7 Тақырып. Өндіріс пен өткізуді талдау

Өнім өндірудің өзіндік құнына бола өсуі өндірістің экономикалық тиімділігінің жалпылама көрсеткіштерінің бірі болып табылады. Өндірісті кеңейту, ең алдымен, техника мен материалдарды біршама тиімді пайдалану, еңбек өнімділігін арттыру есебінен болады.

Өндіріс көлемі мен өнім сатуды экономикалық талдаудың негізгі міндеттері мыналар болып табылады: өнімнің көлемі, құрылымы мен сапасының негізгі көрсеткіштері бойынша динамиканы бағалау; бизнес-жоспардың көрсеткіштерінің тепе-теңділігін, олардың орындалуы мен шынайылығын бағалау; өндіріс көлемі мен өнім сату көрсеткіштеріне негізгі факторлардың әсер ету дәрежесін анықтау; өнім әкелу бойынша келісім-шарттық міндеттемелердің орындалуының көрсеткіштерін бағалау; өнімді сату көлемін арттыру, оның ассортименті мен сапасын жақсарту бойынша ішкі шаруашлыық резервтерді пайдалану бойынша шаралар дайындау.

Өндіріс пен сатуды талдаудың көздері болып статистикалық есептің келесі формалары табылады: өнеркәсіптік өнім туралы есеп (Ф1п); өнім өндіруге кететін шығындар туралы есеп (5-з); өнеркәсіптік өнімге баға туралы есеп (1ЦП); сапа мен ассортимент туралы статистикалық мәліметтер, өндірістің ырғақтылығы, кешенділігі туралы жедел есептеу мәліметтері, натуралдық және құндық көріністеріндегі товарлар мен дайын заттардың қозғалысы туралы бухгалтерлік есептің бастапқы формалары, товар әкелу, рекламация, сапа сертификаттары туралы шарттар.

Өндіріс және сату көрсеткіштері натуралдық, шартты-натуралдық және құндық бағаларда анықталады.

Жаппай өнім – аяқталмаған өндірісті қосқандағы бүкіл өндірілген өнім мен орындалған жұмыстардың құны.

Жаппай өнім құрамына мыналар кіреді: дайын заттар, жартылай фабрикаттар, сыртқа шығару, аяқталмаған өндіріс қалдықтарын өзгерту.

Товар өнімі – сыртқа жіберуге арналған өнім. Жаппай өнім товар өнімінен аяқталмаған өндіріс қалдықтарын өзгертуге ерекшеленеді.

Егер сатып алушыға өнімді меншікті өндіру берілген болса, сонымен қатар үлкен сенімділікпен мәміле бойынша күтілетін табыстар мен шығындарды бағалауға мүмкіндік бар болса және экономикалық ұтысты субъект ала алатын мүмкіндік бар болса, онда өнім сатылған деп саналады. Сатылған өнім мен товарлық өнім арасындағы өзгеріс дайын немесе сатылмаған өнім қалдықтарының өзгерісіне тең болады (товарлық өнім кәсіпорынның ағымдағы шынайы көтерме бағаларда (ҚҚС-сыз), жоспарда қабылданған көтерме бағаларда, кәсіпорынның тұрақты көтерме бағаларында есептеледі).

Көрсеткіштердің сенімділігін тексеру үшін баланстық тепе-теңділік формуласы пайдаланылады:

О_ГПбаст + ТП = РП + О_{ГП соңғы} + В ,

мұндағы

О_ГПбаст – кезең басындағы сатылмаған дайын өнім қалдықтары; О_{ГПсоңғы} – кезең соңындағы сатылмаған өнім қалдықтары;

ТП – товарлық өнім;

РП – сатылған өнім;

В – басқа да кетістер.

Талдау барысында өндіріс бойынша жоспардың орындалуы тексеріледі:

өндірістің жоспарланған көлемі

К_{орындалу} = -----------------------------------------------------

Осы құрал-сайманнан шығаруға болатын

өнімнің ең жоғарғы көлемі

Ортақ пікір бойынша, өндірістік қуаттылық 85 пайызға пайдаланылуы керек.

Өндіріс көлемін талдау жаппай өнім мен товарлық өнім динамикасын, өсім мен өсудің базистік және бағалық қарқындарын есептеуді зерттеуден басталады.

Динамиканың бүкіл көрсеткіштерін, орта деңгейлерді есептеуге болады.

Товарлық өнімнің (жаппай өнімнің) динамикасын графикалық түрде де көрсетуге болады.

Сонымен бірге шынайы мәліметтерді көлемі, ассортименті, сапасы, өсуші қорытындысы және т.б. бойынша жоспарлы мәліметтермен салыстыра отырып, талданып жатқан мерзімдегі жоспардың орындалуын бағалауға болады.

Номенклатура - өнеркәсіптік өнімнің республикалық жіктемесінде өнімнің сәйкес түрлері үшін бекітілген зат атаулары мен олардың кодтарының тізімі.

Ассортимент - әрбір түрінің шығарылу көлемі көрсетілген өнім атауларының тізімі, өлшемі, өңдеу сапасы, сорты және т.б. бойынша өзара ерекшеленетін өндірілітені заттардың құрамы.

Шығару бойынша жоспардың орындалуы кәсіпорын осы жоспарды көлемі бойынша да, ассортименті бойынша да орындағанында табысты деп саналады.

Ассортименті бойынша доспарды пайыздық орындаудың бірнеше әдістері бар:

а) ассортименттіліктің коэффициентін анықтау:

б) ең төменгі пайыз әдісі;

в) алынған позициялар санына қарай – жоспар орындалған номенклатуралық позициялар санының жоспарда көзделген номенлктарулық позициялар санына қатынасы:

Ассортимент бойынша жоспардың орындалмауының себептері ішкі және сыртқы болуы мүмкін.

Сыртқыларға нарық конъюнктурасы, өнімнің жеке түрлеріне сұранысты пайдалану, материалдық-техникалық қамсыздандырудың күйі, кәсіпорынның өндірістік қуаттылығын оған байланысты емес себептерге бола уақтында енгізбеуі жатады.

Өнімнің жеке түрлері бойынша жоспардың орындалуының біртексізділігі оның құрылымының өзгеруіне әкеледі, яғни оның жалпы шығарылуындағы жалпы заттардың арақатынасының өзгеруіне. Құрылымы бойынша жоспарды орындау – ол өнімнің шынайы шығарылуында оның жеке түрлерінің арақатынасының жоспарланған арақатынасын сақтауды білдіреді.

Өндіріс құрылымының өзгеруі бүкіл экономикалық көрсеткіштерге үлкен әсер етеді: құндық бағасындағы шығару көлеміне, материалауқымдылыққа, товар өнімінің құнына, табысқа, рентабельділікке. Егер қымбат товарлардың үлесі артатын болса, ол сатылған өнімнің көлемінің артуына әкеледі, яғни табыс өседі.

Комплекттілік деп өндірістің соңғы сатысында бір номенклатуралық позицияға жиналатын детельдардың, жартылай фабрикаттардың және заттардың жеке түрлерінің өндіріс көлемдері арасындағы белгілі бір арақатынасты айтады.

Комплекттілік деңгейін есептеу заттың әрбір түрінің шынайы шығарылған көлемінен комплекттілік бөлікті алып тастауға негізделген.

Ырғақтылық - өнімді кестеге сәйкес жоспарда көзделген көлемдер мен ассортименттерде шығару.

Ырғақсыздық өнім сапасын азайтады; аяқталмаған өндіріс көлемін ұлғайтады және қоймадағы аяқталмаған өндірістің жоспардан тыс қалдықтарын ұлғайтады, оның салдарынан капитал айналымы тежеледі; келісім-шарт бойынша қою орындалмайды және кәсіпорын уақытында өнім жібермегені үшін айыппұл төлейді, табыс уақытында түспейді, еңбекақы қоры артығымен шығындалады (тоқырау және шамадан тыс жұмыс үшін ақылар есебінен). Мұның бәрі қаржылық күйдің нашарлауына, өзіндік құнның өсуіне және табыстың азаюына әкеледі.

Ырғақтылық көрсеткіштері тура және жанама болады.

Тура – ырғақтылық коэффициенті, вариация коэффициенті, бейырғақтылық коэффициенті, айлық шығарыстағы әрбір декадада өнім өндірудің үлес салмағы.

Жанама – шектен тыс жұмыс үшін ақы, тоқырау үшін ақы, ақау шығындары, уақтыныда жібермеу үшін айыппұл, қоймалардағы дайын өнімнің шектен тыс қалдықтарының болуы.

Бейырғақтылық коэффициенті өнім шығарудағы модуль бойынша әрбір күндегі (декада және т.б.) жоспардан оң және теріс ауытқулардың сомасы ретінде анықталады.

Кәсіпорын ырғақтылығы неғұрлым төмен болған сайын, оның бейырғақтылық көрсеткіші соғұрлым жоғары болады.

Бейырғақтылықтың ішкі себептері – кәсіпорынның ауыр қаржылық күйі, ұйымдастырудың, технологияның, материалдық-техникалық қамсыздандырудың, сонымен бірге жоспарлау мен бақылаудың төмен деңгейі.

Сыртқы - әкелушлердің шикізаттар мен материалдарды уақытында әкелмеуі, кәсіпорынның еркінен тыс энергоресурстардың жетіспеуі.

Қолдан жіберілген мүмкіндіктерді бағалау үшін жоспарлы шығарудан есептелген шығару алынып тасталады.

Әдебиеттер:1,3,4 ,5, 6, 10, 12,15,16,17

8- тақырып. Еңбек ресурстарының қамтамасыз етілуін талдау

Еңбек ресурстарының құрмын, құрылымын және қозғалысын талдау

Персонал – бұл берілген кәсіпорында тұрақты жұмыс істейтін қызметкерлердің құрамы. Персоналдың саны мен кәсіптік құрамына:

- шығарылатын өнімнің түрі;

- шығарылатын өнімнің мөлшері әсер етеді.

Қызметінің түріне (негізгі және негізгі емес) байланысты кәсіпорындардың персоналы екі топқа бөлінеді: өнеркәсіптік-өндірістік (ӨӨП – негізгі қызмет персоналы) және өнеркәсіптік кәсіпорынның балансында тұрған, өнеркәсіптік емес ұйымдардың персоналы (негізгі емес қызмет персоналы).

Жұмыскерлердің өндірістік процесте орындайтын қызметтері мен роліне байланысты ӨӨП келесі категорияларға бөлінеді:

- жұмысшылар – өндірістің өндірістік процесіне тікелей қатысатын, сондай-ақ қызмет көрсететін немесе өндірістік процестің өтуі үшін қажетті жағдайлар тудыратын тұлғалар;

- инженерлік-техникалық жұмыскерлер (ИТЖ) – өндірісті техникалық және ұйымдастырушы басқаруды жүзеге асыратын тұлғалар;

- қызметкерлер – әкімшілік-шаруашылық қызметтерді, сондай-ақ есепке алу, жабдықтау, өткізу қызметтерін орындайтын жұмыскерлер;

- кіші қызмет көрсетуші персонал (КҚП) – бөлмелерді жинаумен және жылытумен, жұмыскерлерге және басқарушы құрамға қызмет көрсетумен айналысатын жұмыскерлер;

- оқушылар – білікті жұмыскерлер мен қызметкерлердің басшылығымен жеке немесе ұжымдық оқудан өткен тұлғалар;

- күзет – вахтерлік, күзетшілік және өрттен қорғау штатында тұратын және берілген кәсіпорыннан жұмысақы алатын тұлғалар.

Жұмысшылар, өз кезегінде, өндірістік процестің жеке буындары бойынша бөлінеді.

Талдауда қойылған мақсаттарға байланысты еңбек ресурстар санының әртүрлі кқрсеткіштерді пайдаланылады: тізімдік, жұмысқа келген және шынайы жұмыс істеушілер саны. Барлық үш көрсеткіштер жұмысшылар категориясы бойынша есептетеледі, ал жұмыскерлердін басқа категориялары бойынша тізімдік саны анықталады.

Тізімдік санына бір немесе одан да көп күнге тұрақты, маусымдық немесе уақытша жұмысқа қабылданған жұмысшалардың саны және кәсіпорында еңбек ақы алатын жұмыс істейтін кәсіпорын иеленушілері жатады.

Тізімдік санына жатпайтындар: қосалқы жұмыс істейтіндер, өндірістен шегеріліп оқуға жіберілгендер, жұмыс істемейтін кәсіпорын иеленушілері, бір реттік жұмыс істейтіндер және басқалары.

Тізімдік саны тұрақты мөлшер болмайды, өйткені жұмысшыларды қабылдау және босату жүргізіліп жатады, сондықтан еңбек ресурстарын тиімді пайдалануын, еңбектін техникалық қаруландырылу деңгейін бағалау үшін жұмыскерлердің орташа тізімдік саны пайдаланылады.

Жұмыскерлердің орташа тізімдік саны ( ) келесідей есептеледі:

мұндағы Д_К – кезендегі күнтізбелік күндер саны, күндер;

N_t - кезендегі әр бір күнтізбелік күндегі жұмысшылардың тізімдік саны, адам.

Жұмысшылар категориясы үшін жұмысқа келгендердің орташа саны және жұмысшылардың шынайы жұмыс істеген орташа саны көрсеткіштерді есептеледі.

мұндағы N_яв– жұмысқа келгендердің орташа саны, адам;

ЧД_яв – жұмысқа келгендер адам-санының сомасы, адам – күндер;

Д_раб.- жұмыс күндер саны, күндер.

мұндағы N_факт– жұмысшылардың шынайы жұмыс істеген орташа саны, адам;

ЧД_раб – жұмыс істеген адам – күндердің сомасы, адам – күндер;

Д_раб.- жұмыс күндер саны, күндер.

Жұмысқа келу саны тізімде тұрған адамдардан қанша адам жұмысқа келгенін көрсетеді.

Жұмыс істейтіндердің шынайы саны жұмысқа келгендерден қанша адам жұмысқа кіріскен екендігін көрсетеді.

Жұмысқа келгендер санымен шынайы істеген саны араларындағы ауытқу жалпы күндік тұрып қалу күндері бар екендігін дәлелдейді.

Кәзіргі уақытта кәсіпорындарда жұмыскерлердің екі категориясы болады: жұмысшалар және қызметкерлер. Жұмысшылар – материалдық құндылықтарды жасау үрдісіне тікелей қатысатын тұлғалар, сонымен бірге жөндеу жұмыстарын, жүкті тасымалдау, материалдық қызметтерді көрсететін адамдар саны жатады. Қызметкерлердің құрамында басшылар, мамандар және өндіріс үрдістерін басқару және ұйымдастырумен айналысатын қызметкерлер болады.

Жұмыс күшінің қозғалысын сипаттау үшін келесідей шартты көрсеткіштердің динамикасы талданып және есептеледі.

Шартты көрсеткіштерге қатысты болады:

а) қабылдау айналымы бойынша коэффициент төмендегі формула бойынша есептеледі:

мұндағы - қабылдау айналымы бойынша коэффициент;

- кезеңдік жұмысқа қабылданған жұмыскерлер саны, адам

- жұмыскерлердің орташа тізімдік саны, адам.

б) жұмыстан кету бойынша айналым коэффициенті төмендегідей формула бойынша есептеледі:

мұндағы - жұмыстан кету бойынша айналым коэффициенті;

- кезеңдік жұмыстан босатылған жұмыскерлер саны, адам

- жұмыскерлердің орташа тізімдік саны, адам.

в) мамандардың ағымдағы коэффициенті төмендегідей формула бойынша есептеледі:

,

мұндағы - мамандардың ағымдағы коэффициенті;

- өз еркімен жұмыстан босатылған жұмыскерлер саны және еңбек тәртібін бұзғаны үшін, адам;

- жұмыскерлердің кезеңдік орташа тізімдік саны, адам;

г) жұмыс күшін ауыстыру коэффициенті төмендегідей формула бойынша есептеледі:

,

мұндағы - жұмыс күшін ауыстыру коэффициенті

д) жұмыскерлердің тұрақты құрамының коэффициенті төмендегідей формула бойынша есептеледі:

,

мұндағы - жұмыскерлердің тұрақты құрамының коэффициенті;

- жыл бойы қайта жұмыс жасаған жұмыскерлер саны, адам;

- кезең соңында жұмыскерлердің тізімдік саны, адам;

Жұмыс уақытын пайдалануды талдау

Жұмыс уақытын есептеуде жұмыс уақыты қорының келесі түрлері есептеледі: күнтізбелік, номиналдық (табельдік) және максималдық мүмкіндік.

Жұмыс уақытын күнтізбелік қоры жұмыс адам күндерден және барлық себептерге байланысты жұмысқа келмеген күндерден тұрады.

Номиналдық (табельдік) жұмыс уақыты қоры күнтізбелік жұмыс қорынан мереке және демалыс адам – күндерін жегерген күндер.

Максималдық мүмкін жұмыс уақыты қоры табельдік жұмыс уақыты қорынан кезекті демалыс күндерін жегерген күндер.

Еңбек ресурстарын толығымен пайдалануды бір жұмыскердің орындаған сағаты мен күнін саны бойынша бағалауға болады, сондай-ақ, жұмыс уақытын пайдалану қорының деңгейі бойынша. Мұндай талдаулар жұмыскерлердің әрбір санаты бойынша, кәсіпорын бойынша толықтай және әрбір бөлімше бойынша жүргізіледі.

Жұмыс уақытының қоры (ФРВ) жұмыскерлер санына (ЧР), орта жылдағы бір жұмыскердің жұмыс жасаған күнінің санына (Д) және жұмыс күнінің орташа ұзақтылығына (П) тәуелді болады.

Кәсіпорында адам-күндермен және адам-сағатымен есептелген жұмыс уақытын пайдалану мәліметтері бойынша жұмыс уақытын пайдаланудың келесі көрсеткіштері есептеледі:

1. жұмыс кезеннің орташа ұзақтылығы;

2. жұмыс күннің орташа ұзақтылығы;

3. тізімдік бір жұмыскердің орташа жұмыс сағаты.

Жұмыс кезеннің орташа ұзақтылығы келесідей анақталады

мұндағы ЧД_отр – жұмыс істеген адам күндер, адам-күндер;

N – жұмыскерлердің орташа тізімдік саны.

Жұмыс кезеннің орташа ұзақтылығы бір жұмыскерге келетін орташа жұмыс күндер санын айқындайды. Осы көрстекіштін мөлшерінің жоспар немесе алдынғы кезеннің нақты шынайы уақытынан ауытқуы жұмыс уақытын пайдалану деңгейінің өзгерісін анықтайды.

Бір жұмысшының орташа жұмыс күндері келесі формуламен есептеледі

( )

,

мұндағы ЧД_К – күнтізбелік қор, адам-күндермен;

ЧД_пр - мереке және демалыс адам-күндер;

ЧТ_Н – манызды себептерге байланысты келмей қалу адам-күндер;

ЧТ_п – адам-күндерінің жоғалуы;

ЧР – жұмысшылардың орташа тізімдік саны.

Еңбек сыйымдылығын талдау

Еңбек сыйымдылығы – бұл өнімнің (бұйым) белгілі бір түріне өндіруге немесе нақты технологиялық операцияны орындауға кеткен жұмыс уақытының шығындарын сипаттайтын көрсеткіш. «Еңбек сыйымдылығы» бір жұмыскерге есептегендегі өнім өндірісі көрсеткішіне кері көрсеткіш болып табылады да, өндіріс ресурстарының бірі – жұмыс күшінің пайдалану тиімділігін анықтайды.

Бірлік өнімнің еңбек сыйымдылығы (ТЕ) өнімнің белгілі бір түрін әзірлеуге кеткен жұмыс уақыты қорын табиғи және шартты-табиғи шамада осы атаулы бұйымның санына бөлумен есептеледі. Бір теңге өнімнің еңбек сыйымдылығын да есептеуге болады. Ол үшін барлық өнімді өндіруге кеткен жұмыс уақытының жалпы қорын өнімді шығару құнына бөлу қажет. Алынған көрсеткіш өнімнің орташа сағаттық өндіруіне кері.

Өнімнің еңбек сыйымдылығының төмендеуі – еңбек өнімділігін жоғарлатудың маңызды факторы.

Талдау процессінде еңбек сыйымдылығы көрсеткіштерінің динамикасы, оның деңгейі бойынша жоспардың орындалуы, оның өзгеру себептері мен еңбек өнімділігі деңгейіне әсер етуі зерттеледі.

Еңбек өнімділігін талдау

Еңбек өнімділігінің көрсеткіштерін талдау кезінде шарттарды, оны көтерудің факторлары мен резервтерін бөліп қарастыруға тура келеді. Жалпы шарттар бойынша еңбек өнімділігінің өсуі қатысты болады: табиғи немесе жаратылыс шарттары, қоғамның өндірістік күшін дамыту деңгейі еңбек өнімділігін көтеру тәсілдерімен бағаланады.

Еңбек өнімділігінің деңгейін бағалау үшін жекелей және қосалқы көрсеткіштердің қорытындыланған жүйесі қолданылады.

Еңбек өнімділігінің көптеген қорытынды көрсеткіштері жұмыскерлердің орташа жылдық шығарған өнімдері болып табылады. Шамасы бұл тек жұмыскерлердің шығарған өнімдеріне байланысты емес, өнеркәсіп-өндірістік қызметкерлердің жалпы санындағы үлесіне де қатысты болады, сондай-ақ, орындалған күндер мен жұмыс күнінің ұзақтылығына да әсері болады.

Еңбек өнімділігінің көрсеткіштері келесі түрде есептеледі.

- жұмысшылардың орташа саттық өнімділігі (W_Ч)

мұндағы Q – өндірілген өнім көлемі, мың теңге;

ЧЧ_отр – жұмысшылардың жұмыс істеген сағаты, адам-сағат.

- жұмысшылардың орташа күндік өнімділігі (W_Д)

мұндағы ЧД_ОТР – жұмысшылардың жұмыс істеген күндері, адам-күндер.

- бір жұмысшының орташа жылдық өнімділігі (W_Г)

мұндағы -жұмысшылардың орташа тізімдік саны, адам.

Бұл жерде бір жұмыскердің орташа жылдық шығарылған өнімін өндіру түрі бойынша келесі факторлармен көрсетуге болады, формуласы:

ГВ = УД Д П ЧВ,

мұндағы ГВ – бір жұмыскердің орташа жылдық шығарылған өнімі, теңге;

УД – жұмыскерлердің жалпы санының жұмыстағы үлесі, үлес;

Д – бір жұмыскермен орындалған жұмыс күнінің саны, күндер;

П – жұмыс күнінің орташа ұзақтылығы, күндер,

ЧВ – бір жұмыскермен шығарылған орташа сағаттық өнім, теңге;

Бір жұмысшының орташа жылдық өнімін келесі факторлардың түрлері бойынша қарастыруға болады, формуласы

ГВ^/ =Д П ЧВ,

мұндағы ГВ – жұмыскерлердің жалпы санының жұмыстағы үлесі, үлес;

Д – бір жұмыскермен орындалған жұмыс күнінің саны, күндер;

П – жұмыс күнінің орташа ұзақтылығы, күндер,

ЧВ – бір жұмыскермен шығарылған орташа сағаттық өнім, теңге;

Еңбек өнімділігінің деңгейін талдауды еңбек ақыны төлеумен тығыз байланысты болады. Еңбек өнімділігінің өсуі оны төлеу деңгейін көтеруге арналған нақты алғышарттармен құрылады. Бұл үшін еңбекақы төлеу қаражаттарын еңбек өнімділігінің өсу қарқынын оның төлемдерінің өсу қарқынына пайдалану керек. Тек мұндай жағдайда кеңейтілген ұдайы өндірістегі өсіру үшін құрастырылады.

Олай болса, кәсіпорынның «еңбекақының өсу қарқынын оздыруға міндетті еңбек өнімділігінің өсу қарқыны» қағидасы сақталмайды, еңбек ақыны қайта есептеу қорының орны болады. Экономика сомасын анықтау үшін (-Э) немесе еңбекақы қорын (+Э) қайта есептеу еңбек өнімділігінің өсу қарқыны арасындағы қарым-қатынастарды өзгертумен байланысты және оның төлемдерін пайдалануға болатындығын келесі формулалар арқылы көруге болады:

Еңбекақы қорын талдау

Еңбекке төлеуге кеткен қражаттарды талдауда аса маңызды мән бар. Оның процессінде еңбекақы қорын (ФЗП) пайдалануды қадағалау, еңбек өнімділігінің өсуі есебінен оны үнемдеу мүмкіншіліктерін анықтау қажет.

ЕАҚ пайдалануды талдауды нақты шаманың жоспардан абсолютті және салыстырмалы ауытқуын есептеуден бастау қажет.

Абсолютттік ауытқуды ( ) есептеу төменде келтірілген:

Салыстырмалы ауытқу ( ) нақты аударылған еңбекақы сомасы мен өнім өндірісі көлемінің индексіне түзетілген базалық қор арасындағы айырым ретінде қарастырылады. Өнім өндірісінің көлеміне пропорционалды өзгеретін, еңбк ақы қорының ауыспалы бөлігі ғана түзетіледі.

мұндағы - еңбекақы қоры бойынша салыстырмалы ауытқу, мың теңге;

- есепті кезеңнің еңбекақы қоры, мың теңге;

- сәйкесінше, базалық еңбекақы қорының ауыспалы және тұрақты сомасы, мың теңге;

- өнімді шығару көлемінің индексі.

Кейінгі талдау барысында еңбек ақы қоры бойынша абсолютті және салыстырмалы ауытқулар факторын анықтап және детермендерген факторлық талдаудың қандай да бір тәсілімен олардың әсер етуін анықтау қажет.

Еңбек ақы қорының ауыспалы бөлігі өнім өндірісінің көлеміне (VВП), оның құрылымына немесе үлес салмағына ( ), еңбек сыйымдылығының үлесіне (ТЕ_і) және орташа сағаттық еңбекақы деңгеіне (ЕА_і ) тәуелді.

Еңбек ақы қорының тұрақты бөлігі жұмыскерлер санына, жылына орташа алғанда бір жұмыскермен өтелген жұмыс күніне, жұмыс күнінің орташа ұзақтылығына және орташа сағаттық еңбекақыға байланысты.

Бұдан әрі кәсіпорын, сала, бөлімше, санат және мамандық бойынша жұмыскердің орташа еңбекақысының өзгеру себебі талдануы қажет.

Сонымен қатар жұмыскерлердің орташа жылдық еңбекақысы ( ) әрбір жұмыскермен өтелген жұмыс күніне (Д), жұмыс күнінің орташа ұзақтылығына (П) және орташа сағаттық еңбекақыға ( )

ал орташа күндік еңбекақы ( ) – жұмыс күнінің ұзақтылығына және орташа сағаттық еңбекақыға байланысты екенін ескерген жөн

Тұтас кәсіпорын және жекелеген санаттар бойынша жұмыскерлердің орташа жылдық еңбекақысының өзгеруіне әсер ететін факторларды абсолюттік айырым тәсілімен есептеуге болады.

Әдебиеттер:1,2,3,4 ,5, 6, 10, 12,15,16,17

9-тақырып. Өндірістік ресурстарды талдау

Өндірістік қор туралы түсінік. Негізгі қүралдарды топтастыру және құрылымы.

Өндірістік процесті жүзеге асыру үшін екі фактордың - өндіріс құралдарының және жұмыс күшінің өзара әрекеттесуі қажет.

Өндіріс құралдары олардың көмегімен адам табиғат күшінің қатынас-тарына әсер ететін «еңбек құралдарына» (машиналар, жабдықтар, ғимараттар және т.б.) және оларға адамның мақсатқа сәйкес қызметі бағытталған «еңбек заттарына» (шикізат, материалдар) бөлінеді. Ақша түріндегі өндіріс құралдары өндірістік қорлар деп аталады.

Өндірістік қорлар "негізгі" және "айналымдық­" болып бөлінеді. Осы бөлудің негізінде жұмыс істеудегі, құнды дайын өнімге ауыстыру тәсілдерін-дегі және ұдайы өндіріс сипатындағы айырмашылық жатыр.

Негізгі қорлардың айналымдық қордан басты ерекшелігі келесіден тұрады:

1 – негізгі құралдар құрайтын элементтер

, жасалатын өнімге заттық түрде кірмейді. Негізгі құралдар олардың заттық элементтерінің құраушылары толық тозғанға дейін бірқатар өндірістік циклдерге қатысады. Ал айналымдық қорлар толығымен бір өндірістік циклдің шеңберінде тұтынылады және оның «табиғи құрамына» кіріп, дайын өнімге айналады;

2 – негізгі құралдар құны жасалатын өнімнің құнына бөлікпен – заттық элементтердің тозу шамасына қарай кіреді, ал айналымдық қорлар өз құнын бір өндірістік цикл бойында толығымен ауыстырады;

3 - өнімді өткізген соң негізгі құралдар құны олардың тозғандығының нормативтік деңгейіне сәйкес келетін бөлігінде қайтарылады. Осының салдарынан негізгі құралдар олардың барлық құны өнімге бөлікпен өткенде және "амортизациялық қор" түрінде жинақталғанда толығымен ауыстырылуы мүмкін. Ал тұтынылған айналымдық қорлардың құны өнім өткізілгенде бірден қайтарылады, бұл оларды өндірістің жаңа циклі үшін сатып алуға мүмкіндік береді.

Негізгі қорлар өзінің табиғи (заттық) құрамы бойынша біртексіз және өндірістік процесте әр түрлі функцияларды орындайтын, "активті" (белсенді) және "пассивті" еңбек құралдарынан тұрады. Еңбек заттарына (машиналарға, агрегаттарға) тікелей әсер ететін еңбек құралдарының бір бөлігін активті негізгі құралдар деп атау қабылданған. Ал негізгі құралдар қалған бөлігі (үймереттер, жолдар, беріліс құрылғылары), өндірістік процестің қалыпты ағымын қамтамасыз етеді, "пассивті" негізгі құралдарға жатады.

Өндіріс процесіндегі ролі бойынша негізгі құралдар "өндірістік" және "өндірістік емес" болып бөлінеді. Өндірістік негізгі құралдар еңбек құралдары жатады, олар не өндірістік процеске қатысады, не оның жүзеге асырылуына мүмкіндік туғызады (өндірістік үймереттер, ғимараттар, көлік құралдары және т.б.).

Өндірістік емес негізгі құралдар өндірістік процеске қатыспайтын және өндірістік емес тұтынылатын мақсаттар үшін тағайындалған қорлар (тұрғын үйлер, амбулаториялар, демалыс үйлері) жатады.

Технологиялық функциялардың орындалуына және өндірістік процестегі роліне байланысты еңбек құралдарының барлық жиынтығы бірнеше түрлік топтарға бөлінеді: үймереттер, ғимараттар, берілістік құрылғылар, машиналар мен жабдықтар, көлік құралдарын, құрал-сайман, өндірістік және шаруашылық керек-жарақ.

Негізгі құралдардың құрамын, құрылымын, динамикасын және техникалық жағдайын талдау

Талдау негізгі құралдардың көлемін, олардын динамикасын және құрылымын бағалаудан басталады.

Негізгі құралдар қозғалысының көрстекіштері екі топұа бөлінеді: сандық және сапалық.

Сандық көрсеткіштер жыл ағынында негізгі құралдардың балансында көрсетіледі. Кезен сонына негізгі құралдардың құны олардың толық құны және қалдық құны бойынша есептелуі мүмкін. Есептік формулалар келесі:

1. баланстағы толық құн бойынша

ОС_Н =ОС_ПОСТ – ОС_ВЫБ = ОС_К;

2. баланстағы қалдық құн бойынша

ОС ^/_Н =ОС ^/_ПОСТ – ОС ^/_ВЫБ - А= ОС ^/_К,

мұндағы ОС_Н және ОС_К – негізгі құралдардың толық құны сәйкесінше кезен басына және жыл сонына, мың теңге;

ОС_ПОСТ және ОС_ВЫБ – түскен және шыққан негізгі құралдардың толық құны, мың теңге;

ОС ^/_Н және ОС ^/_К – негізгі құралдардың қалдық құны сәйкесінше кезен басына және жыл сонына, мың теңге;

ОФ ^/_ПОСТ және ОФ ^/_ВЫБ - түскен және шыққан негізгі құралдардың қалдық құны, мың теңге;

А- амортизацияның есептелген сомасы, мын теңге.

Негізгі құралдардың қозғалысын және техникалық жағдайтын бағалауға келесі сапалық көрстекіштер пайдаланылады.

1. Түсу коэффициенті (К_ПОСТ)

,

мұндағы ОС_пост. – кезенде түскен негізгі қорлардың құны, мың теңге;

ОС_{кон.пер.} – кезен сонында негізгі қорлардың құны, мың теңге.

2. Жаңартылу коэффициенті (К_обн.)

,

мұндағы ОС_НОВ – есеп кезенде түкен негізгі құралдардың құны, мың теңге.

3. Шығу коэффициенті (К_ВЫБ)

,

мұндағы ОС_ВЫБ – есеп кезенде шыққан негізгі құралдардың құны, мың теңге;

ОС_{нач. пер.}. – кезен басына негізгі қорлардың құны, мың теңге.

4. Жойылу коэффициенті (К_ЛИКВ.)

мұндағы ОФ_ЛИКВ – есеп кезенде жойылған негізгі құралдардың толық құны, мың теңге.

5. Шыққан құралдарды түскен құралдармен толтыру коэффициенті (К_ЗАМ)

.

6 Жойылған негізгі құралдарды жаңа құралдармен ауыстыру коэффициенті (К_{ЗАМ.ЛИКВ.})

.

7 Тозу коэффициенті (К_ИЗН)

- кезен басына ,

- кезен сонына .

8 Жарамдық коэффициенті (К_ГОД)

9 Өсім коэффициенті ( )

мұндағы - негізгі құралдардың өсім сомасы, мың теңге.

Негізгі құралдардың тиімділігін талдау

Негізгі құралдарды тиімді пайдалануын талдауда келесі көрсеткіштер анықталады:

1) негізгі құралдардың «қор қайтарылымы» көрсеткіші, негізгі құралдардың бір теңгесіне келетін өндірілген өнімнін көоемін көрстетеді. Бұл көрсеткіш келесі формуламен есептеледі

,

мұндағы ФО_ОС – негізгі құралдардың қор қайтарылымы, мың теңге;

ВП – өндірілген өнім көлемі, мың теңге;

- негізгі құралдардың орташажылдық құны, мың теңге.

2) негізгі құралдардың белсенді бөлігінін қор қайтарылымы (технологиялық құрал жабдықтар), өндірілген өнім көлемінін белсенді негізгі құралдардың орташажылдық құнына қатынасы.

3) негізгі құралдардың қор рентабельділігі жалпы пайданың негізгі құралдардың орташажылдық құнына қатынасы түрінде есептеледі. Есептік формуласы келесі

,

мұндағы R_OC – қор қайтарылымы,%;

П – жалпы пайда, мың теңге.

4. қор сиымдылығы – негізгі құралдар қор қайтарылымының теріс көрсеткіші. Қор сиымдылығы деңгейі не ғұрылым төмен болып келсе, қор қайтарылымы сол құрылым жоғары болады.

Талдауда аталған көрсеткіштердін динамикасын, олардың деңгейінін жоспарының орындалуын қарастыру керек. Содан кейін қор қайтарылымы мен қор рентабельділігінің ауытқуын және өзгеру себептерін бағалау керек.

Қор рентабельділігі деңгейі негізгі құралдардың қор қайтарылымына (ФО_ОС), өткізілген өнімнің оның жалпы көлеміндегі үлесіне (УД_РП) және өнім рентабельділігіне (R_ОБ) байланысты болады.

Қор рентабельділігінің факторлық моделін келесі түрде көрсетеміз

.

Қор рентабельділігінің көлеміне әсер ететін факторларды факторлық талдаудын тәсілдерімен жасауға болады.

Негізгі қорлардың қор қайтарылымына (ФО) келесі факторлар әсер етеді: негізгі қорлардың белсенді бөлігінін олардың жалпы сомасындағы үлесінін ауытқуы ( ), машиналар мен құрал жабдықтардын негізгі құралдардың белсендегі үлесінін ауытқуы ( ) және машиналар мен құрал жабдықтардын қор қайтарылымы ( ).

Негізгі қорлардың қор қайтарылымы деңгейін есептеу формуласы келесі

.

Машиналар мен құрал жабдықтардың қор қайтарылымына әсер ететін факторларды келесі формуламен көрсетуге болады

,

мұндағы Д – бір құрал жабдықтын істеген күндер саны;

К_СМ – сменалық коэффициенті;

П – сменаның орташа ұзақтылығы, сағат;

ЧВ – өнімнін орташасағаттық өнімділігі, мың теңге.

- бір құрал жабдықтын орташажылдық құны, тыс. тенге.

Кәсіпорынның өндірістік қуатын және құрал- жабдықтарды қолдануын талдау

Негізгі құралды тиімді пайдаланудың жалпылама көрсеткіштерін талдаудан кейін кәсіпорынның өндірістік қуаттарын, машина мен жабдықтардың жекелеген түрлерін пайдаланудың дәрежесі анағұрлым жетік зерттеледі.

Жабдықтардың жұмысын талдау оның саны, жұмыс уақыты мен қуатын пайдалануды сипаттайтын көрсеткіштер жүйесіне негізделген.

Жабдықтар қолданыстағы және қондырылған (пайдалануға берілген), өндірісте нақты пайдаланылатын және жөндеу мен жаңғыртуда тұрған, және де резервтегі жабдықтарға бөлінеді. Егер де шамасы бойынша бірінші үш топтағы жабдықтар жуықтап алғанда бірдей болған кезде айтарлықтай тиімділікке қол жеткізіледі.

Жабдықтарды өндіріске тарту деңгейін сипаттау үшін келесі көрсеткіштер есептелінеді:

- қолда бар жабдықтар паркін пайдалану коэффициенті

Пайдаланыстағы жабдықтар саны

К_б = ---------------------------------------------------------------

Қолда бар жабдықтар саны

- қондырылған жабдықтар паркін пайдалану коэффициенті

Пайдаланыстағы жабдықтар саны

К_қ = -------------------------------------------------------------------

Қондырылған жабдықтар саны

Қолда бар және қондырылған жабдықтар санының арасындағы айырымды бірлік жабдықтың орташа жылдық жоспарлық өнім өндірісіне көбейту – бұл іс әрекеттегі жабдықтар санының өсуі есебінен өнім өндірісі өсуінің потенциалды резерві.

Уақыт қорларының түрлері:

уақыттың күнтізбелік қоры – жабдықтар жұмысының максималды мүмкін уақытын анықтайтын уақыт қоры (есепті кезеңдегі күнтізбелік күндер санын 24 сағатқа және қондырылған бірлік жабдық санына көбейту);

уақыттың режимдік қоры – қондырылған бірлік жабдықтар санын есепті кезеңдегі жұмыс күндер санына және ауысым коэффициентін есепке ала отырып күн сайынғы жұмыс сағатының санына көбейту жолымен анықталатын уақыт қоры;

уақыттың жоспарлы қоры – жоспар бойынша жабдықтың жұмыс уақытымен анықталатын уақыт қоры;

уақыттың нақты қоры – нақты өтелген уақытпен анықталатын жабдық жұмысының уақыт қоры.

Құрал-жабдықтар жұмысының интенсивті көрстекіші құрал-жабдықтардың интенсивті тіркеу (загрузки) коэффициенті болады ( )

,

мұндағы

- бір машина сағатына құрал-жабдықтардың шынайы (нақты) өнімділігі, теңге/машина сағат;

- бір машина сағатына құрал-жабдықтардың жоспар өнімділігі, теңге/машина сағат.

Құрал-жабдықтарды пайдалануын кешенді сипаттайтын жалпы көрсеткіші интегралдық тіркеу коэффициенті болады.

Интегралдық тіркеу коэффициенті келесі формуламен есептеледі

.

Талдау процессінде осы көрстекіштердің динамикасын, жоспрадың орындалуын және ауытқы себептерін қарастыру қажет.

Айнымалы өндірістік қорлардың құрамы мен құрылымы

Материалдық ресурстарды қолдану айнымалы өндірістік қорлардың құрылымымен сипатталады. Өнеркәсіптік кәсіпорынның айнымалы өндірістік қорына нақты формасы бар өндіріс құралының бөлігі, әрбір өндіріс кезеңінде шығын шығаратын, және олардың құндылығының дайын өнімге біржола және бірден тасымалдануы жатады.

Айнымалы өндірістік қорлар тұрады:

1) өндірістік қосалқылар – бұл өндірістік процесте іске қосу үшін дайындалатын еңбек пәні. Олар шикізаттардан, негізгі және қосымша материалдардан, отыннан, сатып алынған жартылай фабрикаттардан, кешенді бұйымдардан, ыдыстардан, негізгі құралдардың ағымдағы жөңдеуі үшін қосалқы бөлімдерден тұрады;

2) өндіріс процесінде жасалынған жұмыстар – бұл өндіріс процесінде келетін еңбек пәні: материалдар, бөлшектер, түйіндер, өңдеулер мен құрастырулар процесінде болатын материалдар, меншіктік жартылай фабрикаттар;

3) болашақ кезеңдер шығындары – бұл ағымдағы кезеңде жүзеге асырылатын, бірақ болашақ кезеңдегі өнімге қатысы бар, дайындауға және жаңа өнімді игеруге кіретін шығындардағы айналым құралдарының дерексіз элементі.

Материалдық өндірісте материалдық ресурстардың қолданылуы бұл олардың өндірістік тұтынуы. Өндірістік тауарлар мен қызметтер барлық қажетті материалдық ресурстарды тікелей қолдануды айтады.

Кәсіпорынның материалдық ресурстармен қамтамасыз етілуін талдау

Кәсіпорынның материалдық ресурстармен қамтамасыз етілуі көлемнің салыстырмалы жолымен олардың уақытында нақты қолданылумен өндіріс кестесіне сай түсуі, олардың шығарылған тауарларының және қызметтерінің есепке алуымен жүзеге асырылады.

Кәсіпорынның шикізаттармен және материалдармен қамтамасыз етілу деңгейі жоспарлы қажеттілікпен сатып алынған шикізаттардың нақты санының салыстырылуымен анықталады.

Материалдық ресурстардың қолданылуын талдаудың негізгі түрлері болып табылады: шикізаттармен және материалдардың қоймалық қосалқылар жағдайын бағалау, өнімнің материал сыйымдылығын талдау, ресурстардың қосалқысы, олардың қолданылу нәтижесі.

Шикізаттармен және материалдардың қоймалық қосалқылар жағдайын бағалау үшін ағымдағы, мезгілдік және сақтандыру қосалқыларын танып білінеді.

Шикізаттар мен материалдардың ағымдағы қорының шамасы жабдықтау интервалынан және 1-ші түрдегі материалдардың орташа тәуліктік шығындарына тәуелді болады.

Шетел елдерінде ағымдағы қорлардың ықшамдаулары үшін ең үлкен таратулар арасында экономикалық қисынды тапсырыс үлгісін (EOQ үлгісі) алған үлгілер қатары қолданылады.

Осы үлгіні есепке алу кәсіпорында сатып алу және сақтау бойынша жиынтық шығындардың төмендетілуіне негізделген.

EOQ математикалық үлгісі келесі формуламен өрнектеледі:

EOQ =

мұндағы EOQ – жабдықтаушы партияның ұтымды орташа көлемі;

VПП – осы шикізат немесе материалдың өндірістік қажеттілігінің жылдық көлемі;

Ц_қо - бір тапсырысты орналастырудың орташа құны;

С_сқ – тауар бірлігін сақтау құны.

Осындай формуланы қолдана отырып, өндірістік қордың ұтымды орташа өлшемін анықтауға болады (ПЗ_ҰТМ):

ПЗ_ҰТМ =

Жеткізу және сақтау бойынша ( ) шығындардың ең төменгі сомасы формула бойынша анықталады

.

Жабдықтаулар ұтымды партиядан кез келген ауытқу осы шығындардың өсуін шақырады.

Ұсынылған үлгі тапсырыстың сұранысы және жеткізу уақыты тұрақты болып табылатын жорамалды негіздейді. Шындығында сұраныс пен жеткізу уақыты ағымдағы жылы өзгеру мүмкін. Қосалқы қорлардың жетіспеушілік мүмкіндігін төмендету үшін оның сақталуына қосымша шығындарды өзіңе еліктіру үшін резервтік қорлары болуы керек. Онда жеткізу және сақтау бойынша шығындар келесі үлгімен анықталады: :

мұндағы РҚ – резервтік қор.

Өнімнің материал сыйымдылығын талдау

Өнімнің материал сыйымдылығы – бұл шығарылған бір өнімге шикізаттардың, материалдардың және басқа да материалдық ресурстардың шығындары. Материал сыйымдылығының төмендеуі үлкен көлемде сол материалдық ресурстардан шығарылған өнім алуын, өнімнің және шығынның өзіңдік құнының төмендеуін білдіреді.

Жеке бұйымның материал сыйымдылығының деңгейін сипаттау үшін шикізат сыйымдылығы, металл сыйымдылығы, отын сыйымдылығы және т.б. ретінде осындай көрсеткіштер қолданылады.

Жалпы материал сыйымдылығы өндірілген өнімнің көлеміне (VВП_ЖАЛ.), оның құрылымына (УД_i), бір өнімге материалдар шығынының нормасына (Ур_i), материалдық ресурстардың бағасына (ЦМ_i), өнімге жіберілетін бағаларына (ЦП_i) тәуелді болады.

Материал сыйымдылығына осы факторлардың әсерімен келесі факторлы үлгі түрін ұсынуға болады

Кейін материал сыйымдылығының жеке көрсеткіштерін (шикізат сыйымдылығы, отын сыйымдылығы, энергия сыйымдылығы) жалпы материал сыйымдылығының құрамды бөлігі ретінде талдау жасауға болады. Бұл көрсеткіштер материалдық ресурстардың жекеленген түрлерін қолдану нәтижесін сипаттау үшін қолданылады.

Материалдық ресурстарды қолдану нәтижесінің көрсеткіштері

Материалдық ресурстарды қолдану нәтижесінің көрсеткіштеріне кіреді:

1) материалдық шығындардың теңгеге пайдасы – негізгі қызметтен (жаопы пайда) алынған соманы материалдық шығын сомасына бөлу арқылы анықталады;

2) материал беру – шығарылған өнімнің құнын материалдық шығын сомасына бөлу арқылы анықталады. Өндірілген өнімнің саны материалдық ресурстардың (шикізат, отын, энергия, материалдар және т.б.) әрбір теңгесімен көрсетіледі;

3) өндіріс және материалдық шығын көлемінің өсу қарқынына байланысты коэффициенті - материалдық шығындар индексіне жалпы өнімнің индексінің қатынасымен анықталады. Материалдық шығындардың өсу қарқынының үстінде өндіріс көлемінің өсу қарқынының озуы оң динамика болып табылады.

4) өнімнің өзіңдік құнында материалдық шығындардың меншікті салмағы – өндірілген өнімнің толық құнына материалдық шығындардың сомасының қатынасымен саналады;

5) материалдық шығындардың коэффициенті – өндірілген өнімнің қайта саналған нақты көлемі жоспарлыға материалдық шығындардың нақты сомасына қатынасымен саналады. Егер осы коэффициенттің мағынасы көп бірліктер болса, онда өнім өндірісінде материалдық ресурстардың шығыны, ал керісіңше, егер аз бірліктер болса, онда материалдық ресурстар үнемдірек қолданылғаны туралы куәландырады.

Әдебиеттер:2,3,4 ,5, 6, 10,11,15,17

10-тақырып. Өнімнің өзіндік құнын талдау

Өнімнің өндірісінде шығынның жалпы сомасын талдау

Өнімнің (жұмыс, қызмет) өзіңдік құны – бұл өндірісте және іске асыруда табиғи ресурстардың, шикізаттардың, материалдардың, отындардың, энергиялардың, негізгі қорлардың, еңбек ресурстарының, сонымен бірге басқа да шығындардың оның өндіріс процесінде қолданылатын құндылық бағасы. Шығын жиынтығы жалпы түрде өндіріс және іске асыру шығындары ретінде анықталады.

Өнімнің өзіңдік құнын талдау үшін статистикалық есептіліктің мәліметтері қолданылады

Өндірістегі және өзіңдік құнды талдау объектілері келесі көрсеткіштер болып табылады:

1. экономикалық элементтерге қарама қайшы осатылған және сатып алынған өнімдердің бір теңгесіне шығындары.

2. өнімнің өзіңдік құнының баптары – бұл тікелей материалдық шығындар, өндірістің және басқарудың қызмет көрсету шығындары, коммерциялық шығындар.

3) жеке бұйымдардың өзіңдік құны.

Басында толығымен өзіңдік құнға талдау жүргізіледі және жоспардан бақыланатын ауытқулар бойынша шығынның элементтері білінеді.

Ең үлкен тәжірибелік қызығушылық жоспардан ауытқудың нақты деңгейін шақырған себептердің анықталу мақсатымен жекеленген әрбір шығын элементтері бойынша өзіңдік құнның өзгерістерін талдау ұсынылады.

Тікелей материалдық шығындарды талдау

Өнімнің өзіңдік құнында үлкен меншікті салмақты материалдық шығындар алады. Кәсіпорын бойынша негізінен материалдық шығындардың жалпы сомасына өндіріс өнімінің көлемі (VВП), оның құрылымы (Уд_i) және өнімнің жеке түрлеріне меншікті материалдық шығындардың өзгерісі (УМЗi) тәуелді болады. Өз кезегінде өнімнің жекеленген түрлерінің меншікті материалдық шығындарының деңгейі өнімнің бірлігіне (УР_i) және материалдық ресурстар бірлігінің орташа құндылығы (Ц_i) материалдық ресурстардың шығындалған саны үшін өзгеруі мүмкін.

Өнімнің бірлігіне материалдық шығындар деңгейінің факторлы үлгісін келесідей түрде ұсынуға болады:

Осы факторларға әсер ететін есеп айырысу тізбектік ауыстыру тәсілімен жүргізіледі.

Әрі қарай әрбір орындалған жұмыс түрінің барлық құрылыстық жұмыс көлеміне тікелей материалдық шығын өзгерісіндегі факторларды үйренеміз. Ол үшін келесі факторлы үлгі қолданылады

МЗ_i =

Кәсіпорын бойынша негізінен тікелей материалдық шығынның жалпы сомаларын анықтау үшін келесі факторлы үлгі қолданылады

.

Тікелей еңбектік шығынды талдау

Тікелей еңбектік шығындар соынмен бірге өнімнің өзіндік құнында түбегейлі меншіктік салмақта орналасады және оның деңгейін қалыптастыруда үлкен әсерін тигізеді.

Тікелей еңбектік ақының жалпы сомасы өндіріс өнімінің көлеміне(VВП_ЖАЛ), оның құрылымына(Уд_i) және өнім бірлігіне еңбек ақысына (УЗП) тәуелді болады. Өнім бірлігіне еңбек ақы өнімнің жекеленген түрлерінің еңбек сыйымдылығына (ТЕ_i) және сағатына 1 адам үшін еңбек ақы деңгейіне(ОТ_i) тәуелді болады.

Өндіріс өнімінінің еңбек ақысына келесі факторлы үлгі түрін келтіруге болады.

Кәсіпорын бойынша негізінде тікелей еңбек ақының жалпы сомасының үлгісі

ЗП_ЖАЛ = .

1-ші өнім түрінің барлық өнідіріс көлеміне тікелей еңбек ақылардың жалпы сомаларының үлгісі

ЗП_i = .

1-ші өнім түрінің бірлігіне тікелей еңбек ақылардың жалпы сомаларының үлгісі

УЗП=

Өндірілген өнімнің теңгеге шығынын талдау

Өндірілген өнімнің теңгеге шығындары өндірілген өнімнің толық өзіңдік құнын қолданыстағы бағаға осы өнімнің құнына бөлу жолымен анықталады.

Өндірілген өнімнің теңгеге шығынын талдау процесінде шығады:

1) босатылған өнімнің бір теңгесіне шығынның динамикасын талқылау;

2) жоспардан босатылған өнімнің теңгесіне нақты шығынның ауытқу бағасын беру;

3) босатылған өнімнің бір теңгеге шығынына факторлы талдау жүргізу.

Өндірілген өнімнің теңгесіне шығын деңгейінің өзгерісіне тікелей әсер ету үш факторларда болады:

а) босатылған өнім құрылымының өзгерісі;

б) жеке бұйымның өзіңдік құн деңгейінің өзгерісі;

в) өнімге бағалардың өзгерісі.

Әдебиеттер:1,3,4 ,5, 6, 10, 11,15,16

11-тақырып. Маржиналдық талдау

Маржиналдық талдаудың жалпы түсінігі және тағайындалуы

Кәсіпкерлікте басқарушылық шешімнің дәлелдеулерінде маржиналдық талдау үлкен рөл атқарады. Ол шығынсыз талдау деп те аталады. Бұл талдаудың түрі үш көрсеткіштің ара қатынасымен көрсетіледі: шығынмен, өнім (іске асыру) өндірісінің көлемімен және пайдамен. Бұдан басқа, маржиналдық талдау шаруашылық қызметтің талап етілетін тиімділігін қамтамасыз ететін пайданың тапсырылған мәнінің жетістіктерінде өндірістік қызметтердің негізгі тар жерлерін түсіндіруге мүмкіндік береді.

Қай өндірістерде толық қуаттылықтың деңгейіне жақын деңгейде жұмыс жасайтын осы кәсіпорынның өте тиімділігін тәжірибеде көрсетеді.

Кейде шығынсыздықты талдау немесе шығындарды талдау, өндіріс пайдалары және көлемдері қалай аталады – бұл өндірістің әр түрлі деңгейі кезінде шығындар мен табыстар арасындағы өзара қатынасты зерттеуге аналитикалық жол.

Бұл талдау ағымдағы басқару үшін пайдалы, өйткені ол өнімнің бағасының, өндіріс және сату көлемі және шығындарының, сонымен бірге пайдалардың болжауларының, ақша қаражаттарының шығындарының және ағындарының өзгерісіне әсер ететін талдау жолдарының шешімін қабылдау үшін ақпараттармен қаматамасыз етеді. Шығынсыздықты талдау сонымен бірге инвестициялық жобаландыру мақсаты үшін қолданылады.

Ол үйреншікті (классикалық нұсқа) шығынсыздықты талдауды өткізу процесінде келесі жорамалдар қабылданады.

1. Дайын өнімнің сатылу көлемінің өзгерісі кезінде олардың мінез-құлқының сипаты бойынша шығындар классификациясы қолданылады. Шығындар тұрақты және айнымалы болып бөлінеді.

2. Есептелінеді, яғни барлық өндірістік өнім уақытты жоспарлы мерзiм iшiнде сатылады.

3. Талдау үшін белгі ретінде таза пайда емес, салықтарды төлеуге дейінгі пайдалар қабылданады.

Шығынсыздықты талдаудың барлық келесі сұрақтары негізінде бұл жорамалдар шеңберінде қаралады.

Шығындардың классификациясы

Шығынсыздықты талдау шеңберінде шығындар екі түрге бөлінеді: бекітілген (тұрақты) және айнымалы.

Айнымалы шығындар – бұл жуық шамамен тікелей пропорционалдық үлкеюде немесе өндіріс көлемдерін кішірейтуде (өнiм бiрлiгiне шығындар тұрақты дерлiк, тұрақты болып қалған жорамалда) өзгеретін (толығымен) шығындар болып табылады.

Бекітілген (тұрақты) шығындар – қандай да болмасын анықталған уақыт кезеңінде (мысалы, жыл) өндіріс деңгейі өзгергенде, яғни өзгермейтін шығындар болып табылады.

Айнымалы шығындарға шикізаттар және материалдар шығындары, энергиялар және коммуналдық қызметтер (өндіріс процесінде қолданылатын), сатулармен комиссиялығы ( егер олар сату көлемімен анықталса), жұмыскерлерге еңбекақылар (яғни ол өндіріс көлемінің өскені және төмендегені кезіндегі үлкеюі немесе азаюы мүмкін) кіреді.

Бекiтiлген шығындардың мысалдарымен ғимараттар және жабдықтар амортизациясының шығындары, операция алдындағы шығындар амортизациясы, жалдау және лизинг (яғни сатылым көлемі және өндіріс көлемі кезінде өзгермейтін), несие бойынша пайыздар, қызметкерлердің, басқарушылардың, бақылаушылардың еңбек ақысы (яғни жорамал бойынша өндіріс деңгейінің өзгерісі кезінде өзгермейтін), жалпы әкімшілік шығындары болып табылады.

Маржиналдық пайдаларды талдау

Маржиналдық пайда (жалпы маржа, жабын маржасы) – бұл сатылым өніміне келетін сатылған өнімнің (жұмыс, қызмет) және айнымалы шығындардың түсімінің арасындағы айырмашылық. Ол өзіңе тұрақты шығындар мен пайдаларды қосады. Оның шамасы көбірек болса, соғұрлым өндірістік пайдадан алынған пайдалар және тұрақты шығындар жамылғысының ықтималдылығы көбірек.

Маржиналдық пайдаларды талдау және жоспарлау мақсаты үшін қалыпты деп аталатын «қабаттасқан табыс» (Contribution Format) негізінде пайдалар туралы есеп қолданылады.

Белгілі, яғни сатылған өнімнің өзгерісімен тек айнымалы шығындар ғана өзгереді, осы уақытта бекітілгені өзгеріссіз болып қалады. Осы қалыпта жаңа элемент – маржиналдық табыс (Contribution Margin) пайда болды. Қабаттасқан табыс бұл мінездеменің мағынасы бойынша барлық тұрақты шығындарды жабуы және пайданың тапсырылған мәні қамтамасыз етуі керек.

Маржиналдық табыс шамаларының өзгерісін факторлы талдау үшін келесі үлгілерді қолдануға болады:

1) өнім бірлігіне маржиналдық табыс (меншікті маржиналдық табыс) ( )

;

2) өнімнің 1-ші түрінің барлық сату көлеміне ( )

3) кәсіпорын бойынша толығымен ( )

мұндағы p – бұйым бірлігінің бағасы, теңге;

b – өнім бірлігіне айнымалы шығындар, теңге;

VРП – табиғи немесе шартты-табиғи өлшемдердегі сатылған өнімнің салық міндеттемесі;

Уд – сату көлемінде жекеленген өнім түрлері көлемінің меншікті салмағы, үлесі.

Талдау үшін осы үлгілерде жаңа элемент бар – яғни өнім бірлігінің бағасы және өнім бірлігіндегі айнымалы шығындар өзгермегенінше, өнім бірлігінің қабаттасқан табысы тұрақты болып қалады.

Кәсіпорынның сату көлемінің шығынсыздығының және қауіпсіздік аймағының анықтамасы

Шығынсыздық нүктесі [break-even point] қалай анықталуы мүмкін

а) түсімнің жинақталған шығындармен тең болған кездегі сату көлемі,

немесе

б) қабаттасқан табыс тұрақты шығындармен тең болған кездегі сату көлемі.

Шығынсыздық нүктесіне жеткен әрбір қосымша сатылған өнім бірлігі қосымша пайда, өнім бірлігіне қабаттасқан табыстың теңдігін әкеледі.

Сатылған өнімнің нақты санымен және өнімнің сату көлемінің шығынсыздығы арасындағы айырмашылық – бұл қауіпсіздік аймағы (пайда аймағы), және ол көбірек болған сайын, кәсіпорынның қаржылық жағдайы соғұрлым мықтырақ болады.

Шығынсыздық нүктесінде және қауіпсіздік аймағында есеп айырысу үшін аналитикалық және кестелік тәсілдерді қолдануға болады.

Сату көлемінің шығынсыздық деңгейін және қауіпсіздік аймағын анықтау үшін аналитикалық тәсілді қолдану әдістемесін көрсетеміз.

Шығынсыздық нүктесінде есеп айырысу үшін түсім балансында негізделген жай байланыстар қолданылады:

Түсім = Айнымалы шығындар + Тұрақты шығындар + Пайда

Бастапқы мәліметтердің мысалы үшін келесі түрі бар, 1 кесте.

Кесте 1 Шығынсыздық нүктесінде және қауіпсіздік аймағында есеп айырысу үшін бастапқы мәліметтер

Көрсеткіш	Өнім бірлігіне	Пайыз
Өнім бірлігінің бағасы, теңге	500	100%
Айнымалы шығындар, теңге	300	60%
Жеке қабаттасқан табыс	200	40%

Тұрақты шығындар айына 80 000 теңгені құрайды.

Егер Х – өнім бірлігінде шығынсыздық нүктесі, онда негізгі теңдеудің (4) көмегімен, аламыз

500X = 300X + 80 000 + 0,

мұндағы X = 400 өнім бірлігі.

Құн өлшемінде 500 теңге 400 = 200 000 теңге.

мұндағы p – өнім бірлігінің бағасы, ал N – ағымдағы уақыт үшін өндіріс көлемі. Негізгі теңдеу үлгісін жазамыз, яғни салықтар төлеміне дейінгі реттейтін NI пайда барлық тұрақты және айнымалы шығындарының шегерімінен жалпыланған түсіммен анықталады, келесі формула болады

,

мұндағы А – уақыт кезеңі үшін тұрақты шығындар шамасы, теңге;

b – өнім бірлігіне айнымалы шығындар шамасы, теңге.

NI = 0 шығынсыздық нүктесі анықталуы бойынша NI = 0 шартына сай келеді, қайдан

.

Осы жағдайда, шығынсыздық нүктесін есептеу үшін тұрақты шығындар шамасын сату өнімінің бағасының және өнім бірлігінің айнымалы шығындар шамасының арасындағы айырмашылықтарына бөлу керек. Соңғы жеке қабаттасқан табыстың (unit contribution margin) атауын тасысады.

Егер тапсырма N_T мақсаттық сату көлемінің анықталуында есепте болса, яғни NI_T тапсырылған табыстың мәніне сай келетін сату көлемінің мәні, онда ұқсас байланысты қолданамыз

,

мұндағы

.

Есеп: 500 000 теңгеге пайданы үлкейтуге тұрғызылуға мүмкiн деймiз. Онда пайдалардың талап еткен сомасын алу үшін өнімнің сату көлемін құрамыз

Алынған шама табиғи өлшемдегі (2900/400) шығынсыздықтың сату көлеміне қарағанда 7,25 рет өскен. Осы кезде кәсіпорынның тұрақты шығындарын жабу үшін 400 өнім бірлігін өндіру және сату керек, және 2 500 бірлік – 500 000 мың пайда алу үшін.

Кәсіпорынның табысты жұмысының маңызды сипаты жоспарланған сатылым көлемі және шығынсыздық нүктесі арасындағы айырмалар түрінде анықталатын салыстырмалы формада қауіпсіздік қорының шамасы (Safety Margin) болып табылады.

.

Біздің мысалымызда қауіпсіздік қоры 0,86 ( ) немесе 86% құрады.

Неғұрлым бұл көрсеткіш жоғары болған сайын, соғұрлым кәсіпорын өзің теріс өзгерістер алдында (түсімнің азаюы және шығынның көбеюі) қауіпсіз сезінеді.

Пайданың маржиналдық талдау әдістемесі

Пайданың маржиналдық талдау әдістемесі батыс елдерінде кеңінен қолданылады. Осы әдістеменің ерекшеліктері, яғни ол көрсеткіштер арасындағы өзара байланысты толық үйренуге және факторлардың ықпалын айқын өлшеуге мүмкіндік береді.

Өнімнің жекеленген түрлерінің сатудан түскен пайдасының факторлы үлгісі (П) төмендегідей көрінеді:

мұндағы VРП – табиғи немесе шартты-табиғи өлшемдердегі сатылған өнімнің көлемі;

Ц – өнім бірлігінің бағасы, теңге;

b – өнім бірлігіне айнымалы шығындар, теңге;

А – осы өнім түрінің барлық сату көлемінің тұрақты шығындары, теңге.

Демек, қарастырылған әдістеме пайда сомасының өзгерiсiне факторларының ықпалын есептеп шығаруға дұрысырақ мүмкiндiк бередi, ол өйткенi пайда шамасының өзгерiсiне сату көлемiнiң әсерiнiң мультипликация жасау эффектiсінн есепке алады.

Өндірістің көп өнімді шартында қарастырылған факторлардан басқа есеп алуы және сатылған өнім құрылымының ықпалы (Уд_i) қажет, факторлық үлгі төмендегідей көрінеді:

.

Пайдалар сомасының өзгерісіне әсер ететін факторларды тізбектік ауыстыру тәсілімен есептеуге болады.

Кәсіпорын бойынша толығымен өнімнің тиімділігінің есеп айырысуы келесі формула бойынша жүргізіледі

Тиімділік көрсеткіштерін талдаудағы артықшылықпен қарастырылған әдістері болып табылатын, яғни оларды қолдану кезіндегі элементтердің өзара байланысы есепке алынады: сату көлемі, шығыстар және пайдалар. Бұл факторлардың дәл есептеу ықпалын және жоспарлаудың биік деңгейін және қаржылық нәтижелердің болжауын қамтамасыз етеді.

Әдебиеттер:2,3,4 ,5, 6, 10, 11,12,14,15

12-тақырып. Қаржылық талдау негіздері

Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың мәні, пәні және тапсырмалары

Шаруашылық субъект қаражаттарын табысты басқарудың ең маңызды шарттарының бiрi оның қаржылық жағдайын талдау болып табылады. Кәсіпорынның қаржылық жағдайы көрсеткіштердің жиынымен, қаржылық құралдарды қалыптастырудың ерекше процесімен және оның қолданылуымен сипатталады. Нарықтық экономикада кәсіпорынның қаржылық жағдайы оның қызметтерінің шекті қорытындысын қамтиды. Кәсіпорын қызметінің шекті қорытындысына кәсіпорынның өз қызметкерлері ғана емес, сонымен бірге оның мемлекеттік, қаржылық, салықтық, сақтандыру органдары, коммерциялық банктер және т.б. экономикалық қызметтері бойынша серіктестеріде қызығады.

Қаржылық жағдай – бұл анықталған кезге кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын және шаруашылық қызметтерін тоқтаусыз қамтамасыз ету үшін оның қаржылық ресурстармен қамсыздандыратын және өз уақытында өзінің ұзақ мерзімді міндеттемелерін өтейтін кешенді ұғым.

Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін майысқақ қаржы құрылымына ие болу, өздігінен өндірістер үшін төлемқабілеттілігін сақтау және шарттардың құрылуы мақсатымен үнемі шығындардың үстінен табыстардың асып кетуін қамтамасыз етілудің осы жағдайдағы оның қозғалысын ұйымдастыра білуі керек.

Кәсіпорынның қаржылық жағдайын кешенді, жүйелі үйрену және оның факторларының қалыптасуының қаржылық тәуекелділіктер дәрежелерін бағалау және қаржы табыстылығын болжамдау мақсаты қаржылық талдаудың негізгі мазмұны болып табылады.

Осы мақсатпен, қаржылық талдауда қолданылатын мәліметтің тапсырмалары мен сипаттамалары ішкі және сыртқы болып бөлінеді.

Ішкі талдау кәсіпорын қызметтерін және оның жоспарлау үшін қолданылатын қорытындыларын, кәсіпорынның қаржылық жағдайын бақылауды және болжауды жүргізеді. Оның мақсаты – кәсіпорынның жақсы жұмыс жасауы, жоғарғы табыс алуы және банкрот болу тәуекелділіктерінің ерекшеліктері үшін шарт жасау кезінде ақша қаражаттарының жоспарлы түсуін және меншікті және қарыз қаражаттарын таратуды қамтамасыз ету.

Оның негізгі тапсырмалары, бұл:

1. пайда болатын қаржылық жағдайдың себептерінің анықталуы;

2. капиталды қалыптастыру, орналастыру және қолдану тетіктерінің зерттелуі;

3. өндiрiстің көлемiн, өзiндiк құнын және түсім көрсеткiштерiнің өзара байланысын үйренуі;

4. қаржылық жағдайды күшейту резервтерінің іздестірілуі, табыстылықтың көтерілуі және шаруашылық субъектісі капиталының ұзартылуы.

Сыртқы талдау материалдық және қаржылық ресурстардың инвесторларымен, жабдықтаушыларымен, жарияланатын есептіліктің негізінде бақылаушы органдарымен жүзеге асырылады. Оның мақсаты – табысты жоғарылатуды және жоғалту тәуекелділігін шығаруды қамтамасыз ету үшін құралдарды тиімді салу мүмкіндігін орнату.

Сыртқы талдаудың негізгі тапсырмалары болып табылады:

1. қаржылық қорытындылардың бағасы;

2. мүліктік жағдайды бағалау;

3. кәсіпорынның төлемқабілеттілігінің, баланс өтімділігінің, қаржылық тұрақтылығының бағасы;

4. дебиторлық және кредиторлық қарыздардың жағдайы мен динамикасын үйренуі;

5. капитал салу тиімділігін талдауы.

Қаржылық талдаудың аталған тапсырмаларын тәжірибелік іске асыру тек қаржылық жағдай туралы емес, керісіңше инвестициялық, өндірістік, жабдықтау, саудалық, коммерциялық және т.б. кәсіпорын қызметтерінің барлық жақтарынан ақпарат алуға мүмкіндік береді. Кредиторлар мен инвесторлар кәсіпорынның қаржылық жағдайын заемдер және инвестициялар бойынша өз тәуекелділіктерін төмендетіп етіп бағалайды.

Осыған келгенде, қаржылық талдауды әрбір қолданушы анықталған көрсеткіштерге үлкен көңіл аударады және осыған сәйкес талдаудың әдістемесі мен әдістері үшін өте қолайлысын таңдайды.

Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың әдістері мен қабылдаулары.

Қаржылық талдауды орындау кезінде өте кеңінен келесі әдістер қолданылады:

• көлденең (уақытша);

• тік (құрылымдық);

• тренді;

• қаржылық коэффициенттердің әдістері;

• салыстырмалы (кеңістік);

• факторлық.

Кәсіпорынның қаржылық есептілігі қаржылық талдаудың ақпараттық қоймасы ретінде.

20 cәуір 2010 жылғы № 422 Қазақстан Республикасының қаржы Министрлігінің бұйрығына сай кәсіпорынның жылдық бухгалтерлік (қаржылық) есептілігінің құрамында ұсынылады:

- “Бухгалтерлік баланс” №1 түрі;

- “Табыстар мен шығындар туралы есебі” №2түрі;

- “Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп” №3түрі;

- “Капиталдағы өзгерістер туралы есеп” №4 түрі.

Баланс үшін пассивті құрайтын олардың білімінде актив және көздердің кіретін кәсіпорынның шаруашылық құралдарының жағдайы және құрамы туралы мәліметтің бар болуы. Бұл ақпарат «Бастапқы кезеңде» және «Соңғы кезеңде» ұсынылады, яғни көрсеткіштердің құрылуын, олардың өсуін және төмендеуін анықтайтын талдау мүмкіндігін береді. Бұдан басқа, қалдықтар туралы қосымша толық мәлiметтерден, және шаруашылық құралдарының қозғалысы және олардың көздері туралы есептіліктің басқа формаларынан алуға болады.

Қаржылық есептілікті талдаудың тапсырмасын шешу үшін бухгалтерлік есептіліктің түрлері 1- кестеде ұсынылған.

Кесте 1 Есептік қаржылық құжаттардың сипаты

Қаржылық құжаттардың атауы	Құжаттың сипаты
Бухгалтерлік баланс	Осы құжат қолданылған есептік саясатты есепке алуда кәсiпорын құралдарындағы және мiндеттемелерiндегi жағдайды, қаржылық-шаруашылық шаралардың нақты пайда болатын қорытынды жағдайын оның құрастырылу кездерін бекiтедi.
Пайдалар мен шығыстар туралы есеп	Бұл құжат, анықталған кезең үшін жинақталған табыстар және шығындар. Есептің құрамына және қаржылық нәтижелерге келесі баптар немесе түсініктер кіреді: түсім – бұл сатып алушыға ұсынылған шегеріліміне ортақ сатуларын сомасының қосылған құнға салықтың, акциздердің, салықтар және міндетті төлемдердің, сонымен бірге қайтып келген тауарлар құнының, сатудан жеңілдіктер және бағадан жеңілдіктер аралығындағы айырмашылықтар; өзіңдік құн – тек өндіріс өнімі үшін қолданылатын тұтынылаған элементтер құны (материалдар, шикізаттар, отындар, электр энергиялары, еңбек ресурстары) кіреді; жалпы пайда - бұл түсіммен және өзіңдік құнның арасындағы айырмашылық; әкімшілік шығындар және сату бойынша шығындар–өнімді сатумен және әкімшілік-басқарушылық қызметкерлердің мазмұнымен байланысты шығындар; басқа да шығындар – ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді несиелердің қызмет көрсетуімен байланысты шығындар, жоғарыда қосылмаған шығындар баптарындағы және сатылған өнімнің және қызметтің өзіңдік құнындағы шығындар; басқа да табыстар – мүліктің жалдаудағы өткізулерінен табыстар, мүлікті сатудан табыстар; барлық операциялық пайда (шығыс) - «Жалпы пайда», «Сату бойынша шығындар», «Әкімшілік шығындар», «Басқа да табыстар (шығындар)» жолдарының сомасы (айырмашылығы); қаржыландыру бойынша табыстар (шығындар) – кәсіпорынның қаржылық қызметтерінің қаржылық нәтижесі; басқа да операциялық емес табыстар (шығындар) – кәсіпорынның инвестициялық қызметтерінен және басқа да негізгі емес қызметтерінен қаржылық нәтиже; салық салынғанға дейінгі пайда (шығын) – «Барлық операциондық пайда (шығыс)», «Қаржыландыру бойынша табыстар (шығындар)», «Ассоциацияланған ұйымдардағы және қосымша қызметтердің пайдасында (шығысында) ұйымдастыру үлесі», «Басқа да операциондық емес табыстар (шығыстар)» жолдарының сомасы (айырмашылығы); жалғастырушы қызметтен салық салудан кейінгі пайда (шығыс) – бұл салық салынғанға дейін пайда (шығыс) және таза табыс салығы бойынша шығындар сомасының шамалар арасындағы айырмашылық; - жыл үшін пайда – бұл жалғастырушы қызметтен салық салудан кейінгі пайдалар (шығыстар) және тоқтатылған қызметтен салық салудан кейінгі пайдалар (шығыстар) сомасы; басқа да жиынтық пайдалар өзіңе негізгі құралдарды қайта бағалау, қаржылық активтер, зейнетақы міндеттемелері бойынша, ақшалай ағындардың қажылыққа барулары, курстық айырмашылықтар және т.б. сомаларын кіргізеді; жалпы жиынтық пайдалар өзіңе жыл үшін пайда және басқа да жиынтық пайдаларды кіргізеді; жалпы жиынтық пайда аналық ұйым және тексермейтiн меншiк иелерiмен меншiк иелерiнiң арасында қайта бөлінедi.
Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп	Анықталған кезеңге жататын келесі параметрлердің анықталу мақсатымен құрылады: түскен ақша қаражаттарының талап етілетін саны және көздері, олардың шығындарының негізгі баптары; серіктестіктің қабілеттілігінде ақша қаражаттарының құйылу және төлеу қабілетiнiң тұрақтылығы есебінен шығындарды жабу; серiктестiктiң қабiлеттiлiгiнде ағымдағы мiндеттемелердi өтеу; инвестициялық қызметтер үшін серіктестіктің меншіктік құралдарының жеткіліктілігі; нелiктен үйреткен пайданың аралығында 1 жылда және ақшалай қаржылық құралдарымен арасындағы айырмашылық болады.
Капиталдағы өзгерістер туралы есеп	Капиталдың құрылымдық және сандық өзгерістерін есептік кезеңде өткені туралы ақпаратты ашады, ал атап айтқанда: - жарғылық капитал; - эмиссиондық табыстар; - сатып алынған меншіктік үлестік құралдар; - резервтік капитал; - белгіленбеген пайдалар. Есеп кесте түрінде ұсынылған, яғни: - капиталға өзгерістер әкелген операциялар жолдар бойынша ашылады; - капитал кластары графалар бойынша ашылады.

Қаржылық есептіліктің түрлерінің баптарымен байланысқан базалық түсініктерді 2 кестеде берілген

Ксте 2 Баланс баптары, олардың мазмұны

Баланс баптарының атауы	Баптардың (көрсеткіштердің) мазмұны
Бухгалтерлік баланс
Қысқа мерзімді активтер	Жақын арада болашақта (баланстың құрылған күнінен ағымдағы жылда) қолма қол ақша қаражаттарына ауыстыруға болатын ақшалай капиталдан және құралдардан тұратын активтер.
Ұзақ мерзімді активтер	Құндылық бағасы бар қызметтердің ұзақ мерзімімен (жылдай) материалдық активтер кіреді. Нақтырақ бұл экономикалық пайда саласының ықтималдылығы қолданылған, өткен оқиға нәтижесінде кәсіпорындармен бақыланатын ресурстар.
Қысқа мерзімді міндеттемелер	Кем дегенде 1 жыл өтемі мерзімімен ұзақ міндеттемелер.
Ұзақ мерзімді міндеттемелер	Бұл баланстың құрылған күнінен кейін кем дегенде 1 жыл өтемі мерзімімен ұзақ міндеттемелер, жабдықтаушылардың орташа мерзімді және ұзақ мерзімді заемдары және несиелері кіреді.
Капитал (меншікті ресурстар)	Бұл барлық активтер сомасының және барлық міндеттемелер сомасының арасындағы айырмашылық. Капитал жарғылық капиталдан, эмиссиондық табыстардан, сатып алынған меншіктік үлестік құралдардан, резервтік капиталдардан, белгіленбеген пайдалардан тұрады.
Пайдалар және шығыстар туралы есеп
Табыстар	Бұл есепті кезеңде активтердің өсу немесе міндеттемелердің төмендеуі түрінде экономикалық пайдалардың өсуі.
Шығындар	Бұл есепті кезеңде активтердің төмендеуі немесе міндеттемелердің өсуі түрінде экономикалық пайдалардың төмендеуі.
Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп
Операциялық қызмет	Кәсіпорынның негізгі жарғылық қызметін ерекшелейтін барлық операциялар кіреді. Бұл табыстың және ақша жиындарының негізгі көзі.
Инвестициялық қызмет	Кәсіпорынның операциялық қызметтерін ұйымдастыруын қамтамасыз етуімен танылған, ұзақ мерзімді активтерді сатып алуымен және жүзеге асыруымен, сонымен бірге табыс алу мақсатымен басқа кәсіпорынмен инвестицияланған операциялар ерекшеленеді.
Қаржылық қызмет	Жарғылық капитал мөлшерінің өсуі, заемдық құралдарды тартуы есебінен қызметтерді қаржыландыру құрылымын ерекшелендіреді.
Тік әдіс	Операциялық, инвестициялық және қаржылық қызметтер классификациясымен барлық қаржылық есептер бойынша алғашқы құжаттар мәліметтерін талдаудағы негіз.
Жанама әдіс	Қысқа мерзімді активтер және міндеттемелер өзгерісіне, сенімді емес операциялар сомаларына, сонымен бірге инвестициялық және қаржылық қызметтерден табыстарға және шығындарға жыл үшін пайдалар (шығыстар) сомаларына түзетулер үшін баланс бабының өзгерісін талдауға негіз.
Капиталдағы өзгерістер туралы есеп
Жарғылық капитал	Өзіңе негізгі құралдар жиынын, басқа да мүлік, материалдық емес активтер, сонымен бірге анықталған ұйымдастыру құжаттарымен кәсіпорында оның ұйымдастырылуының және қатысушыларының (заңды және жеке тұлғалармен) пропорционалды үлесімен салынған ақшалай бағасы бар мүліктік құқықты ұсынады.
Эмиссиондық табыс	Оларды сату бойынша шығындарды шегеру үшін таратылған акциялар үстінен номиналдық құны алынған сома.
Сатып алынған меншіктік үлестік құралдар	Есепті кезеңде кәсіпорын сатып алған ерте таратылған меншікті акциялар және басқа да үлестік бағалы қағаздардың құны.
Резервтік капитал	Өзіңе анықталған мақсаттарға кейінге сақтаудың басқа да себептері бойынша немесе заң шығару күшіне сай меншік иелерінің арасындағы бөлінуге жатпайтын жыл үшін пайдалар бөлігін ұсынады.
Бөлінбеген пайдалар	Өзіңе дивидендтер төлемінен кейінгі қалған жыл үшін пайдалар үлесін ұсынады.

Әдебиеттер:1,2,3,4 ,5, 6, 7,8