1.2 Оралмандарды орналастырудың yлттық ерекшеліктері мен

ағымдары

Қазіргі уақытта оралмандар мәселесіесін нақты баға бөрі п, және осы процесінің жүруін зерттеу әлі тиісті жағдайларда қолға алынбаған. Сонымен де қарастырылған тақырыпта бірқатар ғалымдардың зерттеулері мен жyмыстары бар. Мәселесіен, ғалым Мақаш Тәтімовтың «Дербестігіміз демография» атты еңбегі оралмандар туралы жақсылапп жазған. Философия және саясаттану институтының ғалымдары yсынған «Қазақ диаспорасы: бүгіні мен ертеңі» атты шығармада өте жақсы қарастырылып, шет елдегі оралмандардың болағашы және оларды қалай сақтау туралы концепциялар қадап айтылған. Мейіржанов С.Т. «ҚР Көші - қон мәселесіелер және саясат» деген жyмысында, еліміздегі оралмандар процестерін көп қарастырған. Әлемдік оралмандар қауымдастығы yсынған «Әлемдегі оралмандар Астанада бас қосты» бyл кітапта екі жақты қарастырылған.

ҚР басшысы Президенті 2006 жылғы елқа жолдауында – « Біз оралмандарды арнаулы орталықтарда алдын ала дайындау, қоғамызға бейімдеу мен кіріктіру үшін жағдай туғызуға көмек көрсеуіміз керек делінген. Басқа шет қоғамдатері сияқты бір кәсіпке үйретіп, тілдерді жақсы игерсек, олар басқа жағдайға тезірек бейімделетін болады» елқа нyсқау беруі оралмандардың мәселесіесін түбегейлі шешуге бет бyратын уақыттаріндежәне бyл мәселесіенің басты болғаны туралы.

Оралман дегеніміз – ол ҚР тәуелсіздік егемендік алған уақытта оның шегінен басқа жерлерде тyрақты тyрған және осы мемлкеетте тyрақты тyру әрекетінда келген yлты қазақ шетелдіктер немесе Азаматдардығы жоқ Азаматдар болып саналады.

Оралмандарды елге көшірудің ең басты әрекеті – ол менің ойымша, халқымыздың демографиялық жағдайын жақсарту және депопулизациядан қyтылуы. Сонда да елге оралған оралмандарды қyқықтық жағдайының, күнделікті тyрмыс-тіршілігінің көңілі жетпеулігі, Кейбіреулерінің күнделікті көрістері және баспана, жер, сабақ алу, оқу, жерсініп кетуі т.б. мәселесіелерін қарастыру.

Осы yлттық көші-қон мәселесіесі жосы күнге дейін еліміздің проблемасының бірі болып келеді. 90 жжы yлттық саяси демографиясы оралмандармен шешеміз деп қоғамдаіміз қyқықтық мәселесіеге тап байланысты.

Шет елдердегі оралмандар мен оралмандардың қyқықтық мәселесіесін шешу жолдарын министрліктермен бірге талқылайды. Зардыхан Қинаятyлының «Оралмандар Кейбіреулерінің Азаматдардық қyқығын қамтамасыз етудің Қазіргі жай-күйі» туралы мақаласына көп көңіл де аударылды. Сонымен қатар еліміздегі барлық жерлерде де тyратын оралмандар арасына жүргізілген қyқықтық зерттеулерде айқындалып отырды. Мәселесіен «Оралмандар: Қазіргі жағдайы, мәселесіелер және болашағы», атты зерттеу жасаған Қyқықтық зеттеу орталықының да жyмыстары қаралды. Сонымен қоса еліміздегі мерзімді басылымдардағы оралмандаржәне оралмандар мәселесіесі туралы мақаларға көңіл аударылды. ҚР-ң заңдары, Елбасы Жарлықтары, Үкімет Қауылдары, «Елтық көші - қон туралы» Заңдары анықталады және де осы оралмандарға қабасқаты нормативтік-қyқықтарға да көңіл аударылды.

Мемлекеттегі қазақ оралмандар саяси процесін ғылыми жағдайларда тәппіштеп, репатриаттарды әлеуметтанушы тyрғысынан да қарауға болады. Осы қоғамдаке оралып келген оралмандарға қyқықтық-мәдени баға бөрі п, оның шешу жолдары анықталады.

Оралмандардың нақты үлкен мәселесіесінің бірі болып – біздің Республикамыздың азаматтық мәселесіесіне байланысты болды. Осыған байланысты оралмандардың қүқықтық мөртебісі толығымен анықталған жоқ. Атап айтсақ, оралман деп танылған куоліктер бөрі лмеген, оралмандардың Қазакстан Республикасының Азаматдардығын қабылдау мумкіндігі босқындармен бірдей жағдайда, үзаққа созылған этаптарға бөлінген 11 түрлі қүжат тапсыруға келеді. Бүдан басқа оралмандар үшін Азаматдардықты алуға 9 айдан 2 жылдай мерзімге созылатын процедура, Кейбіреулерінің қүқықтық мөртебесіне эсер етуде.

Сондай-ақ үзақ жылдардан бөрі оралмандардың Қазақстан Республикасының Азаматдардығын қабылдау мәселесіелері маңызга ие болды.

Қоғамдатік көші-қон саясатын немқyрайлы жүргізілген салдарынан Қазіргі күні үлкен мәселесіеге қарасып отыр. Қайталанған көші-қон процессі (немесе басқа облысқа, ауданға көшу) оралмандар арасында жиі уақыттасетін жағдай. Зерттеулерге қарасақ, оралмандардың 24%-і тyрған жерлерін ең азы 3 рет Көпшіліктеріі 10 рет өзгерткен. Қайталанған көші-қон процессі әсіресе ауылдық жерде қоныстанған оралмандар арасында жиі байқалады. Оралмандарды нақты бір жерге қоныстандыру қоныстарын қайта – қайта өзгертуге жол бермеу.

Сонымен қатар бүрынгы жүйенің сан жж қалыптасқан бyғауынан шығу, экономикадағы өтпелі этаптарын қyлдырау мен дағдарыстан шығып, келесі бір даму сатыға көтерілуде. Шеттегі қазақ диаспораларының мәдени және қyқықтық даму деңгейі басқа болып келеді. Орналастырудың мәдени-қyқықтық тәсілін ескерсек, қоғамдатік стратегиялық жоспарды болашақта мақсат етіп отанымызға көрсетілуде және де елді-мекендерге орналастыруды осы таңда талап етіп отырған өзекті мәселесіенің бірі болып саналады. Осы мәселесіені шешу жолдарына тек қоғамдатің қабасқауымен ғана шешімін табуға болады.

«Елтық көші-қон туралы» Заңын , yлттық көші-қон негізінде саяси қyқықтық көші-қон ағымдарынының қызметтерін нақтылап жетілдіру мәселесіесі сyранысқа қазіргі уақытта ие болып тyр.

Көші - қон құбылыстары ұтымды түрде шешуді, ел ішінде басқаруды, дyрыс орналастыруды талап етеді. Онсыз Өзіміздің еліміздің толық дәрежедегі месмлекетте болып өз тарихына әсерін тигізері анық. Сол себепті бyл бағытта бізге тек Көші - қон заңмен қадағалау функциясын жасау анықталды.

Оралмандарды орналастырудың yлттық өзгешеліктері мен ағымдары тақырыбы жалпылай алғанда өте кең мағынаға ие. Сондықтан мүның тек қана зерттеу методологиясын ғана сараптамай, оралмандарпроцессі кезінде пайда болатын олеуметтік мәселесіне де көңіл аударылды.

Оралмандар мәселесі елымыз өмірінде өзгешелігімен ерекшеленді. Мемлекеттегі жалпы оралмандар процессімен мен қатар экологиялық апат салдарынан және өндірістің қүлдырауына " байланысты мемлекеттің ішкі коші-қоны саясаты де аса күрделі жағдай қарастыруда. Республика аумағындағы заңсыз көшіп-қонушылар мен оралмандырдың ағыны да бой корсете бастады.

Егеменді Елімізде өзінің тәуелсіздігін қатайта түсуімен қатар алыстағы және жақын елдердегі қазақ диаспорасын айрықша назар бөлінуде. Уақытында әр түрле себептермен көшіп кеткен бауырларымыз тәуелсіз елімізге қайта орала бастаған. Осыған байланысты оларға «оралман»деген атау берілген. Басқаша айтқанда, еларалық жағдайларда «репатриат» деп аталатын бyл өзгеше қyбылыс өзінің бастылігімен уақыттан уақытқа көзделетіндігін арттыра түсуде. Өйткені қазақ халқының 30-35 пайызы өзінің тарихи Отанының басқа елдерде өмір сүруде дегені мәлім. Қазіргі таңда әлемдегі оралмандардың 7-8 пайызы тарихи Отанына оралғаны да мәлім. Сонымен қатар оралмандар еліміздегі үлкен саяси - қyқықтық топтарды қyруда. Және де yлттық құқықтық негіздегі демографияның себеп болуына, демографиялық қауіптен шығудың әрекеті осы оралмандардың мәселесін шешу болып тұр десе де болады.

Оралмандарды өз еліне көшірудің басты әрекеті халқымыздың демографиялық жағдайын жақсарту болып тұрғаны. Сол себепті де өз еліне оралған оралмандарды қyқықтық жағдайының, күнделікті тyрмыстуқ-тіршілігінің жетіспеулігі, Кейбіреулерінің күнделікті өмір сурулері және тұргіліқті баспана, жері, Азаматтықты алуы, оқуы, және сол сияқты. мәселесілерінің баршылығы.

Әлемде 13 млн-дай қазақ болса, соның 8млн жарымы Елімізде тyрады. Сонда әр үшінші қазақ өз елінен басқа жерде өмір сүруде. Оралмандардың біразы озінің ата-бабасының тарихи жерінде отыр, бірақ шекара сызығын бөліскен уақытта басқа мемлекеттің азаматы болады. Кейбірі қазақ тарихиндағы қасірітінің қиыншылығынан, саяси қудалаудан мәжбүрлі түрде отандарын тастап кетуге мәжбүр болғандар. Осындай қасіретті қиын заманда басынан өтікізген босқындардың ұрпақтары елдің тәуелсіздігінің сыйы ретінде отанға оралуда.

Осы yлттық оралмандар шаруасын осы күнге дейін еліміздің негізгі проблемасының бірі болып келеді. 90 жжы yлттық саяси демографиясы оралмандармен шешеміз деп еліміз қyқықтық мәселесіеге тап анықталады.

Жиырма жыл уақыттың өзі оралмандар барысындағы жетістіктерімен, бастан кешірген қиындықтарға және жіберген олқылықтарға толы уақыт болып отыр. Оралмандар саясаты мен оралмандар тәжірибесі елімізде жинақталмағандығы оралмандар мәселесіесін қиындатып жатыр. Қазіргі таңда әлемде тyратын оралмандардың 7-8%-ы ғана көшіп келді. Онда бyл көштің басы болса, ендігі көш бағыт қалай жүретінгігін анықтау мәселесі күн тәртібінде тyр.

Халықтік оралмандар саясатын немқyрайлы жүргізу салдарынан Қазіргі күні үлкен мәселесіеге қарасып отыр. Қайталанған оралмандар процессі (немесе басқа облысқа, ауданға көшу) оралмандар арасында жиі уақытта кездесетін жағдай.Сараптамаларға қарасақ, оралмандардың 24%-і тұрғылықты орындарынан ең азы 3 рет Көпшіліктеріі 10 рет өзгерткен. Қайталанған оралмандар процессі өсіресе ауылдық жерде қоныстанған оралмандар арасында жиі байқыланады. Оралмандарды нақты бір жерге орналастыру қоныстарын қайта – қайта өзгертуге жол бермеу.

Сонымен қатар бүрынгы жүйенің сан қалыптасқан бyғауынан шығу, экономикадағы өтпелі сатыларын қyлдырау мен дағдарыстан шығып, келесі бір даму сатыға өсуде. Шеттегі қазақ диаспораларының мәдени және қyқықтық даму деңгейі біраз өзгешелеу. Орналастырудың мәдени-қyқықтық әдісін ойға ала отырып, қоғамдық стратегиялық жоспарды мақсат етіп еліміздегі елді-мекендерге орналастыруды бүгінде талап етіп отырған мәселесінің бірі. Осы мәселені шешу жолы тек қоғамның қадағалауымен ғана шешімін таппақ.

«Көші-қон туралы» Заңын , yлттық оралмандар саласына негіздеп саяси қyқықтық оралмандар бағыттарының функиясын нақтылап жетілдіруді мәселесі сyранысқа ие болып тyр.

Миргациялық құбылыстарды ұтымды түрде қадағалауды, ел ішінде басқаруды, дyрыс орналастыруды талап етеді. Онсыз Өзіміздің еліміздің бүтіндей дәрежедегі қоғамда болып тарихына әсерін тигізері айқын. Сол себепті бyл бағытта бізге тек Көші - қон заңымен қадағалау функциясын жасау міндеттелді.

Тарихи отанына оралған оралмандардың бүгінгі және ертеңгі жағдайлары қандай болу керек. Оларды ортаға қалай ұйыту мәселесіде толғандырмай қоймайды. «Оралман» деген атауды yрпақтан yрпаққа жалғастырмау. Қоғамдық психологияны дyрыс бағытқа бyру.

Қазақтың жерінде қазақтың демографиялық үлесінің азшылығы, осы мәселесіені оралмандармен толтыру. Және Қазіргі, ертеңгі қазақтың мәселесіесін шешу жолдарын талдау.