Қорытынды

Сонымен қарастырып өткен тақырыпқа қабасқаты төмендегідей қортынды жасауға болады деп санаймыз, сонымен қатар қазір елімізде кеші-қон мәселесіесі мен оралмандардың тарихи отанына оралу мүмкіндігін қамтамасыз ететін нақты шаралардың жүйесі қалыптасу үстінде, деуге болады. Атап айтсақ шетелде түратын отандастармен жүмыс жүргізу мәселесіесіндегі Қазақстан Республикасының қоғамдатік саясатын жүзеге асыру тетігінде негізгі қүжат болып табылатын Қазақстан Республикасының Президентінің 1996 жылғы 31 желтоқсандағы Жарлығымен күшіне енген "Шетелде түратын отандастарды қолдаудың қоғамдатік бағдарламасына" нақ осы мақсаттар негіз болып отыр.

Кез келген қоғамдатің ең негізгі байлығы – оның халқы. Демографиялық жағдай әр қоғамдатің экномикасына, yлттық және қоғамдатік қауіпсіздігіне тікелей әсер етері сөзсіз. Қазақстан Респуьликасы Президенттің yзақ мерзімді «Қазақстан-2030» стратегиясының кезек күттірмейтін негізгі міндеттерінің бірі – еліміздегі кең өріс ала бастаған демографиялық мәселесіені шешу болып табылады. Өйткені, әсер көлемі бойынша Қазақстан 1-ші ондыққа (9-орын) кіруіне қарамастан, ел саны бойынша тым артта қалып отыр (60-орын). Сонымен де, мәселесіе елтың орналасу тығыздығына ғана емес. Бyл проблема жер көлеміш шағын, экономикасы дамыған Европа қоғамдатеріне де өріс алуда.

Қазіргі таңда Қазақстан Республикасының Конституциясында, Конституциялық заңдарда, Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар Жарлықтарында айқындалған қүқықтық қоғамдатің демократиялық идеялары мен қағидалары бірқатар заңдарда, қүқықтық нормативтік актілерде көрініс таба алмай отыр.

Мәселесіен сондай көріністі қажет етіп отырған Қазақстан Республикасының "Елтың көші-қоны туралы"⁴ заңын айтуға болады.

Оралман дегеніміз - Қазақстан Республикасы егемендік алған уақытта оның шегінен басқа жерлерде тyрақты тyрған және Қазақстанға тyрақты тyру әрекетінда келген yлты қазақ шетелдіктер немесе Азаматдардығы жоқ Азаматдар [1].

Еліміздің қyқықтық әлеуметінің артуы өзге де салалармен қоса Қазақстан шекарасынан басқа қалып қалған оралмандарды елімізге оралуымен байланыстырып отыр. Тәуелсіздік алған алғашқы жждан бастап-ақ Қазақстан өзге елдерде өмір сүріп жатқан этникалық оралмандарды елге қайтару саясатын yстанды. Бyндай саясат экономикалық, саяси, қyқықтық өзгерістер жағдайында қажетті жyмыс күштерін тарту тyрғысынан ғана емес, сонымен қатар жалпы yлттық моларь мен этиканы сақтау және тарихи әділеттілікті қайта орнату қажеттілігімен де анықталды анықталады. Оралмандардың тарихи отанына оралту қазақ мәдениетінің сақталуынада, қазақ тілінің екінші демге ие болып, дами түсуінде көрінетін қоғамдатің yлттық негіздерді сақтап қалуды көздейді.

Егемендіктің еркіндігі әлемдегі әр қазақты отанға қайтуға ерік берді. Тарихи отанға оралған оралмандар мәдени-қyқықтық үзілген қyндылықтарды қайта жаңғыртып, еліміздегі оралмандардың демографиялық yлттық болмысына үлестерін қосуда. Көштің басталуынан бастап Қазіргі күнге уақытта тарихи отанына оралған оралмандардың жалпы саны 667 мыңды қyрайды. Оралмандардың қyқықтық жағдайы, күнкөрісі, өмір сүру деңгейі, жyмыссыздық, білім алу, баспана, Азаматдардық алу, т.б мәселесіелері сын көтермейді.

Қоғамда тарапынан жасалатын қyқықтық жеңілдіктердің механизмдері қарама-қайшылықтарға толы. Осындай қyқықтық мәселесіелер оралмандар үшін басты мәселесіеге айланып тyр. Мәселесіен Азаматдардық алудағы кедергі, тyрақты тіркеуді талап етуі. Басқа келген оралманда қандай тyрақты тіркеу болуы мүмкін? Және де квота алу мәселесіесі де нақты жолдарға қойылмаған. Жалпы көші-қон саясатын қоғамда қайта қарап, көші-қон саласындағы осындай кемшіліктерді жойып, қайтадан басқа бағыттар жасауы керек. Және де оперативті әрі ұтымды оралмандарға қызмет көрсетсе бyндай басты мәселесіе болмас еді.

Оралмандардың ең үлкен мәселесіесі- Қазақстан Республикасының Азаматдардық мәселесіесіне байланысты. Осыған байланысты оралмандардың қүқықтық мөртебісі толығымен анықталған жоқ. Атап айтсақ, оралман деп танылған куәліктер бөрі лмеген, оралмандардың Қазақстан Республикасының Азаматдардығын қабылдау мумкіндігі босқындармен бірдей жағдайда, үзаққа созылған этаптарға бөлінген 11 түрлі қүжат тапсыруға келеді. Бүдан басқа оралм цйандар үшін Азаматдардықты алуға 9 айдан 2 жылдай мерзімге созылатын процедура, Кейбіреулерінің қүқықтық мөртебесіне эсер етуде.

Оралмандар үшін ең күрделі және күнделікті өмірде көптеген қиындықтар туғызатын мәселесіе Азаматдардық алу мен қүжаттар әзірлеу болып отыр.

Сонымен қатар Көші-қон комитетінінің статусын Көші-қон министрлігі ретінде статусын көтеру керек. Егер министрлік болған жағдайда көптеген шешімі табылмаған мәселесіелер шешілер еді.

Тарихи отанына келген оралмандардың қyқықтық-тyрмыстық, мәдени бейімделу, білім, тіл және т.б. салаларда қиыншылықтары көптеп уақыттаседі және біртіндеп шешіліп отырғанына қарамастан Кейбіреулерінің басты мәселесіесі қоғамдағық проблемаларды күрделендіре түсуде.

Оралмандарды ортаға бейімдеу процессі әлі күнге уақытта қоғамда тарапынан нақты шаралар жасалмай отыр. Келген оралмандардың 96 пайызы арнайы бейімдеу орталықтарысыз қоғамдық қатынастарға түсу арқылы бейімделуде. Оралмандарды бейімдеу және аймақтық қоныстандыру бағдарламасын жасау қажет етуде. Оралмандарды қоныстандыру жағдайы климаттық, тарихи шежіресіне байланысты орналастыру керек екендігі Қазіргі ахуал көрсетіп отыр.

Оралмандар мен Кейбіреулерінің отбасы мүшелері Қазақстан Республикасының заңына сәйкес жеңілдіктерді, өтемақыларды, сонымен қатар басқа да жәрдемақы және атаулы көмекті алуға қyқықтары бар:

• Оралман мәртебесін алған тyлғалар үшін көрсетілетін қyқықтық жеңілдіктердің негізгі ағымдары жyмысқа орналасуда, бiлiктiлiгiн арттыруда және басқа мамандықты игеруде көмек көрсету;

• қоғамдатiк тiлдi және орыс тiлiн оқып-үйренуге жағдай жасауды қамтамасыз ету; Қазақстан Республикасының заңдарында белгiленген тәртiппен Қарулы Күштер қатарында қызмет атқаруға шақыруды кейiнге қалдыру;

• техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі және жоғары білім берудің кәсіптік оқу бағдарламаларын іске асыратын бiлiм беру yйымдарына оқуға түсу үшiн квoтa бөлу; мyқтаж болғандарға мектептерден, мектепке дейiнгi yйымдардан, сондай-ақ әлеуметтiк қорғау мекемелерiнен орын беру;

• біржолғы жәрдемақылар мен зейнетақыны төлеу;

• Азаматдардығы қалпына келтiрiлгендердiң "Жаппай саяси қуғын-сүргiндер қyрбандарын ақтау туралы" Қазақстан Республикасының Заңында белгiленген өтемақыға қyқықтарын iске асыру;

• Қазақстан Республикасына келуге виза беру үшін консулдық алымдардан босату; заңнамаға сәйкес медициналық көмектің кепілдеме бөлігін тегін алу;

• Қазақстан Республикасының азаматтарына қарастырылған атаулы көмекті алу;

• мүлікті шекара арқылы кеден төлемдерін алмай өткізу; тyрақты тyратын жеріне жол жүру және мүлкін (оның ішінде малын) жеткізу мәселесіесіндегі шығыстарды өтеу;

• тyрғын үй сатып алу үшін қаражат бөлу [2].

Оралмандарды тарихи отанына көшіру еліміздің көші-қон саясатының басты басымдықтарының бірі болып табылады. Қоғамдатік жағдайларда этникалық оралмандарды елге көшіру механизмдерін қyруға арналған, соның ішінде оларды yйымдасқан түрде көшіру және орналасқан жерлерінде өмір сүру жағдайларын жасау шаралары қабылдануда.

Күн санап артып келе жатқан республикаға қоныс аударатын отандастарды қабылдау және орналастыру мәселесіесіндегі жyмыстарды талдау көші-қон көңіл-күйінің өсіп келе жатқан процессін көрсетеді. Жыл сайын келетін оралмандардың саны қоғамда белгілеген оралмандар көшіп келуінің квотасынан 2-3 есе артық.

Оралмандарға өздерінің қосалқы шаруашылықтарын жүргізуге, бау-бақша өсіруге және саяжай салуға, сондай-ақ тауарлық ауыл шаруашылығы өндірісін жүргізуге жер телімдері бөрі леді, олар Қазақстан Республикасының Азаматдардығын алған уақытта мyның барлығы Кейбіреулерінің жеке меншігіне өтеді. Сонымен қатар, олар тyратын елді мекендерде жеке тyрғын үй қyрылысы үшін жер телімдері бөрі леді, олар Қазақстан Республикасының Азаматдардығын алғаннан кейін Кейбіреулерінің жеке меншігіне өтеді. [3]

Mемлекет оралмандар да кіретін елтың мақсатты топтарын жyмыспен қамтуға жәрдем жасау мәселесіесіндегі шараларды қамтамасыз етеді.

Осыған байланысты ҚР Үкіметінің 2005 жылғы 27 қаңтардағы қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасының халқын жyмыспен қамтудың 2005-2007 жжға арналған бағдарламасы шеңбөрі нде мақсатты топтарды жyмыспен қамтуға жәрдемдесу мәселесіесіндегі шаралар көзделген:

- кәсіптік дайындыққа, біліктілігін көтеруге және қайта дайындыққа жіберген уақыттагі басымдық қyқық;

- екі-үш аралас кәсіпке оқыту жолымен бәсекеге қабілеттілігін арттыру.

Жоғарыда қарастырылған бағдарламаға сәйкес жыл сайын облыстардың, Астана және Алматы қалаларының жергілікті бюджеттерінде жyмыспен қамту органдарының тапсырыстары бойынша оқыту мен кәсіптік дайындықты, қайта дайындықты және біліктілігін көтеруді yйымдастыруға арналған шығыстар көзделеді [4].

Келген репатриаттарды жyмыспен қамтамас ету мен қатар білім беру мәселесіесі де шешімін таппай тyрған жағдай бар. Мәселесіен, әр түрлі альфабитті қолданған оралмандар еңбек нарығана қабасқаа алмай басқа қалуда. Қазақстан ішіндегі еңбек нарығында орыс тілінің басымдылығы да оралмандар үшін басты проблема болып тyрғанын айта кеткен жөн. Сонымен қатар қоғамдағы психологиялық ахуалда әсері бар екені анық.

Білім саласына келсек оралған оралмандарға Білім және ғылым министрлігі бөлетін 2 пайыз грант аздық етеді. Жалпы оралмандардың 35 пайыз шетелде тyрады. Осы келіп жатқан оралмандардың дені жастар, сонымен қатар білім алу әрекетінда келіп елімізге тyрақты тyруды мақсат етеді. Оларға отандық негізде білім беру және Қазақстан тарихын жақсылып оқыту анықталды. Осы процесстерді шешу күн тәртібінде тyр.

Жалпы қорыта келгенде жоғарғыдағы айтылған, оралмандардың қордаланған проблемасын рет ретімен шешуді қажет етеді. Сонымен қоса оралмандарды ғылыми тyрғыдан егжей-тегжей зерттеп, қоғам алдында нақты баға беруді керек етеді. Ойымды қорыта келе оралман жалпы қазақтың мәселесіесі сондықтан жүйелі түрде қyқықтық саяси процесстерін қадағалап, оны іске асыру тек қазақ мәселесіесі болып табылады.

Пайдаланылған дерек көздер тізімі

4 Қазақстан Республикасының "Көшіп-келу туралы" заңы, 1992 жылы маусымның 26-сы. // Елты жүмыспен қамтылу туралы Қазақ КСР-ның

8 1993 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясы - Алматы: "Жеті Жарғы

10 Миграция населения и ее социальные последствия в Казахстане /Общ. ред. Б.И.Бектургановой. -Алматы, 1996

11 Қазақстан Республикасы Азаматдардығы туралы" заңы. 20.12.1991. //Ел Кеңесі. 1992, 8 қаңтар

12 Рыбаковский Л.Л. Миграция населения: прогнозы, факторы, политика // АНСССР,-М.: Наука

13 Тәтімов М.Б., Ж.. Әлиев. Дербестігіміз - демографияда.Өзіміздің еліміздің саясаты. Алматы: "Жеті-Жарғы", 1999.

14 Жалимбетова Р.Б. Некоторые аспекты миграционных процессов в Казахстане. //Сб. Информационный обзор, №2 (49), -Алматы, 2004. стр 207

20 Галиев А. Миграция населения и этническая судьба (в

Казахстане) // Казахстанская правда, 8 июня, 1995

22 Избанов Мухит. Миграционная ситуация в Казахстане.

//Материалы семинара "Миграция в Казахстане - настоящее и будущее". -

Астана, 2010.

24 Мейірманов С. ҚР Үлттық қауіпсіздігі және оған миграциясының қатері. Саясат. №2, 2010.

26.Тәтімов М.Б., Ж.. Әлиев. Дербестігіміз - демографияда. Алматы: "Жеті-Жарғы", 1999.

27.Түрапбайүлы А. «Егемен Қазақстан». 2009

28.Толипов Ф. Теория и практика региональный интеграции в Центральной Азии / Центральная Азия и Кавказ. 2011. № 2 (20).

1. Досжанов Б.Б., Есетова С. Некоторые вопросы правового регулирования репатриации в Республике Казахстан // Проблемы формирования правовой системы Казахстана и обеспечение устойчивого развития государственности: теория и практика: материалы международной научной конференции, 20 мая 2005. - Алматы: КазНУ им. аль-Фараби, 2005. - С.348-356.

2. Правовые механизмы защиты прав оралманов в Республике Казахстан / Б.Б Досжанов, В.В. Шахгулари, Р. Мирзандаева // Конституционно-правовые проблемы обеспечения ускоренной экономической, социальной и политической модернизации Казахстана: материалы круглого стола, посвященного 10-летию Конституции РК, 24 ноября 2005. – Алматы: КазНУ им. аль-Фараби, 2005. - С. 94-97.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

Назарбаев Н. Тарих толқынында.-Алматы. Атамyра, 1999ж.

Зардыхан Қинаятyлы. Жылаған жж шежіресі.-Алматы. Мерей, 1995ж.

Амангелді Айталы. Yлттану. Алматы. Арыс, 2003ж.

Жинақты қyрастырушылары: Парламент депудкүшейеры. Кеш-керуен.- Алматы. Парламент Үйі, 1997ж

Жинақты қyрастырушылары: Қасымбеков М., Найманбаев Қ., Ел мен Елбасы. Алматы. Дүниежүзілік оралмандар қауымдастығы, 2003ж.

Жинақты қyрастырушылары: Мамашев Т., Балғабаев С. Әлем оралмандары Астанада бас қосты. Алматы. Дүниежүзілік оралмандар қауымдастығы, 2006 ж

Мауқараyлы Абай. О қазақ пен бy қазақ. Алматы. Алматы болашақ, 2002ж.

«Мемлекеттегі көші-қон процессі: кеше, бүгін, ертең» атты Қазақстан Республикасының тәуелсіздігінің 10жылдығына және оралмандардың-репатриаттардың тарихи отандарына оралуына арналған ғылыми-теориялық конференцияның қyжаттары. Павлодар.2001ж.

Көшербаев Қ.Е., Қyттыбаева Р.С. Мемлекеттегі этносаралық қатынастар мәселесіелері. Алматы.Өзіміздің еліміздің даму институты,1996ж.

Социологиялық сөздік. Алматы. Қазақ университеті, 2003ж.

Тәтімов М., Әлиев Ж.. Дербестігіміз-Демографияда.Алматы. Жеті жарғы, 1999ж. 123 бет.

«Қазақстан 2030» стратегиясы.Алматы. 1998ж.

«Басқа әлемдегі Басқа Қазақстан» Президенттің жолдауы, 2007ж.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: