3 Инвестицияның экономикалық тиімділігін бағалау
Инвестициялық жобаның табыстылығын талдау отырып, екі болашақ баламалы жағдайды салыстырған дұрыс:
- фирма өзінің жобасын жүзеге асырды,
- фирма өзінің жобасын жүзеге асырмады.
Оны мына формуламен көрсетуге болады:
Р инв = Р ж – Сж (9.1)
Мұндағы Р инв – инвестициялық жобаның табыстылығы;
Р ж – жобадан алынған табыстағы (пайдадағы) өзгеріс;
Сж – жобаны енгізгеннен кейінгі шығындардың өзгерісі.
Практикада пайда алдын ала берілген, бірақ оны ақшалай өлшемде бағалау қиын жағдайлар кездеседі. Ондай жағдайда ең аз шығын әдісін қолданады. Айталық, кәсіпорын алдында мынандай міндет қойылады: кәсіпорын жұмыскерлерінің балаларын балабақшамен қамтамасыз ету. Бұл міндетті орындау үшін және сол арқылы кәсіпорын табысқа жетуде (оны теңгемен есептеп көрсету қиын) бірнеше баламалы жобалар жасалады. Мысалы, кәсіпорын
бір үлкен балалар бақшасын салып, оны қамтамасыз етіп тұру;
қаланың әрбір ықшам аудандарында шағын балалар бақшасын ашып, оны қамтамасыз ету;
қаладағы балалар бақшасына кәсіпорын қызметкерлерінің балалары үшін төлеп тұру.
Енді осы қарастырылған барлық жоба бойынша балаларға көрсетілетін қызмет сапасы бірдей делік, онда осы жобалардан алынатын пайда да бірдей. Ал шығындар әртүрлі, оны ақшалай қатынаста өлшеуге болады.
Бұдан шығатын қорытынды: кәсіпорын алдына қойылған міндетті орындау үшін ең арзан жобаны, яғни ең тиімді шығын жұмсалатын жобаны таңдау қажет.
Дисконттау әдісі. Жобалық талдаудың қағидаларының бірі - әртүрлі уақытта туындайтын шығындар мен табыстарды салыстыру. Жобаны дайындау мен оны жүзеге асыруға кететін шығындар уақыт бойынша созылады, ал жобадан алынатын табыс уақыт бойынша созылумен қатар, әдетте, шығынды жұмсағаннан кейін алынаты белгілі. Айталық, қазір 1 теңге жұмсаудың орнына кәсіпкер оны тағы бір жылға қалдырып, орнына қарыз міндеттемесін алады делік. Нәтижесінде кәсіпкер өзін 1 теңгені қазір жұмсау мүмкіншілігінен айырады. Алайда ол бір жылдан кейін 1 теңге емес, одан көп етіп қайтарады деп есептейік, өткені қазір жұмсаған 1 теңге бір жылдан кейін одан көп тұрады. Сондықтан, белгілі бір уақыттағы ақшаның құны деген ұғым қолданылады. Инвестициялық жобаны экономикалық және қаржылық талдауда ақша өлшемінің ағымдағы және болашақ құнын өлшеу үшін арнайы техникалық әдіс қолданылады, мұндай әдісті дисконттау деп атайды.
Дисконттау әдісі күрделі пайызды есептеу әдісіне кері үрдіс. Күрделі пайызды есептеу деп пайызды жинақтау арқылы салымның негізгі сомасының өсу үрдісін айтады. Пайызды жинақтау нәтижесінде алынған сома уақыт өткеннен кейінгі салым сомасының болашақ құны деп аталады, ал салымның бастапқы сомасы ағымдағы құн деп аталады. Күрделі пайызды есептеуде болашақ құнды былай табады: ағымдағы құнды есептеу неше рет жүргізілсе, сонша рет оны 1+ пайыздық ставкаға (1+ r) көбейтеді, яғни
FV = PV (1+ r)n (9.2)
Мұндағы, FV – болашақтағы құн;
PV – ағымдағы құн;
r – пайыз ставкасы;
n – жыл саны.
Айталық, үшінші жыл аяғында салынған салым 100.000 теңге болу үшін пайыз ставкасы жылына 10 % болғандағы бастапқы ақша салымының сомасын анықтау керек. Белгісіз салым болашақ құны 100.000 теңге болатын ағымдағы құн деп аталады. Осы ағымдағы құнды анықтау үрдісі дисконттау деп аталады.
Мысалы : егер біз бүгін инвестицияға 100,0 мың теңгені жылына 10 % ставкада жұмсасақ, онда бір жылдан кейін 100,0 мың теңгеге (100 %+10%) немесе, сол сияқты 100000 теңге (1+0,1)=110000 теңгеге өседі. Екі жылдан кейін : 100000 теңге * (1+0,1)* (1+0,1)= 121000 теңге т.с.с. әрі қарай жыл сайын қосылады. Ол инвестицияны қайтару мерзіміне тікелей байланысты болып келеді.
Дисконттауда ағымдағы құн болашақтағы құнды 1+ пайыз ставкасына есептеу неше жыл жүргізілсе, сонша жылға бөледі:
PV = FV / (1+ r)n (9.3)
Болашақтағы ақша сомасын және пайыз ставканы (біздің мысалда 10%), қазіргі ақша сомасының құнын төмендегі формуланы қолдана отырып, бұрынғы айтқаннан осы қорытынды шығады:
FV 121000
PV
= = = 100000 теңге
(1+ r ) n (1+0,1)2
Екі талдауда да дисконттау – болашақтағы табысты бүгінгі мезгілдегі (ағымдағы) сомаға келтіру дегенді білдіреді.
Инвестициялаудың тиімділігін есептеу әдістерінде төменгі мәселелерді білу қажет:
• өтеу мерзімін;
• жай табыс мөлшерін;
• компаундинг (кеңейту) көлемін;
• дисконттауды (алдағы табысты қазіргі таза бағаға қатынасын белгілеу әдісі).
Өтеу мерзімі – жобаланған пайданың толтыру мезгілі деуге болады.
Сонымен, таза пайда дегеніміз – табыстан, төлемдерден, одан қоса шығындардан пайыздар мен амортизацияны алып тастағаннан кейінгі сома.
Мысалы: 120,0 мың теңге инвестиция салынса, одан жылына 40,0 мың теңге түседі делік. 120:40 =3 жылда өзін-өзі өтейтін көрінеді.
Жай табыс мөлшері деп пайданың негізгі инвестициялық пайдаланған толық жай жылдардағы шығын қатынасын айтамыз.
Компаундинг (кеңейту) деп базалық ағымдағы табысты болашақ тапсырылған мезгілге есептеп келтіру әдісін айтамыз.
Мысалы: 10,0 мың теңге 10% өсімге салынады. Жылына 10% - 5 жыл мерзімге, 5 жылдан кейін ол 16105 теңге болады ( 10,000 теңгені бес рет 1,1 – ге көбейту керек: 10,000*1,1*1,1*1,1*1,1*1,1= 10000* 1,611= 16105 теңге.