4 Жанр эсэ ў сучаснай украінскай літаратуры

Сярод літаратурных жанраў, якія знаходзяцца на памежжы мастацкіх і тэарытычных тэкстаў, эсэ можа служыць узорам арганічнага аб’яднання ўсіх тыпаў славеснай творчасці.

Развіццё жанру эсэ ў літаратуры звязана з адкрыццём унутранага быцця чалавека.

Асноўнымі прыкметамі эсэ з’яўляюцца: вольная кампазіцыя, падкрэсленая індывідуальная пазіцыя аўтара, яго індывідуальны стыль, паколькі апошні адлюстроўвае унікальнасць асобы пісьменніка.

Асаблівую папулярнасць жанр эсэ атрымаў у дваццатым стагоддзі. Сучасныя даследчыкі мастацкай творчасці звяртаюць увагу на татальную “эсэізацыю” літаратуры.

Усё часцей у форме эсэ падаюць свае літаратурна-крытычныя ацэнкі сучаснай літаратуры і мастацкія крытыкі.

Адным з увасабленняў жанру эсэ ў сучаснай літаратуры з’яўляюцца запісы ў інтэрнэт-дзённіках, блогах.

Спробы азначэння гэтага жанра сёння застаюцца дыскусійнымі.

Сучаснае эсэ адначасова мяжуе з паэтычнай прозай, узорамі філасофскіх трактатаў і навуковых даследванняў.

Адпаведна з сучаснай літаратуразнаўчай класіфікацыяй, вылучаюць эсэ:

• асабістае, заснаванае на ўласным вопыце аўтара, у ім раскрываюцца аспекты аўтарскай індывідуальнасці, ствараецца суб’ектыўны погляд на праблему;

• апісальнае, у выглядзе кароткага біяграфічнага нарыса пра мясцовасць або падзеі, яно інтрыгуе чытача незвычайнасцю тэмы апісання, новым поглядам на вядомы прадмет;

• інфарматыўнае, дзе ўвага сканцэнтравана на тлумачэнні аўтарскай ідэі, раскрыцці аўтарскага погляду і досведу;

• крытычнае, якое адначасова аналізуе і ацэньвае твор або падзею, мэта аўтара тут – лепш растлумачыць прадмет абмеркавання і пераканаць чытача ў правільнасці аўтарскай пазіцыі;

• параўнальнае, дзе даследуюцца падобныя прадметы, абгрунтоўваецца выбар, апісваецца светапогляд і жыццёвая філасофія аўтара;

• літаратурнае (мастацкае, белетрыстычнае), якое характарызуецца як твор немастацкай літаратуры з аўтарскай вобразнасцю, жаданнем стварыць эфект мастацкай літаратуры.

Акрамя таго, у заходнееўрапейскім літаратуразнаўстве існуюць і іншыя класіфікацыі жанра эсэ.

Выдзяляюць апавядальнае, драматычнае і паэтычнае эсэ.

У першым з іх аўтар становіцца апавядальнікам, які гаворыць пра людзей і падзеі. У другім, якое мае форму дыялогу або полілогу, аўтар амаль знікае. Трэцяе пішацца хутчэй для сябе, чым для іншых.

Апошнім часам даследчыкі пачынаюць таксама вылучаць эсэ-роздум, эсэ-апавяданне, эсэ-размову, эсэ-маналог і эсэ-дыялог, эсэ-артыкул, эсэ-ліст, эсэ-тлумачэнне, эсэ-часопіс і інш.

Як лічыць І. Старавойт, эсэістыка з’яўляецца “саматлумачэннем літаратуры”.

Вызначальны парадокс эсэістычнай формы мыслення заключаецца ў тым, што індывідуальнасць знаходзіць тлумачэнне ў тым, што трэба абгрунтаваць, – у самой сабе.

У гісторыі ўкраінскай літаратуры да жанру эсэ звярталіся У. Вінічэнка, Я. Маланюк, У. Самчук, Ю. Шавялёў, В. Пятроў, Я. Сверсцюк, Ю. Ліпа і інш.

На думку Г. Швец, вытокі жанра эсэ ва ўкраінскай літаратуры трэба шукаць у старажытнай літаратуры эпохі барока.

Росквіт жанра эсэ ў сучаснай украінскай літаратуры прыпадае на канец 1980-х-1990-я гг.

Ранняя ўкраінская эсэістыка прысвечана ў асноўным праблемам дзяржавастварэння, духоўнага адраджэння і нацыянальнай ідэнтычнасці, якія лагічна звязваліся з пытаннямі гісторыі, культуры і мовы.

Украінская эсэістыка сёння паступова пазбаўляецца ад грамадскага пафасу, развіваецца ў некалькіх тэматычных накірунках.

Нестандартныя літаратуразнаўчыя эсэ ў сучаснай украінскай літаратуры стварылі Г. Грабовіч, К. Маскалец, І. Андрусяк, І. Бондар-Цярэшчанка, А. Бойчанка, Т. Прахаська, В. Небарак, У. Эшкілеў, Я. Галабародзька, У. Цыбулька, Т. Возняк, В. Мядзвідзь, Я. Пашкоўскі і інш.

Культуралагічную праблематыку закранаюць у сваіх творах А. Грыцэнка, А. Пахлеўска, Л. Ушкалаў, Ю. Іздрык.

Спрэчныя сацыяльныя і гістарычныя пытанні адлюстраваны ў эсэ Я. Грыцака, Ю. Шапавала, М. Рабчука, Л. Кастэнка, М. Стрыхі.

Найбольшую вядомасць у сучаснай украінскай літаратуры атрымала эсэістыка Ю. Андруховіча і А. Забужка.

Эсэ А. Забужка створаны пераважна на літаратурным матэрыяле і прадстаўляюць сабой “сінхронныя рэфлексіі”. У творах пісьменніцы адбываецца крышталізацыя сэнсу бягучых культурных змен, падаецца “інтэлектуальны партрэт эпохі”.

Эсэістыка Ю. Андруховіча з’яўляецца своеасаблівай “кнігай назіранняў” над сучаснымі асаблівасцямі еўрапейскага культурна-гістарычнага ландшафту. Эсэ Андруховіча адметныя спробай аўтара вызначыць галоўныя вехі ўкраінскай актуальнай культуры, асэнсаваннем уласнага “часу і месца” на карце Усходняй Еўропы.

Лекцыя 2 Сучасная ўкраінская проза

1 Тыпалагічная характарыстыка сучаснай украінскай прозы

2 Уплыў паэтыкі постмадэрнізму на сучасную ўкраінскую прозу

3 Развіццё ўкраінскай гістарычнай прозы

4 Сучасная “жаночая” проза