яшь буын - молодое поколение

Ярдәмгә мохтаҗлар - нуждающиеся в помощи

Яңадан укыту - переобучение, переподготовка

Өлкәннәр - пожилые

Үтенеч - просьба

Җәмгыять - общество

Һөнәр сайлау - выбор профессии

Конец формы

34-35 нче дәресләр. Медицина.

Чыныккан – чирен еккан.

Борынгы Римда бик җылы киенгән бер яшүсмер биленә гаурәтен капларлык кына чүпрәк бәйләгән картны очраткан да:

- Әй, бабай, мондый салкында син ничек туңмыйсың? - дип сораган.

Карт исә сорауга каршы сорау белән:

- Ә син битеңне нигә капламадың? - дигән.

- Салкынга күнеккән бит инде ул.

- Син минем бөтен тәнемне үзеңнең битең шикелле салкынга күнеккән, чыныккан дип уйла, - дигән әлеге карт.

Чыныгу - үзеңдә салкын ярсыткычларга каршы шартлы рефлекслар булдыру ул. Шуңа күрә бу эшне даими алып барырга кирәк. Аяк табаннарын чыныктыру аеруча әһәмиятле, чөнки аерым органнар белән турыдан-туры тоташкан бик күп нервлар нәкъ менә шунда тәмамлана. Табаннарыгыз чыныксын өчен, өйдә, табигать кочагында, пляжда күбрәк яланаяк йөрергә тырышыгыз.

ГДР, Австрия, Финляндиянең кайбер курортларында авыруларны төрле урыннары төрлечә җылытылган һәм салкынайтылган юлдан яланаяк йөртеп дәвалыйлар. Димәк, XIX гасыр азагында яшәгән немец галиме Севастьян Кнейп: «Яланаяк атлаган һәр адым - бер минут артык яшәү ул», дип юкка гына әйтмәгән.

Әлбәттә, тәннең аерым өлешләрен генә түгел, бәлки организмны тулаем чыныктырырга кирәк. Моның өчен саф һава, кояш нурлары һәм су процедуралары бик файдалы.

Саф һавада ешрак булырга тырышыгыз. Әлбәттә, бу вакытта күбрәк хәрәкәтләнергә кирәк - төрле уеннар уйнарга, физик күнегүләр ясарга, бакчада эшләргә була.

Организмны су белән чыныктыруны иртәнге гимнастикадан соң тәнне юеш сөлге белән ышкудан башлыйлар. Бары шуннан соң гына өскә салкын су сибәргә яки душта коенырга мөмкин. Суның җылылыгы башта 28-30 градус чамасы булсын. Аннан соң аны, көн саен берәр градуска киметә барып, 18 градуска калдыралар. Үзегезне яхшы хис итсәгез, суны тагын да салкынайта аласыз.

Аякларны әле салкын, әле җылы суга тыгып утыру да бик файдалы. Моңа күнеккәч, иртән яланаяк чыклы үләнгә чыгып йөрергә була. Соңрак хәтта кар өстеннән йөрү дә куркыныч түгел.

Кешегә кояш та кирәк. «Кояш кермәгән җиргә табиб керә», дип юкка гына әйтмәгәннәр. Кояш нурлары матдәләр алмашын активлаштыра, рахит авыруын булдырмау өчен кирәкле Д витаминын эшләп чыгаруда булыша, кәефне күтәрә, эшкә сәләтне арттыра. Әмма кояш астында артык озак торырга туры килгәндә, башыгызга киң читле эшләпә киегез яки ак әйбер ябыгыз.

«Чыныккан - чирен еккан», диләр бит. Сәламәтлегегезнең үз кулыгызда икәнен онытмагыз! (Вакытлы матбугатттан)

 

С ү з л е к

яшүсмер - подросток

гаурәт - интимные места

ярсыткычлар - раздражители

даими - постоянно

яланаяк - босиком

гасыр - век

табигать кочагы - лоно природы

тулаем - в целом

чык - здесь: роса

 

Б и р е м н ә р

1. Текстны укыгыз.

2. Сорауларга җавап бирегез.

1) «Чыныгу» сүзен сез ничек аңлыйсыз?

2) Ни өчен аяк табаннарын чыныктыру аеруча әһәмиятле?

3) Организмны су белән чыныктыруны нәрсәдән башларга кирәк?

4) «Кояш кермәгән җиргә табиб керә» дигән сүзләрне ничек аңлыйсыз?

3. Бу фактлар дөресме?

 

1. Өйдә, табигать кочагында, пляжда яланаяк йөрмәскә тырышыгыз.

   -дөрес

-дөрес түгел

2. Организмны су белән чыныктыруны кар өстеннән яланаяк йөрүдән башлагыз.

  -дөрес

-дөрес түгел

3. Д витамины рахит авыруын булдырмау өчен кирәк.

  -дөрес

-дөрес түгел

4. Бирелгән сүзтезмәләрне кертеп, җөмләләр төзеп языгыз.

Аяк табаннары, табигать кочагы, кояш нурлары, тәнне ышку, саф һава, эшкә сәләт, матдәләр алмашы.

5. Нокталар урынына тиешле бәйлекләрне куеп языгыз.

Иртәнге гимнастикадан   тәнне юеш сөлге   ышкыгыз.

Кояш нурлары рахит авыруын булдырмау   кирәкле Д витаминын эшләп чыгаруга булыша.

Кар   яланаяк йөрү дә файдалы. 

Кояш   артык озак торырга туры килгәндә, башыгызга киң читле эшләпә киегез яки ак әйбер ябыгыз.

Терәк сүзләр:  астында, өчен, өстендә, соң, белән

   

Тестлар

Дөрес тәрҗемәне табыгыз

Начало формы

1. яшүсмер молодежь подросток девочка девушки

2. чыныгу закаляться тренироваться упражняться ходить

3. табан стопа пятка голень бедро

4. бил колено спина поясница грудь

5. юеш сөлге сухое полотенце мокрое полотенце влажное полотенце мокрая тряпка

6. үлән өстеннән йөрү ходить по земле стоять по снегу ходить по траве бегать по траве

7. авыруны булдырмау лечить болезнь победить болезнь бороться с болезнью не допустить болезни

8. матдәләр алмашы потеря витаминов потеря крови обмен веществ питательные вещества

9. хәрәкәтләнергә двигаться не двигаться бегать остановиться

10. сөлге белән ышку обмотать полотенцем обтереть полотенцем

наложить полотенце не вытирать полотенцем

К онец формы

АгыЯшел даруханә.

Үсемлекләрне авыруларны дәвалау һәм сәламәтлекне ныгыту максатында бик борынгы заманнардан ук куллана башлаганнар. «Тере» даруханәдән - табигать байлыкларыннан таш гасыр кешеләре үк файдаланган. Үсемлекләрнең дәвалау үзлекләре турындагы мәгълүматлар буыннан-буынга тапшырылып килгән. Язма әдәбият барлыкка килгәч, аларны махсус китапларга теркәп бара башлаганнар, бу исә аларны тормышта куллану даирәсен тагын да киңәйткән.

Дару үләннәреннән файдалану турындагы беренче язма мәгълүматлар безнең эрага кадәр 3000 еллар чамасы элек хәзерге Гыйрак территориясендә урнашкан шумерлар дәүләтенең иң борынгы культура һәйкәлләрендә табылган.

Медицинага нигез салучы булып Гиппократ санала (безнең эрага кадәр 460-370 еллар), ул 236 төрле үсемлекне кулланган һәм тасвирлап биргән. Борынгы Рим табибы, борынгы заман ботаникларының иң беренчеләреннән булган Теофрастның шәкерте Диоскорид безнең эраның беренче гасырында үзенең «Дарулар турында» дип аталган әсәрендә үсемлекләрдән, хайваннардан һәм минераль матдәләрдән алына торган барлык билгеле медикаментларны сурәтләп бирә, аларны системага сала.

Европада Әбугалисина (Авиценна) исеме белән билгеле булган күренекле таҗик табибы, философ һәм шагыйрь үзенең «Табиблык гыйлеме кануны» дигән китабында Х-ХI гасырларда ук үсемлекләрнең инде 900 гә якын төре файдаланылу турында мәгълүматлар китерә. Әлеге чын медицина белемнәре энциклопедиясе - Греция, Рим, Һиндстан һәм урта Азия табибларының гомуми карашлары тупланмасы - күп гасырлар буе Европада һәм Шәрык илләрендә мәҗбүри кулланма була.

1581 елда Россиядә беренче даруханә - Даруханә палатасы ачыла, беренче «Табиб китабы» («Травник») басылып чыга. ХVI - XVII гасырларда медицина һәм даруханә эше буенча иң югары дәүләт органы Даруханә приказы була, ул патша сараена һәм гаскәрләргә хезмәт күрсәтү өчен төзелә. Петр I заманында хосусый даруханәләр оештырылып җибәрелә, алар даруханә бакчаларында дару үләннәре үстерү һәм әзерләү белән шөгыльләнәләр.

Әйе, бу элек шулай булган. Ә бүгенге көндә, фән һәм техника гөрләп чәчәк аткан заманда, дару үсемлекләренең абруе төшмәдеме соң? Алар үз әһәмиятләрен югалтмадылармы? Юкса бит хәзер күпләгән дару препаратлары органик һәм органик булмаган кушылмаларны турыдан туры синтезлап табыла. Нык үскән химия заманында ниндидер үлән һәм тамырлар җыеп йөрү искелек калдыгы, борынгы мәгарә кешеләре эшен дәвам итү түгелме? Һич юк. Кеше үз организмындагы тереклек эшчәнлеге процессларын түгел, ә фәкать әйләнә-тирәне генә танымаслык итеп үзгәртә алды. Әле һаман да күп кенә авыруларны күп очракта үсемлек чималы ярдәмендә генә дәвалап була.

Яшел даруханә кешеләргә һәрчак тугрылыклы хезмәт итә - аңа үзенең шифалы бүләген - даруларын бирә. Тик бу байлыктан акыл белән файдалана белергә өйрәнергә генә кирәк. («Дару үләннәре» китабыннан)

 

С ү з л е к

табигать - природа

мәгълүмат - информация

махсус - специальный

һәйкәл - памятник

тасвирларга - описать

шәкерт - ученик

матдә - вещество

канун - закон

Шәрык - Восток

хосусый - частный

гаскәр - войско

абруй - авторитет

әһәмият - смысл, значение

 

Б и р е м н ә р