14 Тарау. Талап қою

§1 Талап қоюдың түсінігі мен сипаттамасы

Азаматтық іс жүргізу формасы қатарына іс жүргізудің бірнеше түрі кіреді,олардың ішінде талап қою ерекше орынға ие. Бұл ерекшелік алдымен субьктивтік құқықтардың қорғауың әмбебап тәсілі болуымен түсіндіріледі, ал бұл саладағы талаптарды қарастыруды реттейтін нұсқаулармен қамтылған ережелер тәжірибеде барынша қажет болып тобылады.

Іс жүргізүге қатысты әдебиеттерде талаптың мәнін сипаттайтын түрлі анықтамалар беріледі. Талап қою-бүзылған немесе даулы құқықты қорғаудың іс жүргізу тәсілі-барынша ыңғайлы дефиниция ретінде танылады, ал бұл құқықты қорғауға бағытталған арекеттердің жүргізілетін формасы-талап арыз беру арқылы талап қою формасы болып табылады.

Соттардың тәжірибесінде азаматтық істер көпшілігінде берілген талап арыздар негізінде қозғалады,яғни материалдық (мүліктік немесе мүліктік емес) даулы ұмтылыстардың сотта қаралуының кең таралған әмбебап түрі – талап қою бойынша іс жүргізу (талап қою өндірісі) деуге болады.

Талап қою бойынша іс жүргізудің өзіне тән белгілері бар, олардың ішінде аса маңыздылары мыналар:

1. арызда бұзылған немесе даулы құқықты нақты сипаттайтын материалдық-құқықтың талаптар көрсетілуі:

2. қойылған талаптар соттық тәсілмен шешуді коздейтін нормативтік шарттардың болуы:

3. тараптардың қарама-қайшы мүдделерінің болуы, олардың сот талқылауы барысында өз ұстанымдарын қорғауға өзара тең құқықтарға ие екендігі.

Талап арызда қойылатын талаптар (талап қою талаптары) – сотта істі талқылау туралы бастама көтерушінің куынымдары. Бұл куынымдар тиісті іс жүргізу (процессуалдық) формасына сәйкес рәсімделген талаптар, яғни олардың сотқа түскендігі талап қоюшы мен жауапкер арасында субъективтік құқықтың бұзылғаны жөнінде дау туындап, даулы қатынастары субъектілері бұл дауды соттан тыс шеше аламағандығын корсетеді.

Талап арыздың сотқа тапсырылғандығы талапкердің жауапкерге қарсы өзінің нақты талаптарын белгіленгендігін білдіреді. Бұл сотқа түскен поцессуалдық құжат екі критерийге жауап береді, яғни талаптардың екі турінен құралады: біріншісі-материалдық – құқықтық талап (талап қоюшының жауаперге қойған талабы), екіншісі процессуалдық-құқықтық талап (талап қоюшының сотқа қойған талабы). Осындай міндетті элеметтердің біреуі болмаған жағдайда талап арыз құқықтық ережелерге сәйкес қалыптаса алмайды және осы элеметтерінің бүтіндігі ескерілмесе одан туындайтын институттар құқықтың табиғатын ұғыну мүмкін емес. Ондай институттар қатарына қарсы талап қою, талап құнын белгілеу, талап қою талаптарын біріктіру және бөлу және т.б.

жатқызуға болады.

Талап қоюдың (талап арыздың) құрамдас бөліктері және олардң мазмұны арқылы қойылған талаптарды жіктеуге мүмкіндік береді. Осыларға қарап, талаптар бойынша қозғалған азаматтық істерді түрлі санаттарға таныстыруға болады. Мұндай құқықтық классификация жасағанда олданылатын нормалардың сапалық қатнастылығы, азаматтық істер қарастыру тіртібі мен мерзімдері, даулы құқықтардың қатынастығын субьектілік құрамы, қойылған талаптардың қанағаттандыруларының құқықтық салдары есепке алыну керек.

Қойылған талап дәлелдемелік мәлеметтердің мөлшері және олардың іс жүргізулік (процессуалдық) рәсімдеу тәсілдерібойынша ерекшеліне алады.

Даулы қуыным құқықтық сипатқа иеболуы тиіс, яғни тараптар арасындағы дауды шешкенде сот материалдық құқықтың тиісті нормаларын басшылыққа алуы тиіс. Азаматтық дау бойынша шығарылған шешім тараптарды белгілі бір құқықтық салдарға алып келеді, яғни ол шешім негізінде ақшалай сомалар өндіріледі, адамдар (мысалы, жауапкер) тұрғын үйден шығарылады, неке бұзылады және т.б. Бірінші жағдайда сот міндеттемелік құқық нормаларын, екінші жағдайда азаматық және тұрғын үй құқығының, ал үшінші жағдайда неке және отбасы заңнамаларының нормаларын басшылыққа алады.

Тұлғанын талап қоюға құқығы екі элеметтен құралады: біріншісі – талапты сотқа беру (жолдау), ал екіншісі- қойылған талаптың қанағаттандырылуына тұлғаның құқығы⁸⁶. Осылайша, талап қою құқығының екі жағы, екі мүмкіндігікөрінеді іс жүргізушілік (процессуалдық) мүмкіндік (талап қою құқығы) және материалдық-құқықтық мүмкіндік (талапты сот тарапынан қанағаттандырылатындығы құқығы). Екі құқықтың мүмкіндік те бір – бірімен кешенді байлнысты және олар талап қоюшының талап қою және талапты қанағаттандыру құқығы болса, онда оның бұзылған немесе дау келтірілген құқығы тиісті соттық тәртіппен қорғалады. Талапты қою (сотқа жолдау) құқығының бар немесе жоқ екендігін судья талап қою арызын қабылдау барысында тексереді. Талап қоюдың материалдық құқықтың жағы, яғни талап қоюда қанағаттандыру құқығы сот талқылау барысында тексеріліп, айқындалады. Егер тала қоюшының талап қою құқығы құқықтың және нақтылық жағынан расталса, онда сот талапты қанағатандыу құқығына ие болады. Мүдделі тұлғада талап қою құқығы бар болып,бірақта тапалапты қанағаттандыру құқығы жоқ болуы мүмкін. Егер соңғы мән жайдың жоқтығын сот анықтаса,бұл жғдай қойылған талаптарды қанағаттандырусыз қалдырылуына алып келеді.

⁸⁶« Ресейлік заңи әдебиетте бұл құқық право а удовлетворение иска» деп аталады.