Глоссарий

Анализатор – үйектелген жарықтың деңгейін анықтайтын объектив пен окулярдың арасындағы құрал.

Анизотропия – сингониясы кубтық емес минералдың микроскоптың үстелшесін айналдырғанда түсін өзгерту қасиеті.

Ішкі рефлекстер - минералдың ішкі элементі мен түйірдің шекарасынан шағылатын түсті және түссіз сәуле (жарылым, жіктілік, қатты және сұйық қоспалар).

Беткі (бос) таужыныстар – рудалы массамен бірге жер қойнауынан алынатын таужыныстары.

Геологиялық формация – уақыт және кеңістік бойынша парагенетикалық байланысқан таужыныстардың табиғи комплексі және олармен бірігетін минералдың кенорындары

Ұя –рудалық заттардың шағын изометриялық шоғырлары.

Қосарланған – кристал индивидттерінің бірге тұтасуының нәтижесінде пайда болған күрделі кристалдар.

Қосарланашағылу – поляризатормен бірге микроскоптың үстелін 360⁰-қа айналдырғанда рудалы анизотропты және желілі минералдарда байқалатын минералдың өзіне тән қасиеті

Желілер – таужыныстарында жарықшақ түрінде көрінетін эпигенетикалық рудалық құрылым

Минералдың зональдығы – минералдар ядросының айналасында ретпен орналасқан концентрлі - қабаттық құрылым.

Идиоморфизм – минерал түйірлері қырларының сақталу дәрежесі

Идиоморфты минералдар – кристалдық пішіні дұрыс минерал индивидтері

Изотропты минералдар – микроскоптың үстелшесін 360⁰-қа айналдырғанда түсі қара болып, жарыққа шағылмайтын кубтық сингониялы минералдар.

Ксеноморфты минералдар – пішінсіз немесе басқа минералдар индивидттерін қайталайтын қырланбаған немесе кей жерлері қырланған минерал индивидттері.

Линза – дискі немес лента пішінді тегіс дене

Магниттілік – магнит өрісінде туындап пайда болатын шағын топты минералдарға тән қасиет

Кенорын – жеке геологиялық құрылымға кіретін бір немесе бірнеше рудалық дене. Өлшемі бірнеше ондаған кв. км-ге жетеді.

Пайдалы қазбалар кенорындары – өзінің сапалық, сандық, тау-кен техникалық, география-экономикалық, және геоэкологиялық параметрлері тиімді игеруге сәйкес келетін табиғи немесе техногендік минералдық шикізаттың шоғырлары.

Метатүйірлер – пішіні бұрыс метасоматоздық минерал түйірлері.

Метакристалдар – идиоморфтық және гипидиоморфтық метасоматоздық минерал түйірлері

Рудалық минералдың микроқаттылығы– микроскопта алмастың ұшымен белгілі бір салмақпен жаншу арқылы анықталатын минералдың сандық қаттылығы

Минераграфия – шағылған жарықта жалтыратылған руда үлгісін немесе мөлдір емес минералды микроскоппен зерттеу әдісі.

Минералды агрегат –белгілі бір парагенетикалық ассоциацияда минералдың тұтасуы.

Минералды ассоциация – бұл минералжаралу процесінің бір кезеңіндегі физика-химиялық жағдайлары ұқсас геологиялық жастары ретпен келетін минералдық парагенетикалық ассоциацияның қатарынан тұратын минералды дене.

Минералды шикізаттар (пайдалы қазбалар) - адамның практикалық іс-әрекетінде өңделген немесе өңделмеген күйінде пайдаланылатын табиғи немесе техногендік минералдық құрылым

Опак – иллюминатор – тік бағытта шағылысып құлайтын жарықты алуға арналған құрал

Шағылу – минералдың жалтыратылған бетіне белгілі бір мөлшерде түскен жарықты шағылдыру қасиеті

Парагенетикалық минералдар ассоциациясы – бірдей физика-химиялық жағдайда, минералжаралу процесінің бір стадиасында қалыптасқан минерал агрегаттарын құрайтын минералдар тобы.

Шағылу плеохроизмі – қосарлана шағылудың нәтижесінде минералдың түсін өзгерту қасиеті

Қабат – су бассейнінде шөгінді таужыныстарымен бірге қалыптасқан пайдалы қазбалардың тегіс, пластина тәрізді денелері

Пайдалы компонент - өнеркәсіпке пайдаланылатын және өндірілетін зат болып саналатын минералдар, химиялық қоспалар немесе элементтер

Кальба жолағы – минералдың қаттылығын салыстырмалы түрде анықтайтын оптикалық эффект

Поляризатор – сәулелер түйіндерін жарықтандыру жолағы опак-иллюминатордың орналасқан қондырғы

Өнеркәсіптік концентрат (өнеркәсіптік өнім) - өнеркәсіпте әрі қарай пайдалануға қажетті руданың өңделген және байытылған өнімдері

Бедер – бақыланатын минерал түйірлерінің жиегіндегі минералдың дөңес бетінің саны

Руда – жер қойнауынан тиімді түрде пайдаланылатын құрамында пайдалы компоненттері бар табиғи немесе техногендік жаралым

Рудалық формация – бірнеше кенді құрылымдардың табиғи түрдегі шоғырлануы

Рудалы аймақ (поле) – бір-біріне генетикалық жағынан ұқсас, бір уақытта қалыптасқан жердің шағын бір учаскесі

Рудалық дене – экономикалық жағынан тиімді болатын, контурмен шектелген минерал шикізаттарының бетіндегі немесе жерқойнауында шоғырланған кен.

Рудалық білінім – практикалық түрде қоры ашылмаған, бірақ өзінің сапалық параметрлері бойынша өнеркәсіптің талабына сәйкес келетін минералдық шикізаттар шоғыры

Рудалы белдем – жеке геологиялық құрылымға бағынатын рудалық денелер жиынтығы

Рудалы, рудасыйыстырушы тау жыныстары – құрамында руда бар тау жыныстары және геологиялық құрылымның жеке элементтері

Рудалы минералдар – пайдалы компоненті бар химиялық қоспалар немесе жеке элементтер

Рудалы аудан – белгілі бір тектономагмалық және литология-фациялық жағдайларда өте ірі түрде кездесетін кенорындардың жергілікті шоғыры

Рудалы бағана – қалыңдығы 1-ден артатын, құрамында пайдалы компоненттері бар кенді дене учаскесі

Сепарация – жеке минералдармен немесе мономинералдармен байытылған минералды қоспалардың фракцияға бөлінуі

Жолай кездесетін бейрудалы (желілі) минералдар – руданың құрамында кездесетін, бірақ пайдалы компоненттері жоқ минералдар

Стадия – парагенетикалық минералдар ассоциациясының белгілі бір уақытта түзілуі

Құрылым – минерал түйірлерінің ұлғаю өлшемдері арқылы пішінін қалыптастыратын минералды агрегаттардың құрылымы

Рудалық минералдың қаттылығы – жалтыратылған бетін сызғанда көрсететін тегеуріні

Минералдар типоморфизімі – өзінің типоморфты ерекшеліктері арқылы генетикалық сипатталатын минералдың қасиеттері

Типоморфты минералдар – белгілі бір жағдайда жаралған, сондықтан

Типоморфты минералды ассоциация – бір біріне жақын геологиялық және физика-химиялық жағдайларда қалыптасатын минералдар жиынтығы

Құбыр, түтік және құбыр, бағана тәрізді шоғырлар – ұзын бірбір ось бойымен созылып жатқан рудалық дене

Флотация – ажыратылатын компоненттердің физика-химиялық қасиеттерін ажыратуға негізделген заттардың бөліну әдісі

Қалдықтар – руданы өңдеу мен байыту кезіндегі қалдықтар

Минералдың түсі – минералдың сипаттамасы мен диагностикасының маңызды белгілері болып саналатын минералдың физикалық қасиеті

Моос шкаласы – 10 балдық шкаладағы салыстырмалы түрде қаттылығына байланысты ретімен орналасқан минералдар тобы

Түпшайма – табиғи борпылдақ шөгінділерді немесе бөлшектенген таужыныстары мен руданы шайғаннан қалған ауыр металдардың концентраты

Кезең – минералдар ассоциацияның қалыптасу уақытына сәйкес келетін белгілі бір уақыт аралығы

Куляш Шарановна Дюсембаева

Шакирова Гүлімшат Сатыбалдиевна