3. Паняцце пра сЗлС.Дыф.Прым…

СЗлС– СС, састаўныя часткі якіх з’яўл.раўнапраўн.(а зн. І самаст.),аб’яднаныя пры дапамозе злучальных злучнікаў і рознымі відамі сінтаксічных адносін.

Злучальная сувязь раўнапраўнасць, самастойнасць частак СЗлС толькі на сінт. узроўні. Сэнсава могуць быць і адносна самастойнымі, і ўзаемаабумоўленымі. Адносна самастойнымі з’яўляюцца часткі пры ўмове іх аўтасемантычнасці,слаба звяз.паміж сабой, функц. Як самаст.просты сказ, мян.месцамі без змены зместу: Вечары былі цёплыя, чуць парныя, і пахла жытам, зямлёю, прахалодай расы; Схлынуць гады, як за вадою, ды не растане праменьчык святла.

Пры сінсемантычнасці часткі не валодаюць завершанасцю (звычайна другая частка), сэнсавая самастойнасць частак парушаецца, і сказ характарызуецца семантыка-сінтаксічнай цэласнасцю: Наша хата стаяла на мяжы поля, лугу і лесу, і я быў поўны валадар гэтых трох дзівосных светаў; Мы былі адной сям’ёй,але сям’я распалася.

Сродкі сувязі частак– 1.злуч. злучнікі. 2.Суадносіны трывальна-часавых форм дзеясловаў-выказнікаў састаўных частак: Поле веяла воляй, і дарогі ўсе звалі ісці. 3.Анафар. элементы ў 2частцы: займеннікі і прыслоўі, якія адсылаюць да папяр. часткі (ён, сам, гэта, той, туды, там і інш.): Маленства наша мінула даўно, назаўсёды, ды засталіся не толькі ўспаміны аб ім. 4.Дэтэрмінант. 5.Непаўната 2-й прэд. часткі: Я люблю чытаць, ты–маляваць.

4. Прынцыпы класіфікацыі сЗлС..

два прынцыпы класіфікацыі фарм(традыц). і семант.

1) заснавана на семант. прынцыпе: паводле характару сэнсавых адносін паміж часткамі .

а) Сказы адкр. структ. ўтвараюць адкрытыя, незамкнёныя рады прэдыкатыўных частак, складаюцца з дзвюх і больш прэдыкатыўных частак, колькасць якіх можа быць.

б) Сказы закр. структ., якія з’яўл. закр. радамі, заўсёды складаюцца з 2частак і не.

2) Структурна-семантычная класіфікацыя (семантычная) В.А.Белашапкавай. Адрозніваюць наступныя сказы (грамат.знач.сказа). 1. са спалуч. адносінамі: а) адносіны адначасовасці, пасляд). Граматычны сродак сувязі частак – злучнікі і, ды. б) адносіны паслядоўнасці. Граматычны сродак сувязі ― злучнікі і, ды, злучальныя словы потым, затым, пасля. 2. з раздзяляльнымі адносінамі.

Сродак сувязі частак у такіх сказах ― пераліч-размерк. злучнікі. Разнавіднасці :сказы ўзаемавыключэння (пералічв. некалькі мяркуемых з’яў, рэальнае існаванне адной з якіх выключае ўсе астатнія, буд. на аснове адносін адначасовасці. Сродак сув.― злучнікі або–або, ці то–ці то, не то–не то, ці–ці: У карых вачах чалавека свяцілася не то хітрынка, не то прарывалася лёгкая ўсмешка.) і сказы чаргавання(падзеі, якія чарг.а і не сумяшч. ў часе.Сродак сувязі – злучнік то – то).

3. з супастаўляльнымі адносінамі.

а)уласна супастаўляльныя (звычайнага адрознення паміж прадметамі і з’явамі): Чалавека слухай, а сваю думку май; Першы верш у сябра нарадзіўся, а ў суседа ― першае дзіця.

б) аднос. неадпаведнасці хар-ца тым, што супастаўляемыя з’явы і падзеі ўзаемна не адпавядаюць адны другім. Паведамленне ў 2-й частцы супярэчыць таму, што было б магчымым пры умовах у 1-й частцы. У такіх сказах супастаўляецца змест частак у цэлым. Сродкі сувязі частак ― злучнікі а, ж (жа), і, ды, аж, ажно, але, аднак, толькі : У вароны вока не было, а яна ў Бога веек прасіла; Працавіты наш дзень адпачыць адышоў, толькі стужка зары дагарае над садам; в) супраціўнымі адносінамі  падзеі рэзка супрацьст. адна другой. Прэд. часткі змяшч. суадносныя словы-антонімы/ блізкія да антонімаў. Сродкі сув: а, але, ды (=але), аднак, тым не менш: Людзі працуюць, а ён туляецца; Усё міне, а праўда застанецца; г)градацыйнымі адносінамі 2 аднародн. з’явы, з якіх 2-я мае большае знач. ў параўн. з 1-й. Злучнікі: не толькі… але і, не столькі… колькі. Злучнікі двайныя, іх кампаненты размяшч. ў розн. частках сказа.

6 СЗлС з далучальнымі адносінамі.

Адметная іх рыса ў тым, што 1-я частка будуецца як усякі апавядальны сказ, у якім няма ніякіх адзнак, якія б сведчылі пра неабходнасць далучэння 2-й часткі. Будова ж 2-й часткі паказвае, што яна прыстасоўвае сваю структуру да таго, каб далучыцца да 1-й і выразіць спецыфічную семантыку ўсяго складаналучанага сказа. Можна прасачыць наступныя асаблівасці інтанавання такіх сказаў: першая частка інтануецца як усякі апавядальны сказ з паступовым павышэннем тону голасу і адпаведным яго спадам у канцы часткі. Дадатковая інфармацыя, змешчаная ў 2-й частцы, вяртае інтанацыйную хвалю на яе нізыходзячым напрамку, тон голасу паніжаецца, робіцца працяглая паўза, якая папярэджвае, што далей будзе дадатковае паведамленне адносна 1-й часткі. Назавём некаторыя з іх у складаназлучаных сказах:

А) далучальна-пералічальныя адносіны(Восень на свеце, і восень на сэрцы, і душу гняце нейкі смутак).Б) далуч-азнач:Працы было многа, і ў гэтай працы патанулі ўсе радасці. В)далуч-дапаўняльн: Ён многа думае, і думкі яму спаць не даюць.

― далуч-прыч адносіны: На дварэ яшчэ цёпла, і таму ў хаце ніхто не сядзіць.

― далуч-заключальн адносіны: Птушка цягне здабытак птушаняці малому ― значыць, дбаць пра жывое трэба заўжды жывому.