12.СзалС з дад. Акал.

Замяняе/канкрэтызуе акалічнасць галоўнай часткі. Паводле значэння даданыя акалічнасныя часткі класіфікуюцца гэтак жа, як і акалічнасці.

1. Месца: паказвае на месца дзеяння або праяўлення прыкметы, названых у галоўнай частцы. Паясняе выказнік або прыслоўі там, туды, адтуль, адсюль і іншыя ў ролі акалічнасці.Злучальныя словы:дзе, куды, адкуль. 2. Часу. Паясняе: а) прыслоўе ў ролі акал.часу; б) усю галоўную частку, калі ў ёй няма акалічнасці часу. Злучнікі калі, як, пакуль, як толькі, ледзь, ледзь толькі, у той час як, чуць, чуць толькі, перш чым. 3. Прычыны. Злучнікі бо, таму што, паколькі, ад таго што, а то, як, што. 4. Умовы: паказвае на ўмову, пры якой магло ці можа адбыцца тое, пра што гаворыцца ў галоўнай частцы. Паясняе ўсю галоўную частку.Злучнікі калі, каб, раз, як. Члавек памірае, калі страчвае здольнасць здзіўл. 5. Спосабу дзеяння.Паясняе прыслоўе так у ролі акалічнасці спосабу дзеяння. Злучнікі як, як бы, нібы, быццам, як быццам, што; злучальнае слова як. Так запяём, каб… 6. Меры і ступені: развівае, канкрэтызуе змест указальных слоў са значэннем меры і ступені ў галоўнай частцы: так, столькі, настолькі, такі, гэтакі, да такой меры, да такой ступені. Злучнікі як, быццам, што, аж (ажно); злу­чальнае слова колькі. 7. Мэты. Паясняе ўсю галоўную частку або канкрэтызуе акалічнасць мэты ў ёй. Злучнікі каб, для таго каб, дзеля таго кааб. Мы прыйшлі,каб… 8. Уступальная: выражае супярэчнасць зместу галоўнай часткі.

Злучнікі хоць (хаця), нягледзячы на тое што, няхай (хай); злучальныя словы дзе (б) ні, куды (б) ні, хто (б) ні, як (бы) ні. Я сябе не адчуваю дарослай, хоць… 9. Параўнальная: хар-е галоўную частку шляхам параўнання. Злучнікі як, нібы, бы, быццам, як бы, як быццам, чым.

13. СзалС з дад. Параўн,супаст,вынік,далуч. Часткамі.

А) параўн.: паведамл, якое шляхам параўн. удакл. тое, пра што гавор.у гал.ч. Ср.сув: зл. Як, нібы, быццам, што, як быццам. Б) далуч: дадатк.знач. да зместу ўсёй гал.ч., пры гэтым сама гал.ч. не патраб. Удакладнення з боку даданай. Ср.сув: зл.словы што, як калі, зл.так што. В)хар-е змест гал.шляхам сапаст, устанаўлення адрознення. Ср.сув: зл. Чым-тым, калі-то. (Чым раней устанеш, тым…). Г) выніковая: паведемл. Пра з’явы і падзеі, якія з’яўл. вынікам таго, аб чым паведамл. У гал. Дад. ч.толькі пасля гал.Ср.сув:зл. аж,ажно,так што.

15. Паняцце пра бсс.

БСС–сказы з раўнапр/нераўнапр. Прэд.ч,звяз між сабой бяззлучн.сув. Сувязь рэаліз пры дапам.інтан, пар.слоў, трыв-час.формаўдзеясл-вык, суадн.слоў., непаўнаты прэд.ч. Выдзел. У 50-я гг. 20ст. Да гэтага разгляд, як сказы з апушч. Злучнікамі (падводзіліся пад тыя ці іншыя тыпы злучнікавых сказаў). Прэдыкатыўныя часткі ў структуры бяззлучнікавых складаных сказаў узаемазвязаныя і ўзаемаабумоўленыя, узятыя асобна не маюць сэнсавай і інтанацыйнай завершанасці.

Прынцыпы класіфікацыі БСС. (фарм, стр-семант,семант) Класіфікацыі БСС: 1. Фармальная класіфікацыя. У аснове–інтан. 1. Сказы адкрытай структуры з пералічальнымі адносінамі адначасовасці і паслядоўнасці(інт.пераліч). 2. Сказы закрытай структуры(2 часткі, інтанацыя ўмовы,далуч,супаст). 2. Структурна-семантычная. У залежнасці ад ролі, якую выконвае кожная прэдыкатыўная частка ў адносінах да другой, бяззлучнікавыя складаныя сказы падзяляюцца на 2 тыпы: сказы з аднафункцыянальнымі і рознафункцыянальнымі часткамі. І. Сказы з аднафункц. Прэд. часткамі ― гэта сказы са значэннем пералічэння, адкр.рады.: сказы адначасовасці і сказы паслядоўнасці. Прэдыкатыўныя часткі ў іх семантычна раўназначныя. (Надыходзіць нова дзень, сонца ўстае, прачынаюся я). ІІ. У сказах з рознафункц. часткамі прэдыкатыўныя часткі семантычна нераўназначныя. 3 групы: А)сказы з супаст-супрацьпастаўл. знач; Б) са знач. паясн; В)з адносінамі дэтэрмінацыі.

А) часткі змяшчаюць аднолькавыя трывальна-часавыя формы дзеясловаў-выказнікаў: Мы ўжо не просім міласці ў прыроды – прырода просіць міласці ў нас. а) сказы са значэннем супастаў; б) сказы са знач. супрацьпаст.(Лес не сам расце ― яго ўзнімае спеў красы, узлёту і святла.)

Б)Сказы са знач. паяснення паводле семантыка-сінтаксічных і структурных уласцівасцей падзяляюцца на 4 групы: а) у скаах са значэннем семантычнага разгортвання другая частка разгортвае змест выказніка першай(Нездарма ў нас кажуць: лес і вада ― брат і сястра); б) у сказах са значэннем удакладнення першая частка ўтрымлівае словы ці словазлучэнні, якія патрабуюць удакладнення. Жыццё закон нязломны мае: ніколі праўда не ўмірае. в) сказы з каменціруючай часткай. Чутна рэха ў бары – то іграе баян. Галавой і спіной прыхінуся да кары векавога ствала – так заўсёды ў адчаі і скрусе мне апорай дуброва была. г) сказы з дапаўняючым кампанентам. Вёска тулілася ля берага ўзболатка ― платы агародаў дзе-нідзе забягалі на куп’е ўзболатка. В)Сказы з адносінамі дэтэрмінацыі. Адна з частак у такіх сказах граматычна звязана з усёй другой часткай і паясняе яе. Найбольш тыповыя разнавіднасці гэтых сказаў наступныя.

а) сказы з часавымі адносінамі. (Не паспеў стары выбрацца са снегу – ранішнюю сціхоту перарваў стрэл.) б) сказы з умоўна-выніковымі адносінамі. Першая частка называе ўмову, неабходную для існавання з’явы ці ажыццяўлення дзеяння, названых у другой частцы. (Трапіш да кабеціны рахманай ― паспытаеш, друг мой дарагі, дранікі са свежаю смятанай, бабку, клёцкі, нават пірагі.)

в) сказы са значэннем прычыны. Часцей за ўсё ў першай частцы называецуца факт, а другая частка ўказвае на прычыну гэтага факта: Луг заліўся галасамі: да яго ва ўсе канцы выйшлі стройнымі радамі загарэлыя касцы. 3. Семантычная класіф. (Паспелаў):А) сказы з аднатыпн.часткамі(аднар.саставу)–сказы з 2 і прэд. ч, якія з’яўл аднар па сінт знач, вызнач. паралелізмам будовы і хар-ца раўнамернай інтан. Між прэд.ч выр 2 разнав.сінт.адносін: часавыя(адначасов. І пасляд) і супастаўл(з’явы і падзеі адрознів.між сабой)(уласна.супаст,супрац, неадпав, параўн-супаст). Б) з разнатыпн.часткамідвухчленныя аб’ядн. Разнародных па сінт.знач.частак,якім не ўласцівы сінт.паралелізм і якія вызнач.нераўнамернай па выш.тону інтан. У сэнс.адносінах набліж.да СзалС, бо выр.тыя х сінт аднос,што і Сзал. 1-я пр.ч.утрымлівае асн.інф(параўн.з гал. У СЗалС),а 2-я–раскрываедапаўн,тлум 1-ю.

16.Сем-сінт.адносіны ў БСС з аднатыпн.саст. часткамі.

сказы з 2 і прэд. ч, якія з’яўл аднар па сінт знач, вызнач. паралелізмам будовы і хар-ца раўнамернай інтан. Між прэд.ч выр 2 разнав.сінт.адносін: часавыя(адначасов. І пасляд) і супастаўл(з’явы і падзеі адрознів.між сабой)(уласна.супаст,супрац, неадпав, параўн-супаст=фалькл.тэксты): Ты паедзеш на аўтобусе, я паеду на цягніку.Ты свабодны вецер, я жыву ў няволі. Збегчы захацелася, успомнілася абяцанне.

17. Сем-сінт.адносіны ў БСС з разнатыпн.саст.часткамі.

двухчленныя аб’ядн. Разнародных па сінт.знач.частак,якім не ўласцівы сінт.паралелізм і якія вызнач.нераўнамернай па выш.тону інтан. У сэнс.адносінах набліж.да СзалС, бо выр.тыя х сінт аднос,што і Сзал. 1-я пр.ч.утрымлівае асн.інф(параўн.з гал. У СЗалС),а 2-я–раскрываедапаўн,тлум 1-ю. Сінт.адн.: 1)суб’ектн. (гэта,вось што, такое, адно) У жыцці закон адзін:…; 2) а б’ектн. 2-я пр.ч. дапаўняе члены 1-й, найчасцей выказнік. Я часта думаю:…+ 2-я. частка раск.змест дапаўн. з 1-й(усё, вось што, адно, гэта).Так маглі зрабіць толькі мы: усё… 3)працесуальныя: удакл.змест выказн 1-й часткі, выр. прым/займ. Быў выпадак такі:… 4) атрыбут: 2-я ч.ужыв.у ролі фармальнага азнач.да членаў 1-й ч. Я шчаслівы ад дмкі:… 5)акалічн. А)прыч-вынБ)ум-вын(Дабро зрабіў–не гойкай пеўнем), В)час (не прайшло і хваліны–абдымалі суседзі паланянку дзяўчыну), Г)аднос.мэты(Хачу схадз.дадому:…) Д) уступ (Прайшло ў парэччы лет не мала– Яно не цешыла Міхала) , Е) сп.дз. (на небе так хмарна–за год не праб’ешся да зор); 6)далуч. а)далуч-заключ(Агнявыявалаконцы ткуцца ў шоўк чырвоны–гэта хмаркі ладзяць сонцу і дзяньку кароны), б) дал-дапаўн(Народ палескі–гэта волат,яго і гора не схіліла), в)дал-выясн.