- •1.Техногенді ластану және оның қоршаған ортаға тигізетін әсерін көрсетіңіз.
- •2.Қоршаған орта ауыр металдармен ластануының популяциярға және жеке ағзаларға әсерін көрсетіңіз.
- •3.Ауыр металдардың өсімдіктерге әсерін көрсетіп мысал келтіріңіз.
- •4.Ауыр металдармен ластанған қоршаған ортада қолданылатын физико-химиялық әдістерді келтіріңіз.
- •5.Ортаны ауыр металдармен ластайтың негізгі көздеріне сипаттама беріңіз.
- •6. Ортада ауыр металдардың көп мөлшерде жиналуына өсімдіктер түрақтылығының механизмдерін түсіндіріңіз.
- •7. Ауыр металдардың улылық қасиетіне өсімдікті ағзалардың реакциясын көрсетіңіз.
- •8.Қоршаған орта ауыр металдармен ластануының биоалуантүрлілігіне, популяциярдың жағдайына және жеке ағзаларға әсерін келтіріңіз.
- •10.Индикаторлық организмдер туралы түсінік беріңіз, организмдерді индикатор ретінде қолдану үшін қажетті шарттарды келтіріңіз.
- •9.Микроорганизмдердің, өсімдіктердің, жануарлардың, адамның жасуша цитогенетикалық құрылымдарына техногенді ластанудардың кері әсерлерін бағалаңыз.
- •11. Атмосфераның ластануын бағалауға пайдалынатын тест-жүйелерді келтіріңіз.
- •12.Атмосфераның ластану индексін (али) түсіндіріңіз, мысал келтіріңіз.
- •13. Судың сапасын бағалауға арналған әдістерді келтіріңіз.
- •14. Судын ластану индексін пайдаланып (сли), ауыз су сапасын бағалауды түсіндіріңіз.
- •15. Ауыр металдармен ластанған топырақтың суммарлық ластану индексін (Zc) есептеп бағалауды көрсетіңіз.
- •16. Экологиялык зиянды факторлардың жіктеуін көрсетіп, олардың көрсеткіштерін анықтауға пайдаланылатын тест-жүйелерді келтіріңіз.
- •17. Атмосфераның ластануын анықтайтын физикалық және химиялық әдістерге сипаттама беріп айырмашылығын түсіндіріңіз.
- •18. Гидросфераның ластануын анықтайтын физикалық және химиялық әдістерге сипаттама беріп айырмашылығын түсіндіріңіз.
- •19.Техногенді ластануларға өсімдіктердің тұрақтылығын анықтаудың тест-жүйесін келтіріңіз.
- •20.Индикатор-өсімдіктердің өсу параметрлері бойынша токсинді қосылыстарды анықтау тест-жүйелеріне сипаттама беріңіз.
- •21.Астық дақылды өсімдіктерді тест-жүйе ретінде пайдалану әдістерін көрсітіңіз.
- •22.Ағаштар жапырақтарын тест-жүйе ретінде пайдалану арқылы қоршаған ортаның сапасын бағалауды көрсетіңіз.
- •23. Қалалақ экожүйе жағыдайын өсімдіктердің индикациялық белгілері бойынша анықтауды көрсетіңіз.
- •24.Биомонитор–ағзаларды қолдану үш әдісі бойынша қоршаған ортаның сапасын салыстырмалы түрде бағалаңыз.
- •25. Ең ақпараттық және арзаң биоиндикацияның әдісін келтіріңіз.
- •26.Биоиндикацияның морфологиялық денгейі мен оның көрсеткіштеріне сараптама беріңіз.
- •27.Биологиялық жүйенің көмегімен мекен ететің ортадағы абиотикалық және биотикалық факторларға баға беру әдісі – биоиндикацияға анықтама беріңіз.
- •28.Биотестілеу тест-нысаны болып табылатын ағзалардың жауап қайтару реакциясы арқылы орта сапасын бағалау ретінде көрсетіңдер.
- •29. Өсімдіктердің жапырақ тақшаларында жиналған шаң тозаңдар арқылы қоршаған ортаның ластануын анықтау әдісін түсіндіріңіз.
- •31. Синтетикалық пестицидтердің қолданылу объектілері бойынша жіктелуін (классификациясы) көрсетіңіз. Синтетикалық пестицидтердің негізгі топтарын сипаттаңыз.
- •32. Пестицидтердің токсикалық әсерін бағалау, дозасын тағайындау, ld-50 және ld-100 туралы түсінік беріңдер.
- •33.Пестицидтердің жаңа, жетілдірілген түрлерін синтездеудің себептерін түсіндіріңіз.
- •34. Синтетикалық пестицидтердің табиғатта жинақталу және ыдырау ерекшеліктері, ыдырау мерзімін бағалауды көрсетіңіз.
- •35.Су көздерінің ауыр металдармен және пестицидтермен ластануының жағымсыз экологиялық зардаптарын сипаттаңыз.
- •36. Табиғи объектілердегі ауыр металдардың мөлшерін анықтау әдістерін келтіріңіз.
- •37. Су көздерін ауыр металдармен және пестицидтермен ластанудан қорғау шараларын көрсетіңіз.
- •38. Өсімдіктердің (көкөністердің) нитраттармен ластануын анықтау әдістеріне сараптама жасаңыз.
- •39.Қоршағаң ортаның кешенді белгілерін қылқан жапырақты (қарағай, шырша) өсімдіктер арқылы анықтау әдістерін көрсетіңіз.
- •40.Шаңмен ластанған аймақтың ластану картасын құрастыруды көрсетіңдер.
- •41. Радиациялық, химиялық және биологиялық ластану факторларын көрсетіңіз.
- •42. Алматы қаласының атмосфералық ауасының ластануына сипаттама беріңіз, өткен жылдармен салыстырып болжам жасаңыз.
- •43. Тест-жуйелер арқылы ортаны ластаушы мутагендерді анықтау және бағалау жасаңыз.
- •44. Қоршаған ортаның ластануына әсер ететін өндіріс пен автокөліктердің ластау деңгейін анықтауға тест-жүйелерді пайдалануды көрсетіңдер.
- •45.Биологиялық тәжиребеге дайындалуды келтіріңдер (объектлерді, ертіндлерді, материалдарды дайындау).
- •46.Ортаның модельдық ластану жағдайында өсімдіктердің дәндерін өсіру арқылы анықтады көрсетіңдер
- •47. Қазіргі ғылымның жаңа жетістіктеріне негізделген жаңа инструментальді әдістерді келтіріңіз.
- •48.Қоршаған ортаның мұнай өнімдерімен ластануын анықтау әдістерін талдаңыз.
- •50. Суды органолептикалық қасиеттері бойынша бағалаңыз: құдықтан алған судың иісі 3 балл, дәмі 3 балл, түсі 350, лайлануы 2,5 мг/л.
- •51.Өзеннен алған судың микробиологиялық көрсеткіштері: омч – 1100, коли индексі - 5. Судың микробиологиялық көрсеткіштері бойынша эпидемиологиялық қауіпсіздігін бағалаңыз.
- •57. Ауылды жерде ауыз су құрамындағы нитраттар мөлшері 90 мг/л (2 пдк). Ауыл тұрғындары қандай ауруларға шалдығуы мүмкін екенін болжаңыз.
- •58.Газды хроматаграфиялық əдіспен жануарлар ұлппалардан фенилпиразолын анықтауды көрсетіңіз
- •59.Газды хроматаграфиялық əдіспен өсімдіктерден фенилпиразолды анықтауды көрсетіңіз.
- •60. Газды хроматаграфиялық əдіспен топырақтан фенилпиразолды анықтауды көрсетіңіз.
35.Су көздерінің ауыр металдармен және пестицидтермен ластануының жағымсыз экологиялық зардаптарын сипаттаңыз.
Дүниежүзілік су қорларының ластануы бүкіл адамзат қауымын алаңдатып отыр. Бұл мәселе Қазақстанға да тән. Судың ластануы көп түрлі әрі ең соңында су экожүйесін бүлдірумен аяқталады.
Су айдындарының ластануын былайша топтайды:
биологиялық ластану: өсімдік, жануар, микроорганизмдер және аш бейімді заттар;
химиялық ластану: уытты және су ортасының табиғи құрамын бүлдіретіндер;
физикалық ластану: жылу-қызу, электр-магнитті өріс, радиоактивті заттар.
Судың сапасы, ластану деңгейі үнемі бақылауға алынып отырады. Судың құрамындағы химиялық қоспалар, тұздық құрамы, еріген бөлшектер, температура әр түрлі болуы мүмкін.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ауыз судың 100-ден астам сапалық көрсеткішін ұсынған. Ал Қазақстанда ауыз су сапасы МемСТ 287482 бойынша 30 міндетті көрсеткішпен анықталады.
Лас сулардың ішінде тұрмыстық сарқынды суларда органикалық заттар 58%, минералдық заттар 42 тей болады. Өнеркәсіпте пайдаланылатын сулар мен синтетикалық жуатын заттармен сулардың ластануы өте қауіпті. Бұлар –химиялық ластану көздері. Соның ішінде сулы экожүйелердің пестицид, гербицид және басқа да химиялық улы препараттармен ластануы Қазақстанда кең етек алған. Мәселен, мақта мен күріш, жеміс- жидек, бау-бақша, теплица (жылы жай) зиянкестеріне қарсы бұрынғы Кеңес үкіметі кезеңінде өте көп химиялық заттар пайдаланылған Нәтижесінде, су ластанып, оның сапасы мен микрфлорасы және микрофаунасы, ірі хайуанаттар, құстар зардап шеккен. өз кезегінде химиялық заттардың зиянды қосылыстары азық –түлікпен адам организмін кері әсерін тигізді.
Жер асты суларында әртүрлі жұқпалы аурулар тарататын микробтар, вирустар кездеседі.
Судың ластануы органолептикалық күшінің қасиетінің өзгерісінде көрінеді, олардың үлкеюі және құрамында сульфат, хлоридтер, нитрат, уытты ауыр темірлер, азайып, еріп, ауаға араласып, тарап кетті де, соның әсерінен радиоактивтік элементтері, ауру туғызатын бактериларжәне т.б. ауыр лас заттар бар.
Су қорына аса қауіп-қатер туғызатындар: мұнай, пестицидтер, түсті металдардың, күрделі химиялық қосылыстары. Әсіресе, оның құрамында әртурлі зиянды заттар көп. Өнеркәсіптік өндіріс орындарымен қатар ауыл шаруашылығы өндіріс орындарының су қорына тигізетін әсері де молшылық. Ал лас суларды ауыл шаруашылығына пайдаланудыңда зияны өте көп. Мысалы, ауыл шаруашылығы дақылдарын ластаған сулармен суару, біріншіден олардың шығымдылығы өте төмен, ал екіншіден адам денсаулығына қауіпті болады. Сонымен қатар топырақтың тұздылығы көтеріледі, топыраққа биохимиялық процестердің жүруі төмендейді. Сулардың ластануы әсіресе балық қорына тікелей зиян келтіреді.
Ауыр металдар – қоршаған ортаға көп мөлшерде түскенде организмдерді уландыратын металдар. Ауыр металдардың топырақта таралуы көптеген факторға байланысты, негізінен, метеорологиялық жағдайға, ластаушы көздің табиғаты мен топырақтың геохимиялық қасиеттеріне әсер етеді.
.Мысалы, 1953 жылы Жапонияның Минамат деп аталатын шығанағының жағалауында тұратын балықшылардың және олардың отбасы мүшелерінің орталық жүйке жүйесі аурумен ауырғандар саны күрт өсе түскен: аурулардың көру қабілеті нашарлап, қол-аяқтары жиі-жиі ұйып, жүріс-тұрысы шатқаяқтап, сөздері түсініксіз болып қалған. Олардың ішінде қатты ауырғандарының тіпті көздері мүлде көрмей, өліп кеткендері де болған. Кейін дәрігерлер мен ғалымдар, Минамат шығанағына құйылған химия комбинатының ақаба суында сынаптың мөлшері өте жоғары болғанын дәлелдеген.
Жапонияда балықтардың сынаппен ластануы күрделі минамат
ауруын тудырды. Соның салдарынан шығанақтағы су өсімдіктері шіріп, улы метилсынапқа айналған. Метилсынап қоректік тізбекке түсіп, бактериялардан ұсақ организмдерге, атап айтқанда: шаяндарға, балық шабақтарына, одан ірі балықтарға өтіп, оларды азық еткен адам организміне түскен. Сөйтіп, метилсынап адамдардың миында бірте-бірте жинақталып, осы аурудың пайда болуына апарып соққан. Сол себептен бұл ауруды «минамата ауруы» деп атағаИракта фунгицидпен дəріленген бидайдан жасалған наннан
улану жағдайлары байқалған. Минералды тыңайтқыштардың жоғары
мөлшерін қолдану улануды жəне əртүрлі ауруларды тудырады.
Пестицидтер (латын сөздерінен пестіс – жұқпалы ауру, цаедо - өлтіремін) – мәдени өсімдіктерді зиянкестерден, паразиттерден, арамшөптерден, аурулардан және микроорганизмдерден қорғау үшін қолданатын барлық химиялық қосылыстар. Пестицидтерді пайдалану ауылшаруашылық өнімдерін 18-20% сақтайды. Қазіргі кезде оларды көп қолданатын болғандықтан биосфера мен адамдарға зияны тиіп жатыр. Оларды пайдаланбай өнім алуға мүмкіндік жоқ, себебі зиянкестер өте көбейіп кетті. Бунақденелілер пестицидтердің бір түріне тез бейімделетін және ол қасиетін ұрпағына бере алатын қабілеті бар. Сондықтан пестицидтерді қолданарда зиянкестердің түріне қарай таңдап алу керек.
Суға түсу жолдары топыраққа себілген пестицидтер жел арқылы су көздеріне тарайды.
