1.Демократиялық-ревалюциялық қозғалыстар

XIX-XX ғасырларда Тобыл өзенінің бойында ең бірінші орыс қоныс аударушылары қоныстанғанда Қостанай қаласы пайда болды.1895 жылы шыққан энцоклопедиялық сөздікте бұлай жазылды. «Қостанай Американдық үлгідегі сияқты ерекше қарқынмен өсті делінді». ХХ ғасырлардағы Қостанайдың қоғамдық өмірін жазған газеттерде оны Орыс-Қазақ чикагасы деп атады.Бұл эпитеттің астында қоғамдық өмірдің үлгілері жер іздеп қиналған шаруалар өз шаруашылығын қалағысы келген адамдар айтылды.

Патша Үкіметі Ресейден Қазақстанға шаруаларды қоныстандыру арқылы аграрлық ретсіз нәтижелерді және ревалюциялық қозғалыстарды басқысы келді. Бұл қозғалыстар ХIХ ғасырдың аяғында үлкен мәнге ие болды.

Сонымен қатар Қазақ жеріне орыс шаруаларын қоныстандыру арқылы үкімет қазақ халқымен күрес үшін колонизациялар қойғысы келді. Елде аграрлық қозғалыстың өсуіне байланысты шаруалардың ,үкімет шаруаларды басу үшін басқа да әдістер қолданды. Солардың бірі аграрлық көтерілістің қатысушыларын империяның басқа райондарына жөнелерттіру болды.

1904-жылғы 29-қаңтардағы патша үкіметінің жарлығы бойынша тыңдалмаған шаруалар үшін жергілікті жерлерге қоныс аудартты. Сол бұйрық бойынша Торғай облысынан шаруалар Домск, Бессарабск, Волинск және т.б жерлерге қоныс аудартылды. 1913-жылғы Торғай облысының Қостанай және Ақтөбе уездері Қазақстандағы шаруалар үшін алдыңғы қатарда болды. 1904-1907 жылдары аталған губерниялардан облысқа 565 отбасы, 1907-1909 жылдары 538 отбасы қоныс аударды.

Қостанай уезінен қоныс аударған отбасыла: 1911-384, 1912ж-573 және 1913ж-580. Торғай облысынан сонымен қатар жұмысшы қозғалыстары да қоныс аударды. Мұндай жұмысшылар саны 1912 жылы облыс бойынша 226 адам болды.

ХХ ғасыр басында уезд Ресей экономикасына қосыла бастады. Жер және мал шаруашылық өнімдері өсті. Сауда және шикізет өнімдерінің өсуі аймақта ревалюциялық ойлардың өсуіне алып келді. Уездегі жұмысшы отрядтарының жағдайы қиын болды. ХХ ғасыр басында Қостанай қаласы тек әкімшілік-іскерлік орталығы ғана болған емес, мұнда мұғалімдер мен жұмысшылардың саны көп болды. Қаланың қоғамдық саяси өміріне ең бірінші ықпалын тигізген қала және ауыл мұғалімдері болды. 1905 жылы 9 қаңтарда Петербургте бейбітшілік демонстрациясы солдаттармен атылды.

. Соның нәтижесінде 5000-нан астам адам өлтірілді. Елде ревалюция басталды. Бұл оқиғаның салдарынан Қостанай қаласының тұрғындары да үлкен зардап шекті. Январлық оқиғалар Қостанай қаласының тұрғындарына қатты әсер етті.

Осы жылдары Мұхаммеджан Сералин әдеби дарынға ие бола отырып, осы жылдары патша үкіметін сынайтын шығармалар жазды.

Бұл шығармалар қазақ даласында кең тарады және ол шығармалардың көбі С. Ужгиннің аудармасымен орыс мектеп мұғалімдеріне де таныс болды.

1905 жылдары әр түрлі саяси ағымдар қаланың қоғамдық әсеріне әсер етті. Социал демократияны жақтаушылар большевиктер мен меньшевиктер болды.Большевиктер қатарында с.Ужгин, З.Толстых, Д.Пустовалов болды. 1906 жылы қалада «Союз-Русского народа» атты реакциялық ұйым ұйымдастырылды.

1905 жылы Ресейде мемлекеттік дума құрылды. Қостанайда белсенді сайлаушылар либералдар мен эссерлер болды.Қостанайда сайлаушылар атынан бірінші мемлекеттік думаның депутаты болып Федоровск селосынан Д.Некифор және қазақ халқының ішінен юрист Ахмет Беремжанов болды.

1906 жылы жаз айында Қостанай қаласының қоғамдық өмірінде үлкен өзгеріс болды. Ол уақытша көтерілістер қарақшылық,әрекеттер және өрт туралы өсек-аяңдар болды. Жергілікті большевиктер мұны жергілікті полициялардың ойлары деп ойлады.

6 тамызда қала шетінде Тобыл өзенінің бойында большевиктер митингтер өткізді. Митингті басуға келген полицилерді митингке қатысушылар ревалюциялық әнмен қарсы алды. Бір апта өткен соң Қостанай қаласында полицейлердің ісін әшкерелейтін жарнама парақтары таратылды.

Бұл парақтарды тарату үкімет жиналысының болуымен байланыстыруға болады. 1906 жылы желтоқсан айында департамент полициясының директоры, Торғай облысының губернаторына саяси-қуғын сүргінді ұйымдастыру туралы мәліметпен келді. 1907 жылдың басында екінші мемлекеттік думаға сайлау басталды. «Торғай газетінің» тағы бір санында айтылғандай Қостанай да бұл сайлаулар 1906 жылдың күз айында басталды.

Екінші мемлекеттік думаның тағдыры ұзаққа созылған жоқ. 1907 жылы 3 маусымда патша манифесі бойынша екінші дума таратылды.

2.Қазақ интеллегенциясының қызметі.

ХIХ ғасырдың екінші жартысында Қазақстан Ресей құрамына толығымен қосылды. 1867-1968 жылдары басталған әкімшілік соттық реформа Қазақстанда империя құрамында жаңа саяси құқықтық статустың қалыптасуына алып келді. Осы үлкен колонниалдық аппаратты басқару үшін көптеген шенеуніктер қажет болды. Елде капиталистік қатынастардың дамуы қазақ қоғамындағы білімнің қажеттілігіне алып келді.

Бұл білімдерді жақын аймақта орналасқан Ресей қалаларындағы білім мекемелерінен алуға болатын болды. Осындай тарихи жағдайда қазақ интелегенциясының қалыптасуы басталды.

ХIХ ғасырдың ортасында Торғай облысындағы кадрларды дайындайтын патшалық әкімшілік орталығы Омск және Оренбург қалалары болды.

Бұл қалаларда негізгі әскери типтегі оқу орындары- кадет корпустары болды. Орыстар мен қатар мұнда қазақ білгірлері-би, сұлтандардың балалары оқыды. Омск қаласындағы Сібір кадет корпусын бітірген әйгілі ғалым-шығыстанушы Ш.Уалиханов болды. Ол Аманқарағай аймағының сұлтаны-билеушісінің ұлы еді.

ХIХ ғасырдың 50 жылдары Ш.Уалихановпен қатар Неплюв кадет корпусын Қостанай уезінен шыққан ағйынды Сидалиндер- Альмуханбет және Тілеу аяқтады. Бұл оқу орнын аяқтаған Аристократтың балалары болашаққа еш қиындықсыз қарады.

Мыс: А.Сидалин Иргизде уездік судья болып жұмыс істеді. Т.Сидалин Қостанай уезінің басшысының бірінші көмекшісі болды.

ХIХ ғасырдың 70 жылдары Оренбург және Троицк гимназиясының толық курсын бітірген Торғай облысының жастарына империяның жоғарғы оқу орындарына есік ашық болды.

Бұл оқу орнының ең бірінші студенттері болып қазақ бюрократиясының балалары болды. Гимназияда оқыту қазақ тұрғындарына жиналған ақша арқылы жүргізілді.

Осы қаражат арқылы Казань, Санк-Петербург, Москва қалаларының жоғарғы оқу орындарына шәкіртақылар дайындалды.

№	Оқу орнының атауы	1890ж(адам)	1895ж(адам)
1	Санк-Петербург университеті	1	1
2	Казань университеті	-	3
3	Казань ветеринарлық институты	-	2
4	Троицк гимназиясы	6	6
5	Орнбург гимназиясы	12	12
6	Оренбург-қазақ мұғалімдер мектебі	22	28
7	Красноуфимск шикізат кәсіби білім беру орталығы	8	1
8	Казань мұғалімдкр семинариясы	-	3
9	Қорытынды	49	59

Бірақ мұнда оқитындар саны болды және бұл оқу орнындағы курсты толық аяқтау бәріне бірдей мүмкін болған жоқ. Орыс тілін жетік білмеу, қаражаттағы қиындықтар және басқа да себептер оқуларын аяқтамауына үлкен әсер етті.

1867 жылғы Ресей империясының бірінші санағы бойынша Торғай облысындағы Қазақ тұрғындарының ішінен 63 адам ғана жоғары білімді болды. Бұл жоғары оқу орындарын аяқтаған адамдар негізінен соттар, сот тергеушісі және ауыл мектептерінде мұғалім болды.

1905 жылдың соңында Бөкейханов пен Қаратаевтың ұсынысы бойынша ұлттық саяси партия құрылды. Желтоқсан айында Қазақстан бойынша бес облыста мындай партиялар болды. Слонымен қатар татар газет «Факер» Орал қаласында шығатын қазақ кадеттерінің пронграммасы көрсетілді.

1913 жылы қарашада Торғай губернаторының Қостанай қаласында жер туралы мәселе қаралды.Қазақ прессасының қызметі Оренбург әскери губернаторының бақылауында болды.

Өзінің ұсыныстары арқылы ол «Айқап» және «Қазақ» газетіне Ресей империясын тигізген кесірі үшін ақшалай айыппұл салып отырды. «Айқап» «журналы» қазақ халқының тарихында үлкен роль атқарды.

2. 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс . Торғай уезі 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысының ірі ортальщтарының бірі болды. Мұнда қазақ шаруаларының күресі мейлінше табанды болып, ұзаққа созылды. Жергілікті ауылдық-болыстық әкімшілік басқарудан аластатылып, билік көтерілісшілердің қолына көшті. Торғай уезіндегі қыпшақ руының көтеріліске шыққан қазақтары Орта жүздің ықпалды биі Нияздың немересі, өз руластары арасында беделі өте жоғары болған Әбдіғапар (Өбділғафар) Жанбосыновты өздерінің ханы етіп сайлады. Сайланған хан Шыңғыс ұрпақтарынан шықпаған еді, сондықтан өзін "әмір" деп жариялады.

Көтеріліске шыққан халық ұлт-азаттық қозғалысының басшысы Кеңесары Қасымовтың ең жақын серіктерінің бірі, Нияз бидің руласы, атақты Иман батырдың немересі Амангелдіні — еңбекшілер мүддесін қорғауда сыннан өткен әрі батыр, өрі шешенді өздерінің сардарбегі — қолбасшысы етіп тағайындады.

Торғайдағы көтеріліс ошағы биліктің орталықтандырылуымен, көтерілісшілер қозғалысын басқарудың тәртіпке келтірілген жүйесімен ерекше болды. Әскери оқу мәселелеріне Әскери Кеңес баса назар аударып отырды. "Кеңес, — деп еске түсірді Ә. Т. Жангелдин, — көтерілісшілерді қарумен жөне оқ-дәрімен жабдықтау мәселелерімен жанын сала айналысты. Біз бірнеше ұстахана ұйымдастырдық. Онда біздің ұсталар өскерге алынудан Атбасардан, Ақмоладан, тіпті Семейден де қашып келген жұмысшылармен бірге бытыралы мылтықтарды, аңшылық және ескі білтелі мылтықтарды қайтадан қалпына келтіріп жөндеді, пышақтар, балталар, семсерлер соқты... Біз өзіміз оқ-дәрі жасап, бытыра құйдық, ер-тұрман дайындадық".

1916 жылғы қыркүйекте Торғай уезінде Амангелді көтерілісшілердің үлкен отрядын құрып, қару өндіруді ұйымдастырды және көтерілісшілерді әскер өнеріне өзі үйретті. Осы уақтқа қарай олардың жалпы саны 20 мыңга дейін жеткен еді. Көтерілісшілер қатарын Ырғыздан, Қостанайдан, Ақтөбеден, Байқоңыр кенішінен, Шоқпаркөл таскөмір кеніштерінен, Орынбор-Ташкент темір жолынан келген жұмысшылар толықтырды. Қазан айында Торғай және Ырғыз уездерінде көтерілісшілердің 20 шақты отрядтары болды. Торғайдың әскери губернаторы ішкі істер министрлігіне телеграфпен былай деп хабарлады: "Торғайдың өзінен бір апта мерзімде жетуге болатын Шоқпаркөл таскөмір кенішінде елеулі тәртіпсіздіктер жасалып, күш колданылды, мүлік талауға салынып, барлық қырғыз (қазақ) жұмысшылары қашып кетті".

А. Иманов Торғай, Қостанай, Ырғыз, Ақтөбе уездерінің, ішінара Сырдария, Ақмола жөне Семей облыстарының көтеріліске шыкқан қазақтарының басын біріктірді. Қазақ әскери округі Бас штабының бастығы генерал Сандецкийдің 1916 жылғы 26 қарашадағы деректеріне карағанда, Торғайдағы кетерілісшілердің саны 50 мың әскерге дейін жеткен.

Көтерілістің сардарбегі А. Иманов халық даналығы мен қаһармандығының үлгі-өнегесін бойына жинағанын іс жүзінде дәлелдеді. Ол ұрыс жүргізудің өзіндік тактикасын ойлап тапты: мергендерден ерекше отрядтар құрып, оларды шағын құмдардың арасына орналастырды, жазалау отрядтарының коммуникациясына тез қимылдайтын атты әскер жіберіп отырды. Жазалаушылар Торғай көтерілісшілерінің "әскери сап құратынын, колоннамен лек-лек болып жүріп, бірден лап қоятынын; тынығу кезінде тосқауыл қойып қорғанып, 25 шақырымнан астам жерге шолғыншылар жіберіп отыратынын"¹ мойындауға мәжбүр болды.

Қазан айының аяғында Амангелді бастаған 15 мың көтерілісші Торғай қаласын қоршады. Оларды талқандау үшін патша үкіметі генерал Лаврентьев басқарған тоғыз мың адамдық жазалаушы экспедициялық корпус жіберді.

Торғайға беттеген жолында жазалаушылар отряды қазақ ауылдарын шапты. Сол жылдардағы оқиғаларды көзімен көріп, куә болған публицист В. Бегман кейіннен былай деп жазды: "Ауылдар өртенді, ал дүние-мүлікпен бірге оған қуып тығылған тірі адамдар да жалынға оранды. Азаппен өлуден құтылу үшін қырғыз әйелдері биік шыңнан төменге басымен құлады".

Торғайды ала алмайтын болғандыктан көтерілісшілер қоршауды тоқтатып, қарашаның орта шенінде Түнқойма почта станциясының маңында Торғайға жакындап келген патша отрядына шабуыл жасады.

Көтерілісшілердің негізгі бөлігі Батпаққара жазығы мен Аққұм құмының маңына ірге теуіп, партизандық күрес әдісіне көшті. Шағын отрядтарға бөлінген олар кенеттен шабуыл жасап, жазалаушы әскерлерге елеулі соққы беріп отырды. Сардарбек Амангелдінің серігі, атақты мерген Кейкі батыр отрядының ер жүрек жігіттерінің құйындай ұйтқытып жасаған шабуылдары жазалаушылардың зәресін ұшырды. Амангелді сарбаздары жазалаушылар отрядтарына Татыр, Шошқалы қопа, Күйік қопа, Доғал-үрпек түбіндегі шайқастарда, Торғайды қоршаған кезде табан тіресе қарсылық көрсетті.

Қозғалыстың сипаты, жеңілу себептері және тарихи маңызы

1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс отаршылдыққа, империализмге қарсы сипатта болды. Ол Шығысты қамтыған революциялық дағдарыстың маңызды элементтерінің бірі болған еді.

Қазақтардың ата қоныстарына Ресей мұжықтарын қоныстандыру арқылы жүргізілген отарлау саясаты қарқын алған сайын көптеген орыс-украин поселкелері мен қазақ станицалары пайда болған аймақтардағы қозғалыс орыстарға қарсы айқын аңғарылған сипат алды. Атап айтқанда, Жетісу облысында осылай болды, онда қоныстанушылардың 94 селосы көтерілісшілердің шабуылына ұшырады. Ұлтаралық кақтығыстардың салдарынан орыстар мен украиндардан 1905 адам еліп, 684 адам жараланды, Жазалау отрядтары не бары 171 адамын жоғалтты.

Отаршылдық психологиямен уланып, патшалық генералитет пен отаршыл әкімшілік айдап салған патша чиновниктері, қоныстанушы шаруалар, қазақтар империялық саясат жүргізді. Олар жауынгерлік жасақтарға, жазалау отрядтарына, қазақ ауылдары мен қырғыз ауылдарын ойрандауға қатысты. Осындай жағдайда IV Мемлекеттік думаның кадет және эсер фракциясы көтерілісшілерді жақтап, орыс демократиясының ар-намысын корғады.

Халық-азаттық соғысының жеңіліс табуының ең басты себептері оның бытыраңқылығы, аймақ ауқымында "ұйымшылдықтың жеткілікті болмауы еді. Патша үкіметі қалыптасқан жағдайды бағалап, халық қозғалысына қарсы шүғыл шаралар қолданды. Оның үстіне күш те соның жағында болды. Ол қоныстандыру козғалысы жеделдете жүргізіліп жатқан аймақтарда орыс, украин шаруалары, қазақтар және қазақ, қырғыз шаруалары, дүнген, ұйғыр, өзбек диқандары арасындағы қайшылықтарды пайдалана білді. Саны аз жергілікті пролетариат оқиғалардың барысына өлімде азды-көпті елеулі ықпал жасай алмады. Қозғалыстың біртұтас басшылығы және ұйымдық орталығы болмады. Патша әкімшілігі қазақтардың ру аралық тартыстарын шебер пайдалана білді.

Ұлттық демократиялық зиялылар қатарында бірлік болмады. Біреулері әскерге қызметке баруға шақырды, екіншілері патша үкіметімен келіссөз жүргізді. Даланың бетке ұстарлары (батырлар, хандар, қазылар) көптеген реттерде қозғалыс басына келгеннен кейін дөйектілік, батылдық көрсетпеді. Бірқатар жағдайларда кейбір бай-феодалдар, хандар көтерілісшілердің мүдделерін сатып кетіп отырды.

Бақылау сұрағы: 1.ХХ ғ бас Қостанай уезіндегі қоғамдық-демократиялық қозғалыстарды ата, олардың құрылу себептері.

2.1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыстың басталу себебі, барысын талдау.

3.Азамат соғысы жылдарындағы Қостанай.

Әдебиет:

1. Черныш П.М. Очерки истории Костанайской области. Костанай 1995

2.Костанай: вчера,сегодня, завтра.Алматы.1979г.

3.Елеуов Т. Народно-освободительное движение 1916 года в Казахстане. Алматы. 1955г.

№ 9. Тақырыбы: Губерниялардың пайда болуы және оның географиялық жағдайы. (1920-30 жж.).

Мақсаты: Губерниялардың пайда болуы және оның географиялық жағдайын сипаттау.

Жоспар

1.Қоғамдық-саяси өмірі.

2.Халықтық білім беру және мәдени дамуы

1.Республика мен облыстарды әкімшілік – территориялық жүйеге бөлу көптеген өзгерістерге алып келді.

Қостанай облысының территориялық аймағы бай тарихқа ие. Көптеген ғасырлар бойы жоғарғы Тобылда Қыпшақ, Арғын, Керей сияқты көшпелі тайпалар өмір сүрді. ХҮІ ғ қазақтарды үш тайпалық бірлестік Ұлы жүз, Орта және Кіші жүздер пайда болды. Қазіргі Қостанай облысының территориясы Орта жүзге енді, өз еркімен 1734 жылы Ресей құрамына енді. Жүздерді асқару хан иелігінде болды. Сібір қазақтарының жарғысының енуіне байланысты дала округтерге бөлінді. Округтер, ауылдар мен болыстарға бөлінді.

Орынбор қырғыздарының аймағы екіге бөлінді Орал және Торғай аймақтары. Торғай облысының орталығы Оренбург болды. 1868 жылы Торғай облысы құрылды. Оған төрт уезд енді. Николаевск, Тоғай, Григоревск және Ақтөбе уездері. Николай уезді қазіргі Қостанай облысының территориясын қамтыды. Уезд болыстар мен ауылдарға бөлінді. Уезді уезд басшысы басқарды. Уезд жері мемлекет меншігінде болды.

1894 ж.дейін уезде екі болыс болды. Ара-Қарағай және Боровской болыстары кейінірек олардың саны 14- ке жетті. Мұндай жағдайда уезд 1920 ж.дейін өмір сүрді, 1920 жылы 26 тамызда қырғыз ССР пайда болды.

1920 ж. 7 тамызда Торғай және Оренбург облыстары Оренбург-Торғай губерняларына бірікті, астанасы Оренбург қаласы болды. Қостанай уезді Челябинск аймағының административті бағынышында болды.

1920 ж. 16 қыркүйекте Челябинск губерниясының-полкомының жарлығымен Қостанай уезді қазақ АССР-іне берілді және 1920 ж. 9 қарашада уақытша Оренбург-Торғай губерниясына берілді.

1921 ж. 21 сәуірінде қазақ АССР-құрамында Қостанай губерниясы құрылды.ол Қостанай уездінің болыстарынан және Оренбург-Торғай губерниясының орск уездінен тұрды. Оның құрамында 1921 ж.27 сәуірінде Ақтөбе губерниясынан берілген 7 аймақ болды.

Сонымен қатар аймақтардың уездерінің және болыстардың ойын өзгерту процесі жүрді.

1925 ж. аймақты 26 қазақ, орыс және аралас болыстар болса, оның біреуі қала 114 ауыл, 460 селолар мен поселктер болды.

Барлығы – 575 тұрғындар пункті. Аймақ – ауданы 114603 кв.км. құрды. Мұнда 35-117 адам өмір сүрсе, қалада 21654 адам, ауылдарда 33525 тұрғын болды. Тұрғындардың тығыздығы бір адамға 31 кв.м. құрады.

1927 ж соңында аймақтарда жергілікті орган-ауыл және село советтерінің сайлауы өтті. Соның нәтижесінде қостанай облысының территорясында 157 ауыл Советі, 160 село Советі және 12 неміс Советтері қызмет етті. Барлығы 317 ауыл және село советтері болды.

1925жылдың 1 қазанына бастап 1927 жылдың 1 қыркүйегіне дейін 574 ауыл советтерінің отырыстары болды. Олар барлық мәселелерді ауыл және село тұрғындарымен бірлесіп шешуге тырысты. Совет жиналыстары негізінен кедейлердің және орташа халық тұрғындарының мәселелерін қарады. Советте өткізілген сайлау нәтижелері көрсеткендей, сайланған депутаттардың жартысы – бұл кедейлер, орташа деңгейде өмір сүретін қарапайым халық.

Қазақстанда губерниялық және уездік административті бөлінуді аймақтық райондыққа алмастыру ең біріншірет Қостанай территориясында өткізілді.

1928 ж. 19 наурызда Торғай қаласы селосы ауылға ауыстырылды. 1928 жылға дейін территориалды-административті өзгерістер аяқталды. Республика жаңа халық шаруашылығы туралы бесжылдық жоспар жасауға дайындалып жатты, 1930 ж.дейін территорялық бөліністер мен административті өзгерістер толағн жоқ.

Аштық және оның салдары. 1921 жылдың 8-нен 16 наурызға дейін жаңа эканомикалық саясатқа көшу туралы шешім қабілдаған ХКП 10 съезді өтті. Съездің мәселелері шешуі қазақтан дамуындағы ауыр кезең ашаршылыққа сәйкес келді.

1921 ж. қазақстанда улкен қиын жағдай құрғақшылық басталды. Республика территорясы мен Қостанай губерниясын қамтыған астық түгелдей тоқырауға ұшырады. Сонымен қатар ірі қараға да азық табылмай, олардың саны күрт түсті. Мыңдаған адамдар ашаршылыққа ұшырады. Құрғақшылық ең бірінші көшпелі және жартылай көшпеліжерлерге әсер етті.

1921 ж. ашаршылықтың негізгі себебі республиканың жер және ауыл шыруашылығының күрт төмендеуі болды, ірі қара негізінен «жұт» нәтижесінде қырылды. Оған келесі деректер дәлел бола алады. 1917 ж республикада 29 мыңға жуық ірі қара болса, 1921 ж. олардың саны 6,2 мыңға төмендеді. Қостанай губерниясында астық 70% азайды.

Сонымен қатар эпидемиялық аурулар саны өсіп, қараусыз балалар саны өсті.

Аштықпен күрес барлық республиканы қамтыды. Республикада аштыққа қарсы республикалы және губерниялық комиссиялар құрылды. Қостанай губерниясында аштыққа қарсы комиссия 1921 ж. 30 тамызда құрылды.

25 қазанға дейін ашаршылыққа қарсы комиссиялар губернияның барлық аймақтарында құрылды. 1921 жылы 8 аудандық, 1 губерниялық, 75 облыстық, 333 ауылдық комиссиялар құрылды. Жалпы 670 тұрғындар пунктінде 437 комиссия жұмыс істеді.

1921 жылдың жазы мен қысы губернияда өте ауыр болды. Барлық жұмысшылар мен қызметкерлер аштыққа ұшырап, олардың саны өсіп, 25-30% құрды.

1921 ж. 15 қарашада губернияда аймақ бойынша олардың саны 185 мың қала бойынша7,5 мың, ал барлық регион бойынша 192 мың адам болса, олардың 7,5 мыңы балалар болды.

Қыстың жақындауы және суықтың түсуі нәтижесінде аш адамдардың саны арта түсті. Бір ай өткен соң аш адамдар саны 237 494 адамды құрады. Оның 97 мыңға жуығы балалар болды. Сонымен қатар 30% тұрғындары ақырындап өшіп жатқан ауылдар да болды. Мемлекет өз тарапынан ашаршылық қамтыған аудандарға көмек көрсетті.

Қостанай губерниясының комиссиясының ашаршылыққа көмектесу кезіндегі мәліметтеріне сүйенсек, Қостанай райондарында 5946 адамнан 3547 (56%) адам Әулиекөл районында 30000 тұрғыннан 22500 (33%) адам аш болды.

1921 ж. құрғақшылық егістік алқабының азаюына әкелді. 1920 ж. ол 570 мың га. құраса, 1921 ж. жер көлемі 275 мың гектарға азайды.

Аштыққа қарсы балаларды сақтап қалу үшін қоғамдық асханылар ұйымдастырылды. Барлық жағдайдың жасалуына қарамастан ашаршылық пен эпидемия губернияларда кең етек жайды. Балалар үйі пансионаттар, ауруларға толық болды және азық түлікпен аз қамтылып тұрды. Соның нәтижесінде тиф және цинк эпидемиялары кең етек жайды.

Өлім 70%құрады. Балалар үйіндегі 1мың балалардың 50% қан аздықпен, асқазан ауруларымен ауырды.

Тұрғындардың әлсірегені соншалық өлген адамдарды жерлеуге де жарамады. Жерленген адамдар саны 60 қа дейін жеткен ауылдарда болды.

1922 ж. Қостанай қаласы қиын жағдайда болды. Мұнда қаңтар айында 1200 адам, ақпан айында-300, наурызда – 1500 адамаштық салдарынан қайтты.

1922 ж. қыс айлары өте суық және қатты болды, ірі қара саны төмендеді, Феодоровск және Денисовск райондарында қырғыз тұрғындарының ірі қарасының 50% жұтқа ұшырады.

Ашаршылыққа ұшырағандарға барлық мемлекеттік органдар, қоғамдық бірлестіктер мен комиссиялар көмектесіп отырды.

Губерниядағы жағдай 1922 ж.мамырына қарай өзгере бастады. Ашаршылық басым қалалар мен райондарға орталықтан көмек көрсетіле бастады. Губернияның бірлестіктер, ұйымдар, комиссиялар аштыққа қарсы көмек көрсете бастады. Көктем айында астық бау-бақша және басқада ауыл шаруашылық өнімдерін егу үшін жағдайлар жасалып жатты. Қостанайлықтарға сонымен қатар американдық үйлер көмектесіп отырды.

1922 ж. шілдесінен бастап губерниядағы жағдай жақсара бастады. Бұл мұнда әкелінген азық-түлік санының артуымен түсіндірілді. Жаз айында ашаршылыққа ұшыраған тұрғындар саны төмендеді. Ашаршылық губернияға физикалық және материялдық жағынан қиындық туғызды. Ең бірінші губерния тұрғындары азайды. 1920 ж. 577 мың адам саны, 1920 жылы 411,5 мың адамды құрастырды.

Сонымен қатар ашаршылықтан ірі қара саны да төмендееді. Егістік алқаптарда азайып, 610 нан 223 мың га. құрады.

Архивтік деректер бойынша Қостанайлық салдарынан 70 мыңға адам қайтқан. 1923 ж. ақпанынан бастап ауыл шаруашылығында жөндеу жұмыстары, жұмысшыларға көмек көрсету жұмыстары жүргізілді.

Гебернияларда ЖЭС жүзеге асыру 1921 ж. наурыз айының ортасына жаңа эканомикалық саясат қабылданды. ЖЭС В.И.Лениннің ашқан жаңалығы болды және ол енді құтқаратын бірден бір қару болды. Жалпыға бірдей еңбек тәуелділігі алынып тастанды, сауда еркіндігі енгізілді, жұмысшы күштеріне енгізуге рұқсат берілді, салық жүйесі енгізілді.

Жаңа эканомикалық саясаттың енгізілуіне байланысты жерді жалға алу және беру рұқсат етілді және ауыл шаруашылығының дамуына кредиттер берілді. Ұсақ кәсіпорындар жеке тұлғарарға және кооперацияларға жалға берілді.

Ең бірінші машинаны жалға беру пунктері ашылды, жәрмеңкелер өткізіліп, кедейлер ұлттық шаруашылық үшін қызмет етті. 1924 ж. 1 қаңтарынан бастап салық тек қала ақшалай түрде енгізілді. Соның әлеуметтік және прогрессивті болды. Ауыл шаруашылығын қалпына келтіру үшін қоғамның ауыл шаруашылық несиелер берілді.

1920 ж. соңында жер комиссиясы құрылды. 1921-1922 ж.ж. жаңа эканомикалық саясатты реттеу мақсатында жүргізілген аграрлық реформалар ауыл эканомикасының дамуына өз үлесін қосты. Қостанай губерниясында ауыл шаруашылығы дамып, шикізат өнімі артта қалды. Тұрғындардың көбі ауылды жерлерде тұрғандықтан, ең бірінші аграрлы кешен тұрды. Республиканың негізгі тұрғындары Солт.Қазақстанда шоғырланды, соған сәйкес Қостанай губерниясында 46100 және 32340 шаруашылық болды. Олар 458970 және 110990 гектар астық ексе, 674700 және 508820 ірі қара болды. Губернияда орта шаруашылықпен айналысатын тұрғындарда 2-3 басты ірі қара болды, ал 28,5% құрады.

Жаңа эканомикалық саясат жұмысшылардың өз шаруашылқтарымен біріктіруге әсер етті. Мысалы, Ресей орталығында ұжымдасқан шаруашылық 1917 ж. пайда болды. Губерния территорияларында және барлық мемлекет аумағында өндірістік бірлестіктер,яғни коммуналар пайда бола бастады. Сондай коммуналардың бірі 1922 ж. Қарасу ауылында болды. Оған 36 отбасы кірді.

1923 ж. желтоқсан айының басында Қостанайда ең бірінші губерниялық агрономиялық дөңгелек стол өтті. Мұнда ауыл шаруашылығына ғылымды енгізу туралы сұрақтар қаралды. Осы жылдары губернияға ауылшаруашылық және машиналық техникалар әкеліне бастады.