Бақылау сұрақтары

Макроэкономикалық тепе-теңдік, Жиынтық сұраныс, Жиынтық ұсыныс.

Негізгі әдебиеттер

1. Әкімбеков С., Баймухаметов У.А., Жанайдаров У.А. «Экономикалық теория». Оқу құралы. Астана 2002 - 464б.

2. «Экономикалық теория негіздері». - Оқулық. «Санат» Алматы. 1998 - 479б.

3. Шеденов Ө.Қ., т.б. «Жалпы экономикалық теория». Оқулық. Ақтөбе. - 2004ж., 455б.

4. Әубәкіров Я.Ә., Байжумаев Б.Б., т.б. «Экономикалық теория». - Оқу құралы. Алматы. - 1999ж. - 280б.

5. «Экономикалық теория негіздері». Оқулық. Алматы 2004ж. - 479б.

6. Ғабит Ж.Х. «Экономикалық теория» - оқу әдістемелік кешен.

7. Темірбекова А.Б. «Экономикалық теория» Оқу құралы Алматы 2008ж. - 276б.

Қосымша әдебиеттер

1. Қожаниязов Т.К., Қожаниязова А.П. «Қазіргі экономика» - оқулық - 2001ж.

2. Сахариев С.С. «Жаңа кезең экономикалық теориясы» - 2004ж.

3. Мауленова С.С. «Экономикалық теория» - 2004ж., I, II бөлім.

4. Осипова Г.М. «Экономикалық теория негіздері». - 2002ж. 316б.

5. Крымова В. «Экономикалық теория: кестелі оқу құралы». Алматы, Архаим, 2003 - 120б.

6. Темірбекова А.Б., Байшолақова Қ.С., Бектұрсынова Ж.Ж. «Экономикалық теория негіздері». - Қысқаша лекциялар курсы. 2007, 186б.

Дәріс Тақырыбы № 15.

Жұмыссыздық пен инфляция

экономикалық тұрақсыздықтың көрінісі ретінде

Дәріс мақсаты:

Жұмыссыздықтың мәні мен себептерін анықтау, еңбек нарығындағы жұмыс күшіне сұраныс пен ұсыныс, Оукен заңын есептеу, инфляцияның түрлерін қарастыру, инфляция мен жұмыссыздық арасындағы байланысты қарастыру.

Дәріс жоспары

1. Жұмыссыздықтың нысандары.

2. Инфляцияның мәні, түрлері, себептері.

3. Жұмыссыздыққа ЖҰӨ әсері. Оукен заңы

Дәріс мәтіні

1. Экономикалық жағдай қолайлы саналады, егер ол толық жұмысбастылықпен сипатталатын болса. Бірақ толық жұмысбастылық деген не? Толық жұмысбастылық түсінігіне анықтама беру қиын. Бір қарағанда оны барлық жұмысқа қабілеті бар тұрғындардың жұмыспен қамтылуы, яғни 100% жұмыс күші жұмыс істейді деп түсінуге болады. Бірақ бұл олай емес. Жұмыссыздықтың белгілі бір деңгейі қалыпты саналады. Толық жұмысбастылықты түсіну үшін жұмыссыздықтың типтері мен жұмыссыздықтың табиғи нормасы түсінігімен танысу керек.

Жұмыссыздықтың негізгі түрлері: фрикциондық, құрылымдық, циклдық, маусымдық және жасырын.

Фрикциондық жұмыссыздық - жұмыс іздеу және оны күтумен байланысты. Бұл жұмыссыздық тұлғалар үшін олардың сәйкес біліктілік және индивидуальдық талабына жұмыс іздеудің белгілі бір уақытын қажет етеді. Кейбір адамдар өздерін күрделі және жоғары төленетін жұмыстарды орындауға қабілеттілігін сезінеді және сондай жұмыс орындарын іздейді. Ал кейбіреулері жұмыс орындарындағы талаптарға сәйкес келмей ақысы төмен жұмыс іздеуге мәжбүр болады. Еркін нарықтық қоғамда әртүрлі себептер бойынша өзіне ыңғайлы жұмыс іздейтін әрқашанда адамдардың белгілі бір саны болады. Бұл процестер еңбек ресурстарын пайдаланудың тиімділігін арттыруды және олардың тиімді бөлінуін қамтамасыз етеді.

Құрылымдық жұмыссыздық. Өндіріс құрылымы өзгеріссіз қала алмайды. ҒТП және технологиялық өзгерістер нәтижесінде жұмыс күшіне сұраныс құрылымы да өзгереді. Кейбір мамандық түрлеріне қажеттілік қысқарады, ал кейбіреулері мүлдем жоғалуы мүмкін. Бұрын болмаған жаңа мамандықтарға сұраныс пайда болады. Жұмыс күшінің құрылымы баяу өзгереді және өндірістің жаңа құрылымына сәйкес келмейді. Осының салдарынан пайда болатын жұмыссыздық құрылымдық жұмыссыздық деп аталады.

Циклдық жұмыссыздық нақты жұмыссыздық деңгейінің шынайы деңгейден айырмашылығымен түсіндіріледі. Экономиканың циклдық құлдырау жағдайында капитал және тұтыну тауарларына сұраныстың жеткіліксіздігі өндірістің қысқаруына алып келеді. Бұл циклдық жұмыссыздықтың пайда болуына негіз болады.

Толық жұмысбастылықтың анықталуы. Фрикциондық және құрылымдық жұмыссыздық экономикада сөзсіз кездесетін жағдай, сондықтан да олар жұмыссыздықтың табиғи деңгейін құрайды. Егер циклдық жұмыссыздық жоқ болса жұмысбастылық толық болады.

Сонымен жұмыссыздық- еңбекке қабілетті адамдардың жұмыс істемеуі. Еңбекке қабілетті адамдар (жұмыс күші) – жұмыс істейтін және істемейтін жұмысшылардың жалпы саны.

Жұмыс күші= жұмыс істейтіндер саны+жұмыссыздар

Жұмыс күшіне жатпайтындар: 16 жасқа дейінгілер, арнаулы мекемедегілер, жұмыс күші құоамынан шыққандар. Жұмыссыздықты сандық сипаттау үшін оның деңгейінің көрсеткіші қолданылады:

Жұмыссыздар саны

Жұмыссыздық деңгейі = -----------------------------------*100%

Жұмыс күші

Еңбек нарығы- бұл жұмыс күші мен еңбекті пайдалануды көрсететін экономикалық механизмдер жүйесі. Еңбек нарығында да еңбекке сұраныс және ұсыныс құрылады.

Еңбекке сұраныс бағасы шектік еңбек өнімділігінен тұрады, демек өнімнің көбеюі қосымша еңбек бірлігін жалдау нәтижесінде алады. Қосымша жұмысшыны жалдау нәтижесінде алынған қосымша өнімді шектелген өнім дейді. Шектік өнімнен түскен табысты анықтау үшін шектік өнімді өнім бірлігі бағасына көбейтеміз. Осы табыс шектік өнімінен түскен шектік табыс деп аталады. Шектік өнім әрбір қосымша жұмысшыны жалдағандағы өнім шығару көлемінің өзгеруін көрсетеді.

Шектік өнімнен түскен табыс төленетін еңбек ақыдан жоғары болғанда ғана қосымша жұмысшыны жалдауға болады. Сондықтан жетілген бәсекелестік нарықта еңбекке сұраныс екі көрсеткішпен анықталады; жалақы және шектік өнім құны. Жалақы мөлшері мен жұмыс күшіне сұраныс мөлшері арасындағы тәуелділік еңбекке сұраныс қисығын береді (сурет 20.1). Егер шектік өнім басқа өндіріс факторларын қолданғанға қарағанда еңбекті қолдануда жоғары болса, онда еңбекке сұраныс көтеріледі және керісінше.

Еңбек ұсынысы сұраныс сияқты жалақы мөлшеріне байланысты, бірақ байланысы басқаша. Ұсыныс қисығы еңбек ақы өскенде еңбек ұсынысы көбейгенін көрсетеді. Ал жалақы түссе, еңбек ұсынысы да түседі (сурет 20.2).

Еңбекке жинақталған ұсыныс халық санымен анықталады, ондағы халықтың еңбекке жарамды бөлігі орта сағат санымен, бір жылдық істеген жұмысшы жұмысы, жұмысшының еңбек сапасы жақтарын қамтиды.

Жалақы ставкасы Жалақы ставкасы

Жұмысбастылық көлемі Жұмысбастылық көлемі

Еңбек ұсынысына әсер ететіндер:

1 Еңбекке қабілетті елдегі халықтың саны.

2 Жұмыс күшінің ұзақтығы.

3 Халықтың мамандық деңгейі және кәсіпшілік дайындығы.

Ұсыныс пен сұраныстың қиылысқан жері жалақының теңестірілген деңгейін көрсетеді. Берілген жалақы деңгейі экономикада толық жұмысбастылықты тұрақтандырады. Еңбекке сұраныс еңбек ұсынысына тең (20.3 сурет).

Жалақы ставкасы

W2---------------------------------------

0

W0----------------------------------------

W1---------------------------------------

Жұмысбастылық деңгейі

Егер жалақы деңгейі төмен және W1 тең болса, бұл жағдай ұсыныстан көп болғаны және кәсіпорында жұмысшылар жетіспейді. Кәсіпорын жұмыс күшін ұстау мақсаты мен жалақыны көбейтеді. Сол кезде адамның көбі жұмыс алуға ұмтылады (ұсыныстың жоғарғы қозғалысы) кейде жалақының өсуі жұмыс берушілерді аз жұмысшы жалдауға мәжбүр етеді (сұраныстың төмен қозғалысы). Егер жалақы W3 деңгейіне жетсе, онда ұсыныс сұраныстан артады. Бұл жағдайда кәсіпкерлер мүмкіндігінше төменгі жалақы ұсынып, бос орынды толтырады. Төменгі жалақы кезінде жұмыс істеуге деген ынта төмендейді, демек ұсыныс азаяды. Сонымен қатар кәсіпкерлер аз жалақы мөлшерімен көп жұмысшы санын жалдай алады. Сол кезде жалақы деңгейі W2 тіреледі. Жалақының бұл деңгейі жұмысшылар тарапынан да, жұмыс берушілер тарапынан да қолдау тауып, еңбектің ұсынысы мен сұранысы 0 нүктесінде теңеседі.

2. Инфляция қағаз ақшаның құнсыздануынан болатын әлеуметтік-экономикалық процестер жиынтығы. Инфляция жалпы баға деңгейінің көтерілуімен байқалады. Инфляцияға ықпал етуші факторлар мыналар:

1. Мемлекет секторының өсуі және мемлекеттің экономикаға араласуы. Бұл мемлекеттік шығындар мен табыстардың теңсіздігіне алып келеді, ол мемлекеттік бюджеттің тапшылығын туғызады. Бұл жағдайда Орталық банк тапшылықты банкнот эмиссиясымен, ал коммерциялық банктер несиені кеңейтумен, яғни депозиттік-чектік эмиссиямен өтей алады. Нәтижесінде ақша санының өсуімен олардың құнсыздануы орын алады.

2. Бір жағынан трансұлттық корпорациялар ретінде жеке биліктік ірі институттардың пайда болуы, екінші жағынан кәсіпорындардың пайда болуы. Қандай да монополист бағаның жоғарғы дәрежесін ұстап тұруға мүмкіндік беретін тапшылықтың болуын қалайды. Кәсіподақтар да өздерінің мүшелерін қолдау мақсатында осындай саясатты жүргізеді. Бұл баға мен жалақының өсуіне алып келеді.

3. Тауар тапшылығы сұраныстың ұсыныстан алшақтануына алып келеді және осының негізінде бағаның өсуі.

4. Жалақының өсуінің еңбек өнімділігінің өсуінен алшақтығы

5. Ұлттық экономиканың ашықтығының өсуі және әлемдік шаруашылық байланыстардың кеңеюі "импортталған инфляцияның" қауіптілігін тудырады.

6. Қағаз ақшалардың эмиссиясына бақылаудың болмауы. Бұл нарықта тауармен қамтамасыз етілмеген ақша массасының пайда болуына алып келеді. Нәтижесінде тауарларға баға өсіп, инфляциялық процестерге негіз пайда болады.

7. Экономиканың рационалдық емес құрылымы. Инфляцияның пайда болуы ішкі және сыртқы себептерге байланысты. Инфляцияның сыртқы себептеріне сыртқы саудадан түсетін түсімдердің қысқаруы, төлем және сыртқы сауда балансының теріс сальдосы жатады. Ішкі себептеріне халықшаруашылық құрылымдарының деформациясы және шаруашылық механизмнің кемшіліктері жатады.

Қазақстан Республикасындағы өтпелі кезеңдегі инфляция себептеріне мыналарды жатқызуға болады:

- ұлттық экономикада өндірістің терең құлдырауынан болған тауар тапшылығы;

- өндірілген өнімдерге энергетиканың, материалдардың, еңбектің жоғарғы мөлшерде жұмсалуы;

- өз тауарлары мен қызметтеріне бағаны негізсіз көтеруге мүмкіндік берген жеке тауар өндірушілер монополизмі;

- мемлекеттік бюджеттің тапшылығы, оны бүркемелеу үшін мемлекет қағаз ақша шығарады;

- мемлекеттің өнімсіз шығындарының жоғарғы деңгейі;

- басқа мемлекеттердегі экономикалық дағдарыстардың ықпалы.

Инфляцияның бірнеше түрлері бар. Инфляция ашық және басыңқы инфляция деп бөлінеді.

Ашық инфляция- еркін баға құрылымы экономикасына тән және тауар мен қызмет көрсетуге үнемі бағаның өсуін байқатады. Егер макроэкономикалық тепе-теңділік сұраныс жағына қарай өзгерсе және тұрақты бағаның өсуімен байқалса, онда бұны ашық инфляция деп атаймыз. Ашық инфляция бірнеше көрсеткіштер бойынша жіктеледі:

1.Бағаның өсу қарқыны

2.Әртүрлі тауар топтары бойынша бағаның өсу деңгейінің алшақтауы

3. Инфляцияның күтілуі және алдын-ала болжануы

Бірінші белгі, яғни бағаның өсу қарқыны тұрғысынан инфляция 3 түрге бөлінеді:

• Баяу

• Қарқынды

• Ұшқыр

Баяу инфляция кезінде бағалар баяу өседі (жылына 10%-ке дейін). Инфляция 2-3 % болған жағдайда нарық үшін орынды құбылыс болып табылады. Мысалы, 1992 жылы инфляция Францияда –2,7%, Германия мен АҚШ-та –3,8% құрады.

Қарқынды инфляция кезінде баға жылдам, ырғи-ырғи өседі (жылына 20%-тен 200%-ке дейін). Мұндай инфляцияға жол бермеу керек, себебі ол өте ауыр әлеуметтік-экономикалық салдарға ұшыратады (тұрғындардың өмір сүру деңгейі төмендейді, кәсіпорын күйзеліске ұшырайды).

Ұшқыр инфляция кезінде айналымдағы ақшаның саны мен баға астрономиялық жылдамдықпен 1000% және одан да жоғары өседі.

Екінші белгі бойынша инфляция балансталған және баланстанбаған инфляция болып бөлінеді. Баланстанған инфляцияда әртүрлі тауарлар мен қызметтер көрсетудің бір-біріне қатынасында баға өзгермейді, ал баланстанбаған инфляцияда әртүрлі тауар мен қызмет көрсетудің бағасы бір-бірімен салыстырғанда тұрақсыз және әртүрлі пропорцияда өзгереді. Ол шағын және орта бизнестің дамуына кедергілер келтіреді.

Үшінші белгі бойынша күтілетін және күтілмейтін инфляция болып бөлінеді. Күтілу факторы инфляцияның салдарынан білінеді. Егер фирмалар мен халық келесі жылы баға 5 есе өсетінін білсе, онда тиімді нарық жағдайында олар келесі жылы өздерінің тауар бағасын 5 есе көтереді және ешкім күтілетін инфляциядан зардап шекпейді. Ал күтілмейтін инфляцияда бағаның 10%-ке өсуі экономикалық жағдайды нашарлатады.

Басыңқы инфляция оны кейде жасырын инфляция деп те атайды. Ол жалпылама мемлекеттің бағаны бақылауымен жүзеге асатын инфляция. Сондай-ақ тауар тапшылығы, өнім сапасының төмендеуі, көлеңкелі экономиканың дамуы мен бартерлік іс -әрекетте көрінеді. Басыңқы инфляция мемлекеттің бағаны сұраныс пен ұсыныс тепе-теңдігінен төмен болуын қолдау арқылы пайда болады.

КР-да 1992 жылға дейін жасырын инфляция басым болып, ол кейінірек ашық қарқынды инфляциялық сипатқа ие болды. Сосын ұшқыр инфляцияға ұласты. 1993 жылы инфляция 2260 % құраса, 1994 жылы 1258 %, ал 1995 жыл аяғында теңге тұрақтана бастады, бұл кезде инфляция төмендеп, 56-58 %-ке қысқарды. Инфляция 1996 жылы 30 %-тің маңайында болса, 1997 жылы 20 %, ал 2000 жыл аяғында 7 %-ке тұрақтады. Инфляцияның жалпы деңгейін сипаттайтын тұтыну бағаларының индексі 1997 жылы-11,2 %, 1998 жылы – 1,9, 2000жылы - 9,8, 2001жылы – 6,4 % құрады.

Шетел экономистері сұраныс пен ұсынысқа байланысты инфляцияны екі типке жіктейді:

• Сұраныс инфляциясы

• Ұсыныс инфляциясы

Сұраныс инфляциясы- бағаның жоғарлауы артық сұраныспен түсіндірілуі мүмкін. Барлық қолда бар ресурстар іске қосылғанда сқраныстың өсуі тауар көлемінің ұлғаюына алып келмейді, бірақ өндірілген тауарларға бағаның өсуіне алып келеді.

Ұсыныс инфляциясы- бұл кезде өнім бірлігіне келетін шығындардың көлемі өседі. Шығынның артуы қалыптасқан баға деңгейінде фирмалар ұсынуға дайын өнім көлемін қысқартады. Нәтижесінде өзгеріссіз сұраныс жағдайында тауарлардың ұсынысы қысқарады да баға өседі.

Инфляцияның өлшенуі:

ТБИ а.ж.-ТБИ б.ж.

Инфляция деңгейі (баға индексі)= ------------------------- 100%

ТБИ б.ж.

Инфляцияның табысқа тигізетін ықпалын түсіну үшін ақшалай немесе номиналды және нақты табыс арасындағы айырмашылықты білу қажет. Номиналды табыс – бұл жалақы, рента, процент немесе пайда түрінде алатын ақша саны. Нақты табыс – номиналды табысқа алуға болатын тауарлар мен қызметтердің саны. Егер номиналды табыс баға деңгейіне қарағанда жоғарғы қарқынмен өсетін болса, онда нақты табыс көтеріледі.

3. Жұмыссыздық деңгейі қандай факторларға тәуелді Эконом белсенділік пен жұмыссыздық арасындағы сандық өзара байланысты белгілеген Оукен заңы. Бұл заңға сәйкес жұмыссыздықтың нақты деңгейінің табиғи деңгейден 1-ке өсу ЖҰӨ көлемін 2.5-ке азайтады. Осы 2,5 Оукен коэффициенті деп аталады. Бұл 1 2,5 қатынасы жұмыссыздықтың ЖҰӨ көлемінің төмендеуіне қатынасы болып табылады және жұмыссыздық пен байланысты өнімнің абсолюттік зиянын анықтауға көмектеседі.

Мысалы, құлдырау жылдарында жұмыссыздық деңгейі – 9,5 немесе 6 табиғи деңгейден 3,5 -ке жоғары. Осы 3,5×2,5 Оукен коэффициентіне көбейтіп ЖҰӨ -нің арта қалу көлемі 8,75 құрағанын көреміз. Басқаша айтқанда толық жұмысбастылық жағдайында жұмыссыздық деңгейі болатын болса ЖҰӨ 8,75 көп болған болар еді . Оукен заңы 2 бөліктен тұрады.

1. ЖҰӨ өсімінің белгілі бір шамасы тек қана жұмыссыздық деңгейін өсірмеу үшін қажет. Жұмыс күшінің саны жыл сайын өседі, ал оны қолдану бұл кезде одан әрі өнімді болады. Осы себептер бойынша 2,5 тен 3 -ке дейін нақты ЖҰӨ жыл сайынғы өсімі жұмыссыздықты бұрынғы деңгейде ұстап тұруға қабілетті жаңа жұмыс орындарын құру үшін қажет

2. Қарқынды өсім жұмыссыздықты азайтады, ал өсу қарқынының төмендеуі жұмыссыздардың үлесін ұлғайтады. Егер өсім қарқыны мысалы, 3 тен 5,5% -ке дейін өсетін болса, жұмыссыздық үлесі шамамен 1 % -ке түседі. Оукен заңының маңызды аспектісі оның екінші бөлігі, яғни 2:1 ережесі табылады. 2:1 ережесі жұмыссыздық мәселесін шешу үшін эконом өсім қандай болуы тиіс екендігін көрсетеді.

Айталық, жұмыссыздық үлесі 8%, ал үкіметтің міндеті оны 6%-ке төмендету. Бұл салықтық ынталандыру ақша саясаты арқылы экономикалық өсудің жоғарғы темпіне қол жеткізуді білдіреді. Бірақ экономикалық өсу қандай болуы тиіс? Жұмыссыздық жыл ағымында 2%-ке түсуі тиіс. Бұл үкімет алдағы жылы нақты ЖҰӨ өсу қарқынын шамамен 6,5% деңгейінде қамтамасыз етуі тиіс екендігін білдіреді. Оның 2,5% жұмыссыздық деңгейін өткен жыл деңгейінде сақтау үшін қажет, ал тағы да 4% жұмыссыздық деңгейін 2%-ке қысқарту үшін қажет.

Жұмысбастылық пен инфляция арасында байланыс бар. Бұл байланыс экономист Филлипспен көрсетілген. Қисық инфляция деңгейі аз болған жағдайда жұмыссыздық жоғары, ал инфляция өскенде жұмыссыздық азаятындығын көрсетеді. 1958 ж. Филлипс номиналды жалаќы мен ж±мыссыздыќ арасындаѓы байланысты ќарастырды. Ол келесі шешімге келді: ж±мыссыздыќ дєрежесініњ тµмендеуі, баѓаныњ жєне жалаќыныњ µсуімен бірге болады (Филипс ќисыѓы).

Жалаќы

А

3

жалаќы

2

1

D

1 2 3 ж±мыссыздыќ (%)

Қаншаға инфляция дєрежесі жоғары болса, соншаға жұмыссыздар үлесі төмен. Мемлекеттің араласуы жиынтық сұранысты көбейтіп отырып, жұмыссыздықтың дәрежесін төмендете алады. Осы жағдайда пайда болатын еңбек нарығындағы күйзеліс жалақыны, бағаның инфляциялық өсуіне жағдай жасайды.

Инфляцияны тµмендету үшін сұранысты шектейтін саясат жүргізу керек. Ал ол өндірістің ќысќаруына жєне жмыссыздыќтыњ өсуіне алып келеді. Біраќ тєжірибе кµрсеткендей, бұл жағдай тек қысқа мерзімге тєн. ¦заќ мерзімде (5-10 жыл) жұмыссыздықтың өте төмен дєрежесі инфляцияның өсуінен сақтайды.

Статистика кµрсеткіштері көрсеткендей, инфляцияны 1% төмендету үшін жыл бойы жұмыссыздықтыңтабиғи дәрежесі 2% жоғары болуы керек. Еңбекке деген сұраныс жоғары болған жағдайда өзіне қажетті жұмысшыларды тарту үшін жұмыс берушілер жалақының жоғарғы ставкасын ұсынады. Жұмыссыздық деңгейінің түсуі баға мен жалақы өсіміне әкеледі. Бірақ бұл жағдай қысқа мерзімге тән сипат. Ұзақ мерзімде (5-10жыл ) жұмыспен қамтылудың төменгі деңгейінің өзі инфляция өсімімен сақталмайды. Инфляцияны 1%-ке түсіру үшін жыл бойына жұмыссыздық 2% табиғи деңгейден жоғары болуы тиіс. Бірақ бұл жағдай да бір шешімге келген емес.

Өндірістің терең құлдырауы, яғни экономикалық өсімнің тоқтауы стагнация деп аталады. Инфляцияның стагнациямен қатар жүруі стагфляция деп аталады.

Д.Кейнс айтќандай жєне тєжірибе кµрсеткендей, баяу инфляция экономика ‰шін пайдалы, µйткені аќша массасыныњ өсуі іскерлік белсенділікті ынталандырады, экономикалыќ µсуге жаѓдай жасайды жєне инвестиция процесін тездетеді. Аќшаны шектен тыс шыѓару ќолайсыз жаѓдайларѓа алып келеді. Олар:

1. Байлыќ пен табысты ќайта бµлу;

2. Мемлекеттік кєсіпорындардыњ баѓасы нарыќтыќ баѓадан тµмен болады;

3. Салыќ арќылы аќша құралдарын жасырын т‰рде мемлекеттіњ тєркілеуі;

4. Аќша ќ±ралдарын тездетіп материзациялануы;

5. Экономикалыќ аќпараттыњ т±раќсыздануы;

6. Наќты проценттіњ тµмендеп кетуі;

7. Ж±мыссыздыќ дєрежесімен инфляция дєрежесінің ќарама-ќарсы пропорцияда µзгеруі.

1. Инфляция жаѓдайында несие беру тиімсіз болады. Сондыќтан адамдар ќарыз бермейді, берсе, µте жоѓары процентпен береді.

2. Нарыќтыќ экономиканыњ мемлекеттік секторында жеке секторѓа ќараѓанда µндіріс шыѓындары мен тауарлардыњ баѓасы µте сирек ќарастырылады. Єрбір инфляция темпініњ µсуінде баѓаны µзгертуге, мемлекеттік кєсіпорындар мемлекеттік органдарынан р±ќсат алуы керек. ¦шќыр инфляция жаѓдайында м±ндай механизм техникасы тиімсіз болады. Осыныњ нєтижесінде мемлекеттік сектор мен жеке сектордыњ дисбалансы артады. Мемлекет нарыќќа єсер ететін потенциалдарын жоѓалтады.

3. Салыќ ж‰йесі арќылы мемлекет т±тынушылардыњ табыстарын жинаќтайды. Инфляцияныњ µсу жаѓдайында прогрессивтік салыќ ж‰йесі арќылы єрт‰рлі єлеуметтік топтар мен бизнесті ќосып, номиналды жєне наќты табыстыњ µсуін мемлекет тєркілейді. Б±л мемлекетке жања салыќ зањын алмай-аќ, µскен салыќ соммасын жинауѓа м‰мкіндік береді. Дамыѓан елдерде инфляцияныњ темпіне ќарай салыќтыњ индексациясы жасалады.

4. Фирмалар аќша ресурстарын белсендендіру жоспарын µњдейді. Аќша ќ±ралдарын тездетіп затќа айналдырады. Б±л жаѓдай тауардыњ тапшылыѓын тудырады.

5. Баѓа нарыќтыќ экономиканыњ негізгі индикаторы. Баѓа аќпараты бизнес ‰шін µте мањызды. Инфляция жаѓдайында баѓа ‰немі µзгеріп отырады. Сондыќтан µндірушілер мен т±тынушылар оптималды баѓаны тањдауда жањылысуы м‰мкін. Халыќтыњ экономикалыќ ынтасы тµмендейді.

Аќша ќ±ралдары инфляция салдарынан ќымбаттайды. Бµлек кєсіпорындар, фирмалар инфляциямен к‰ресе алмайды. Сондыќтан б±л проблема мемлекеттіњ макроэкономикалыќ проблемаларыныњ бірі. Мемлекеттіњ алдында екі негізгі с±раќ т±рады:

1. радикалды шаралармен инфляцияны жою;

2. инфляцияѓа бейімделу.

Єрт‰рлі елдер б±л мєселені єрт‰рлі шешеді. Мысалы, ¦лыбритания, АЌШ сияќты елдер инфляциямен белсенді к‰реседі. Мысалы, жалаќыныњ индексациясы жєне баѓаныњ µсуіне баќылау жасау, басќа шараларды ќолданады. Мемлекет секторында табыстыњ индексация саясатыныњ маќсаты мемлекеттік ќызметкерлердіњ, студенттердіњ, зейнеткерлердіњ, єскери адамдардыњ жаѓдайын жеке секторѓа ќараѓанда тµмендетпеу.

Инфляцияны жою ол экономикалыќ ќ±лдыраумен, ж±мыссыздыќтыњ µсуімен жєне инфляциямен к‰ресу. Б±л жолдыњ экономикалыќ жєне єлеуметтік шыѓындары жоѓары, біраќ нєтижесі тиімді.

Тєжірибеде кµп елдер бейімделу жолын тањдайды.

Инфляция – жалпы баѓаныњ µсуімен болатын т±раќты тенденция. Инфляция жаѓдайында баѓаныњ єрт‰рлі типі бірдей µзгермейді. Кейбір баѓалар тез µседі, екіншілері жай µседі, ал енді біреулері µзгеріссіз ќалады.

Дефляция – жалпы баѓаныњ т‰суінен болатын т±раќты тенденция.

Дезинфляция – инфляция дењгейініњ тµмендеуі, с±раныс инфляциясы артыќ жиынтыќ шыѓындарыныњ салдары сияќты пайда болады. Шыѓын инфляциясы µнім бірлігіне орта шыѓындардыњ µсуімен жиынтыќ ±сыныстыњ µсуі негізінде пайда болады.

Инфляцияныњ б±л типі стагфляцияѓа алып келеді, орта шыѓындардыњ µсуі фирма табысын тµмендетеді. Ол жиынтыќ ±сыныстыњ ќ±лдырауына жєне фирманыњ µндірісініњ тµмендеуіне алып келеді. Б±рынѓы жиынтыќ с±раныс дењгейініњ µсуіне жєне инфляция ќарќыныныњ жоѓарылауына алып келеді.

¤ндірістіњ орташа шыѓындарыныњ µсу себептері:

1. Ењбек µнімділігініњ кµбеюімен тењеспейтін номиналды ењбек аќыныњ жоѓарылауы;

2. Шикізатќа баѓаныњ жоѓарылауы;

3. Салыќтыњ µсуімен баѓа салыѓыныњ жоѓарылауы.

С±раныс инфляциясы мен шыѓын инфляциясыныњ сєйкестілігі инфляция спиралін жасайды. М±нда µспелі инфляцияныњ к‰тілімдері беріледі жєне механизмдердіњ ролін орындайды. Бюджеттіњ салыќ немесе аќша-несие экспанциясы с±раныстыњ ќысќа мерзімді реттеуіне баѓытталѓан.

С±раныс инфляциясы жаѓдайында экономикалыќ агенттіктер біртіндеп µз єрекеттерін т‰зетеді. Номиналды жалаќыныњ ставкасыныњ жєне ењбек келісімдеріне инфляцияныњ µспелі к‰тімдеріне сєйкес жоѓарылайды. Номиналды жалаќыныњ ставкасыныњ жоѓарылауы шыѓын инфляциясын µрістету ‰шін негіз болып табылатын µндірістік орта шыѓындардыњ µсуін тудырады. Егер µкімет пен Орталыќ банк инфляциялыќ к‰тулерді басќару ќ±ралдарымен реттемейтін болса, онда баѓа жалаќы негізінде гиперинфляция пайда болады. Ол жоѓары ќарќынды баѓамен сипатталатын, басќарылмайтын инфляцияны кµрсетеді.

¤кімет Орталыќ банктіњ м±ндай сєйкес келмейтін саясатќа сенімсіздігі µтпелі экономикалы елдерге тєн ќасиет к‰тілген жєне к‰тілмеген инфляция, инфляцияныњ наќты кірістерге єсері ќарама-ќайшылыќты мєселе. Кірістерді реттеуде инфляция к‰тілген жєне болжамдалѓан ба, соѓан байланысты єрт‰рлі єсер етеді.