15.Мысалшы Эзоп. «Эзоп тілінің» қазіргі ұғымы.

Эзоп б.з.б. 620-560 жылдары өмір сүрген, грек халқының перзенті. Аты аңызға айналған мысалшы. Ол Самостан шыққан Иадмонның басыбайлы құлы болған. Бостандық алған соң Лидия патшасы Крездің сарайында қызмет етеді. Бір мәліметтерде оны ақсақ құл десе, бірде бүкір құл дейді. «Эзоп» атты комедияның авторы комедиограф Алексид (б.з.б. ІVғ. соңы) өз қаһарманы Эзопты Соломонмен кездестіреді. Сөйтіп Эзопты «Жеті дана және Крез патша туралы» аңыздар циклына кірістіреді. Алексидтің замандасы Лисипп та бұл нұсқаны қабылдап, Эзопты жеті дананың ақылдысы ретінде көрсетеді. Сонымен Эзоптың Ксанфтың құлы болуы, оның 7 данамен қатынасы және дельфылық абыздардың жауыздығынан қаза табуы – мұның барлығы Эзоп жайлы аңыз бөлшектері ретінде сақталып қалады. Бұл жөнінде Эзоп мысалдарын қазақ тіліне аударған Өтебай Тұрманжанов: «Эзоп – грек халқының өте ерте заманында өмір сүрген, ертегіге, ел аңызына айналып кеткен ұлы мысалшыл жазушысы» деп жазады. Мысал атасы Эзоп табиғатында өте еңбекқор, қайырымды, әділдікті ғана жақтайтын, өткенге жаны қас, ешқашан астамсып сөйлемейтін, не нәрсені болса да ақылмен, сабырмен істейтін жан болған. Ел аузында «Эзоп стилі», «Эзоп – мысал атасы» деген сөздердің сақталып қалғаны белгілі. Эзоп жөніндегі ең алғашқы мәліметті Геродот еңбектерінен кездесеміз. Геродот жазбаларына жүгінсек, Эзоп мысыр патшасы Амасистің (б.з.б.570-526) кезінде өмір сүрген Иадмон деген кісінің құлы болған. Қожайынынан бостандық алғаннан кейін Эзоп көп ұзамай дельфылықтар қолынан қаза табады. Осы үшін дельфылықтар Иадмон ұрпақтарына Эзоптың құнын төлейді. Сонымен бүгінгі ғылыми тұжырым бойынша қысқаша түйіндейтін болсақ, Эзоп – б.з.б. 620-560 жылдары өмір сүрген, грек халқының перзенті. Аты аңызға айналған мысалшы. Ол Самостан шыққан Иадмонның басыбайлы құлы болған. Бостандық алған соң Лидия патшасы Крездің сарайында қызмет етеді. Бір мәліметтерде оны ақсақ құл десе, бірде бүкір құл дейді. Қалай болғанда да, ақиқат – біреу, Эзоптың шыққан тегі – құл болған. Әрі ол кемтар жан болған. Мұны М.Л.Гаспаровтың «Эзоптың өмірбаяны» атты ғұмырнамалық дүниесінде келтірілген: «Эзоп өте ұсқынсыз, қор жаратылған кемтар жан болды. Барып тұрған сұрықсыздың өзі, қарыны шартиған, басы қазандай, таңқы танау, үсті кір-қожалақ, терісі қара, кемтар, тілі мүкіс, қолдары қысқа, арқасы бүкір, еріндері салпайған» деген жолдар арқылы бекітуге болады. М.Л.Гаспаровтың Эзоп жөніндегі ғұмырнамалық еңбегін Т.Сәукетаев қазақ тіліне көркем тілмен аударып, әсерлі хикая түрінде «Жұлдыз» журналының бірнеше нөмірлерінде «Көне дәуірдің кемеңгерлері» айдары бойынша жариялап отырған. [8] Қазақ оқырмандарына Эзоп жөнінде бірден-бір толыққанды мағлұмат берген еңбектің бірі – осы. Эзоп мысалдарын ағылшын тілінен қазақ тіліне қарасөзбен аударған С.Ақатаев. Оның «Эзоп. Мысалдары» деген еңбегі «Жалын» баспасынан 1976 жылы жарық көрген.

16.Геракл туралы мифтер циклын тарқатып жазыңыз.

Биринши, Тифон мен Ехидна жараткан, Немей каласынын манын мекендеп, абден ойран салган улкен арыстанды буындырып олтирип,олигин иыгына салып аркалап алып келеди. Екинши, немей арыстаны секилди Тифон мен Ехиднадан жаралган жылан денели,тогыз айдахар басты,Лерн каласынын манын мекендеп,малдын барин жалмап биткен,тогыз басынын биреуиешкашан олмейтин Лерн айдахарын олтирип,манги олмейтин басын жерге комип,устин жартаспен бастырып тастайды,Ал денесин как жарып, отин суырып алады да,айдахардын улы отине жебесин батырып алады.Осыдан бастап Гераклдын жебеси тиген адам манги жазылмайтын болады. Ушинши,адамга да,малга да шабуыл жасап тыныштык бермей,каты кола кауырсындарын жебесиякты коктен лактырып,мыстырнактарымен жанетумсыктарымен кырып отырган,Стимфал каласынын манын мекендеген кустарды Афина-Паллада берген еки тимпанды дангырлата согып коркытып,ушкан кустарды садакпен атып олтирип отырады.Тортинши,муйиздери алтын,аяктары мыс, гажайыпсулу, желдей жуйткитин Артемида кудайдын бугысын егистик алкаптарын таптап кеткендиги ушин аягын жаракаттап,устап алып, Микеныга Эврисфейге акеп береди. Бесинши, адамдарды аямай азу тистеримен жарып олтиретин Эриманф кабанын калын карга айдап тыгып устап алады.Бирак булл сапарда Геракл ауыр кайгыга душар болады. Себ,ол ДОСы кентавр Хиронда лерн айдахарынын отине малынган жебесимен атып алады. Геракл салган жаракаттан жазылмайтынын билген Хирон оз еркимен Аид патшалыгына аттанады. Алтыншы, Элида патшасы Авгийдин табын-табын малы, аппак аякты 300 бука,кып-кызыл 200 бука, аккудай аппак 12 бука, жулдыздай жаркыраган 1 бука мекендеген омири тазаланбаган мал корасын 1 кунде тазалап береди, Геракл коранын 2 кабыргасын кулатып,Алфей жане Пеней озендеринин арнасын бурып акелип,коранын ишимен агызып жибереди. Сойтип каты агыспен 1-ак кунде кораны тазалап береди де ,кабыргасын кайта тургызады. Жетинши, Крит аралына барып,Посейдон кудайга курбандыкка шалынуга тиыс, бирак кутырган буканы устап алып, бас уйретип,Микеныга алып келеды. Сегизинши, Диомед патшанын гажайып сулу кушти, тек темир тусау гана салынатын, тек адам етимен гана коректенетин аттарын устап акеледи. Бирак булл сапарында да Геракл улкен трагедияга тап болады. Онын жанында журген Гермес баласы Абдерди Диомед аттары шайнап тастайды.Геракл онын курметине Абдер атты кала салдырады. Тогызыншы, амазонкалар - -жаугерши айелдер елине барып, амазонкалар патшасы Ипполитага согыс кудайы Арестин ози сыйга тарткан белдикти Эврисфейдин кызы Адметага акеп береди. Оныншы, уш кеудели,уш басты, алты кол, алты аякты Герионнын сиырларын Эврисфейге акелу жолында сумдык киын согысты басынан кеширип, Герионды Афина-Палладынын комеги аркылы женеди. Бул сиырларды акелуде Геракл коптеген киынд-га тап болады: 2 басты Орфо тобетин олтирип, Эвритион алыппен айкасады; табыннан кашып, Сицилияга барып, Посейдон баласы Эрикс табынына косылган бирсиырды алу ушин оны кимай. Бергиси келмеген Эрикс патшаны кысып олтиреди;сиырлардын барин айел кудай Гера кутыртып жиберип, кутырган сиырлар жан-жакка кашып, Геракл оларды Фракияга жеткенде гана жинап алады. Он биринши, жер асты Аид патшалыгынын кузетшиси 3 басты, мойнында ирелендеген жыланы бар,куйрыгы айдахардын басымен аякталатын коркынышты тобет Керберди алып келеди. Осы сапарында, Аид патшалыгында Геракл Аидтын айели Персефонаны урлап, жер бетине шыгаргысы келгени ушин жазаланган Тесей батырды куткарып алады ж-е Мелеагр патшанын аруагын кездестирип, онын отиниши бойынша артында жетим калган жалгыз карындасыДеянираны оз камкорлыгына алып, оган уйленуге уаде береди. Он екинши, ен киын, ен сонгы ерлиги – алып иыктарымен букил кок аспанды котерип турган улы титан Атластын багынан онын кыздары Гесперидалар алтын агашта осирип отырган 3 алтын алманы акеп берди. Олардан алмаларды алу ушин Геракл букил Азия мен Еуропаны шарлап, тениз аксакалы корипкел Нерейди улкен киындыкпен колга тусирип, оны байлап, Атлас багынын кайда орналасканын билип алды. Кейн Посейдон мен Геядан жаралган батыр Антейди буындырып олтиреди; уйктап жаткан уакытында аяк-колын байлап тастап, озин Зевс кудайдынкурметине курбандыкка шалмак болган Египеттин катигез патшасы, Бусирис пен онын баласы Амфидамантты олтиреди; Атлас алмаларды акелем дегенше Атластын орнына турып,ауыр кок аспанды аркалап турады. Буган каты киналып аспан салмагынан бели бугилип,букил денесин тер жауып кетеди булшык еттери бултиып исип кетеди. Бирак Афина-Паллада оган коп комек корсетеди, Осылайша, Геркал Эврисфейдин 12 тапсырмасын улкен аброймен орындап,оган кызмет етуден босайды. Бирак,кекшил Гера мунымен Гераклды жазалауын токтатпайды, мунан кейн де ол басынан небир ауыр касиреттерди откизеди.