39. Қаржы тәуекелдерін сақтандыруды басқару қызметі

Кәс/нды басқарудың арнайы саласы рет/гі қарж/қ тәуекелді басқару қызметі/ң тобы/ң бірі – қаржы тәуекел/рін сақт/руды басқару. Бұл қызметті жүзеге асыру барысында кәс/ң қаржы тәуекелдерін сақтандыру компанияларына беру критерийлері қалыптасады, сақтандыру нарығындағы сақтандыру компания/ры/ң мамандануы мен рейтингісін ескере лттырып, сәйкес сақтандыру компаниясын серіктестікке таңдау жүзеге асырылады, жасалтын сақтандыру келісімі/ң шарт/р жүйесі келісіледі, кәсіп/ң жекелеген қаржы тәуекел/рін ішкі сақтандырушыға беру тиімділігі бағаланады. Сақтандыру – тәуекелді басқарудың әдісі ретінде мақсатты сақтандыру қорының ақшалы жарнасы есебінде қалыптастыру себебі б/ша мәмілеге қатысушылар арасындағы шығынды қайтару мен сақтандыру сомасын төлеу  экон/қ қалыптасушының жиынтығын қолдануды ұсынады. Сақт/ру маңыздылығы тәуекелді беруден құралады (негативті салдар нәтижесі үшін жауапкершілік) басқа біреуді белгілі бір марапаттау. Үкіметте сақтандарудың әр түрі бар және нормативті бекітіледі. Аса кең бөлінгендер: жеке; мүліктік; жауапкершіліктің сақтандырылуы. Мүліктік қызығушылықтардың сақт/рылуының спецификалық форма/ң бірі хеджирлеу бұл – қаржылық операция тәуекелдерін шығарып тастауға н/е шектеу мүмкін шама жүйесі. Соңғы жж сақт/ру жүйесінде жауапкершілік сақт/руы кең дамиды, олардың ішінде әсіресе несиелерді жабуға жауапкершілігі, экол/қ ластануға жауапкершілігі, мүлікке келтірілген залалға жауапкершілік. Тәуекелдің сақт/луымен қатар оның әр түрлі сақт/ру ж/е қайта сақтандырылуы қолданылады. Қайта сақт/ру – оның маңыздылығы сақт/ру компаниясы өзінің атынан тәуекелдің бір бөлігін беруімен басқа  сақтандырушыларға ықылас танылады. Өз - өзін сақт/ң белгілі деңгейі бұл – кепілдік, кәс/н тәуекелдің төмендеуі б/ша техн/қ ж/е ұйымдастырушылық іс – шараларды жүргізеді, ол сақтандыру сыйақыларының төмендеуінен әкеледі. Сақтандыру процесінде сақтандыру қорын құруда қатысушылар арасында қаражаттарды қайта бөлу жүргізіледі: бір немесе бірнеше сақтанушы жоғалтуларын өтеу жоғалтуларды барлығына бөлу жолымен жүргізіледі. Белгілі бір кезеңде төлем жасаған сақтанушылар саны өтеу алатын сақтанушылар санынан үлкен болады.

40Тəуекелдікті басқару үнемділігі.

Қаржы тəуекелдігін басқарудың негізі

тəуекелді жағдай туғандағы кəсіпорын қызметіне олардың теріс қаржылық

салдарын бейтараптандыруға саяды. Сондай-ақ сəйкес қаржы тəуелдігін

бейтараптандыру бойынша кəсіпорын шығындары тəуекелді жағдай

ықтималдығының ең жоғары дəрежесінің өзінде ықтималды қаржылық

шығын сомасынан аспау тиіс. Тəуекелдерді басқарудың үнемділігі критерийі

қаржылық тəуекелдердің ішкі, сондай-ақ сыртқы сақтандырылуын жүзеге

асыруда сақталуы тиіс. Қарастырылған мақсаттарды, міндеттерді жəне

қағидаларды ескере отырып, əрбір нақты кəсіпорындағы қаржылық

тəуекелдерді басқару үдерісі ұйымдастырылады.

41 Қазақстан Республикасының қаржы жүйесіне қаржы дағдарысының әсері

Баршамызға мәлім ағымдағы әлемдік қаржы дағдарысы ешбір мемлекеттке оң қырымен танылып қойған жоқ. Қазіргі таңда әлемнің ең ірі, алпауыт елдерінің өзі қомақты қаржылық және өндірістік тоқырауларды бастан кешуде, сонымен қатар жүз мыңдаған адамдар жұмыссыз қалуда, көптеген шарушылық орталықтары жабылуда. Дағдарыстың қауіпті әсерлерінен Қазақстан да шет қалған жоқ, дегенмен де оның соққыларына қарсы төтеуге лайықты екенін де байқатып үлгерді.

Жаһандық қаржы-экономикалық дағдарыс жаппай жалпы әлемдiк ауқымдағы және сол сияқты ұлттық деңгейдегi қаржылық қатынастардың қолданыстағы модельдерiнiң кемшiлiктерiн көрсеттi. Әлсiз жақтары мемлекеттiк реттеу құрылымында және қаржы институттарының өздерiнiң қызметiнде анықталды.

Дағдарыстан бұрын 2010 және 2008 жылдары Қазақстанның қаржы-банктік жүйесі ТМД елдерінің басқаларымен салыстырғанда жақсы нәтижелер көрсеткен болатын, бірақ «домино» қағидасы бойынша АҚШ та бастау алған қаржылық дағдарыс еуропа елдерін қозғап өтіп 2008 жылдың күзінде Қазақстанға да келіп жетті. Нәтижесінде қазақстандық банктердің негізгі мәселелері белгілі бола бастады: несиелердің қайтарылмауы, өтімділіктің төмендеуі, салымдар мен депозиттердің кетуі және т.б.

Әлемде орын алған қаржы дағдарысының басты себебі — әлемдік валюта АҚШ долларының шектен тыс көп мөлшерде шығарылуы деп баспасөз беттерінде жиі жарияланатын болды. Алайда, бұл дағдарыстың себептері Елбасынының «Дағдарыстан шығу кілті» аты мақаласында нақты әрі тереңінен қарастырылып, оған келесідей анықтама беріледі: «Бүгінде елдер мен континенттерді тітірентіп тұрған жаһандық әлемдік дағдарыс – бұл адамзат әлі біліп болмаған айрықша құбылыс. Ол әлем тарихында теңдесі жоқ және әлемдік тәртіпті, барлық экономикалық бастауларды түбегейлі өзгертетін құбылыстар санатына жататыны анық. Сондықтан да оны талдауға, ой-елегінен өткізуге және еңсеруге барлық ескі догмалар мен стереотиптерді қайта қарастыратын жаңаша көзқарас қажет»

Қазiргi банкирлердi халықтың ахуалы, тiптi, алаңдатпайды. Олардың мақсаты тек пайда табу. Бiздiң банктер тек алып-сатумен айналысады. Алып-сату да керек шығар. Бiрақ, банк саласының негiзгi қызметi экономикаға тiрек болу. Ал бiздегi банктер соңғы 15 жыл бойында бұрынғы Кеңес үкiметiнен қалған мемлекеттiк компаниялар (қазiргi ұлттық компаниялардың) ақшасын айналдырумен келедi. Мемлекеттiк компанияларға қызмет көрсетушi банктер мықты да, қалғандарының жағдайы керемет емес. Елдегi өнеркәсiптi дамытпайынша, банк саласы бұдан әрi дамымайды. Қаржы саласында уақытша тұрақтылық болатын шығар. Алайда, ұзақ мерзiмге қанат жая алмайды. Банк активтерiнiң көбейгенi, қайталап айтамын: мұнайдың буы, шикiзаттың ақшасы.

Банктердiң капиталын көбейтуге кiм кедергi? Шетелден әкелген ақшаны осы жерде жаратсын. Қазақстанға келген бiр тиын осы Қазақстанда қалуы керек. Ол ақша халыққа, өндiрiске жұмыс iстеуi керек. Шетелден әкелген ақшаны неге қайтадан шетелге шығарады? Сол бiздiң банктер ақша салып жатқан елдердiң банктерiнiң де қарыз алуға мүмкiндiгi бар. Қазақстан банктерiнiң арада делдал болуының аса қажетi де жоқ. Банктер өз бизнесiн диверсификациялап, бөлiп жатыр. Қазақстандағы капиталы кейiннен ыңғайсыз жағдайға тап болатын күн туса, соның алдын алайын деген ой бар. Ертеңгi күнi елдегi банкке бiрдеме болса, арғы жақтағы капиталы аман қалады емес пе? Олар ең алдымен өздерiне ыңғайлы жағдай жасауда. Бүгiнгi бизнестiң деңгейi сондай. Бәлкiм, ұрпақ ауысқан соң, жағдай басқаша болатын шығар. Әбден қарыны ашқан адамды дастарханға жiберсе, ол ондағы тамақты таңдап iшпейдi ғой, қолына келгеннiң бәрiн ала бередi. Бiздiң бизнес те сондай. Шүкiршiлiк жоқ. Үкiметтiң кезiнде мемлекеттiк банктердi жекешелендiргенi үлкен кемшiлiк болды ма деп ойлаймын. Мемлекетке кейiннен жеңiл несиенiң керек болатынын үкiметтегiлер қаперден шығарған.