- •Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі қ.И.Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық универститеті
- •Алифатты қатардағы қосылыстардың органикалық химиясы
- •Алматы 2010
- •Қ ұрастырушылар: Ермағанбетов м.Е.,Чугунова н.И., Керімқұлова а.Ж. Алматы: ҚазҰту, 2010.117
- •© Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті
- •Пәннің оқу бағдарламасы – syllabus
- •Контакттық ақпарат
- •1.2 Пән бойынша мәліметтер:
- •1.5 Пәннің қысқаша мазмұны
- •Тапсырма түрлері, атаулары және оларды орындау кестесі
- •1.7 Әдебиеттер тізімі
- •1.8 Білімді тексеру және бағалау
- •Оқу процесінің күнтізбелік кестесі
- •Модульдар бойынша және аралық бақылауға арналған сұрақтар тізімі
- •Аралық бақылауға арналған сұрақтар тізімі
- •1.9 Курс саясаты мен процедурасы
- •2 Активті таратылып берілетін материалдардың мазмұны
- •Курстың тақырыптық жоспары
- •2.2 Дәріс сабақтарының конспектілері
- •1 Дәріс. Кіріспе.Органикалық қосылыстардың жіктелуі
- •2 Дәріс. Химиялық байланыс, құрылым, реакцияға бейімділік туралы ұғымдарға қазіргі көзқарас
- •3 Дәріс. Қаныққан көмірсутектер (алкандар)
- •Изомерлері. Бұл қатардың алғашқы үш мүшесінің (метан, этан, пропан) изомерлері болмайды, ал бутан үшін (с4н10) екі изомер болады:
- •4 Дәріс. Қанықпаған көмірсутектер. Этилендік көмірсутектер (алкендер)
- •Изомерлері. Этилендік көмірсутектердің гомологтық қатарының структуралық изомериясы қаныққан көмірсутектері сияқты төртінші мүшесінен басталады. Алайда, бұларға бірнеше изомер түрі тән.
- •4. Сульфолау реакциясы
- •5. Гидратация реакциясы
- •5 Дәріс. Диен көмірсутектері (алкадиендер)
- •6 Дәріс. Ацетилен қатарының қанықпаған көмірсутектері (алкиндер)
- •7 Дәріс. Көмірсутектердің галогентуындылары
- •8 Дәріс. Спирттер (гидрооксиқосылыстар). Біратомды спирттер
- •9 Дәріс. Көп атомды спирттер
- •Алу әдістері. Гликольдерді бір атомды спирттерге сәйкес немесе басқа әдістермен алуға болады.
- •10 Дәріс. Альдегидтер мен кетондар
- •Альдегидтердің аталуы. Рационалдық аталу бойынша альдегидтерді екі жолмен атауға болады.
- •Кетондар номенклатурасы. Рациональды номенклатура бойынша кетондарды, карбонил тобын қоршаған радикалдарды, орынбасарлардың өсу ретімен атап, соңынан “кетон” деген сөз жалғау арқылы атайды.
- •11 Дәріс. Карбон қышқылдары және олардың туындылары
- •Бір негізді карбон қышқылдары. Номенклатурасы.Олардың бастапқы мүшелеріне тривиалды аталу тән.
- •Химиялық қасиеттері Бұлардың химиялық қасиеттерін толығымен дерлік карбоксил тобы анықтайды. Карбон қышқылдарының химиялық қасиеттерін үш бағытта қарастырған ыңғайлы:
- •3. Галогендеу реакциясы
- •Акрил қышқылы.Өнеркәсіпте мынадай схема бойынша алады:
- •Олеин қышқылы с17н33соон Бұл қышқыл пальмитин және стеарин қышқылдар қатарында майлар түзеді.
- •Екі негізді қаныққан қышқылдар. Қаныққан екі негізді ышқылдардың жалпы формуласы CnH2n(cooh)2
- •Физикалық қасиеттері. Екі негізді қышқылдар - суда ерімтал, түссіз кристалды заттар.
- •Химиялық қасиеттері. Екі негізді қышқылдар, бір негізді қышқылдарға қарағанда күштірек келеді. Оның себебі, диссоциациялануын жеңілдететін карбоксилдердің өзара әсерлері:
- •12 Дәріс. Алифатты қатардың азотты қосылыстары.
- •Алыну жолдары. Аминдер техникада және лабораториялық практикада көп қолданылады. Сондықтан бірнеше жолмен алынады.
- •Химиялық қасиеттері. Нитроқосылыстардың ең маңызды химиялық қасиеттері нитротроптың өзіндік структурасына байланысты.
- •Изомерлері. Бір негізді оксиқышқылдардың гомологтық қатары оксиқұмырсқа немесе көмір қышқылынан , басталады. Одан кейін, гликоль немесе оксисірке қышқылы келеді.
- •Химиялық қасиеттері. Оксиқышқылдар қышқылдардың да, спирттердің де қасиеттерін көрсетеді. Бұлар қышқылдар тәрізді тұздар, күрделі эфирлер, амидтер түзеді. Мысалы сүт қышқылы:
- •Екі негізді төрт атомды қышқылдар. Бұл топтың басты өкілдерінің бірі шарап қышқылы
- •Оптикалық изомерлері. Көптеген оксиқышқылдарда ассиметриялы көміртек атомдары болады. Ассиметриялық көміртек атомы деп, көміртек атомы әр түрлі төрт топпен байланысқан жағдайды айтады.
- •14 Дәріс. Көмірсулар
- •15 Дәріс. Аминоқышқылдар
- •2.3 Зертханалық сабақтардың жоспары.
- •1 Органикалық химия лабораториясындағы жұмыстардың жалпы ережелері. Техника қауіпсіздігі.
- •2 Органикалық қосылыстарды тазалау тәсілдері
- •3 Қаныққан және қанықпаған көмірсутектер
- •4 Қаныққан көмірсутектердің галоген туындылары
- •5 Альдегидтер, кетондар, карбон қышқылдары
- •Бақылау сұрақтары
- •Майлар мен сабындар
- •7 Көмірсулар
- •2.3 Тәжірибелік сабақтар
- •2.4 Оқытушының жетекшілігімен орындалатын студенттердің өзіндік жұмыстары бойынша өткізілетін сабақтардың жоспары (соөж)
- •2.5 Студенттердің өздік жұмыстары бойынша сабақ жоспары (сөж)
- •2.6 Өздік бақылау үшін тест тапсырмалары
- •А) тотығу
- •В) спирт, қышқыл және метал күйіндегі күміс
- •2.7 Курс бойынша емтихандық сұрақтар тізімі
- •Глосарий
- •Алифаттық қатардағы қосылыстардың органикалық химиясы
10 Дәріс. Альдегидтер мен кетондар
Альдегидтер мен кетондар класына, құрамында карбонилі тобы бар (=С=0) органикалық қосылыстар жатады.
Карбонил тобының көміртегі кем дегенде бір сутегі атомымен байланысқан органикалық қосылыстарды альдегидтер деп атайды.
Ал карбонил тобының көміртегі екі көмірсутек радикалымен байланыса оларды кетондар деп атайды. Аталмыш қосылыстардың жалпы формулалары:
О
О
R
-
C
R
-
C
-
H
альдегид кетон
Альдегидтер
үшін тән карбонил
тобы (
) альдегидтер, ал кетондар үшін тән топты
(=
C
= O
) кетондар тобы деп атайды.
Альдегидтердің аталуы. Рационалдық аталу бойынша альдегидтерді екі жолмен атауға болады.
1) Сірке альдегидінің туындылары, яғни сірке альдегидіндегі метил тобы сутектерінің басқа радикалдармен орын алмастыруы.
2) Қалыпты альдегидтер туындылары. Бұл үшін үлкен тізбекті грек жазбаларымен белгілейді, сонан кейін бүйір тізбек радикалдарының алдына грек әріпін қояды. Мысалы:
α
- метил - май альдегиді
Жүйелік номенклатура бойынша, альдегидтер өздеріне сәйкес көмірсутектерінің соңына - аль жұрнағын жалғау арқылы аталады. Тізбекті нөмірлеуді альдегид тобындағы көміртегінен бастайды, бірақ оған бір санын қоймайды.
Мысалы:
2-метилпропаналь
CH3
-
пропаналь
Кетондар номенклатурасы. Рациональды номенклатура бойынша кетондарды, карбонил тобын қоршаған радикалдарды, орынбасарлардың өсу ретімен атап, соңынан “кетон” деген сөз жалғау арқылы атайды.
Мысалы:
диметилкетон (ацетон)
диэтилкетон
метилизопропилкетон
Халықаралық номенклатура бойынша кетондарды сәйкес көмірсутек аттарына - он жалғауын қосу арқылы атайды. Тізбекті нөмірлеуді, кетотобына жақын жағынан бастайды. Кетотопты көрсетуші көміртегінің нөмірін он жалғауынан кейін қояды.Мысалы:
пропанон-2,
гексанон-3
Изомерлері. Бұлардың изомерия құбылысы, біріншіден, олардың көміртегі қаңқасының құрылымына, екіншіден, карбонил тобының (кетондар үшін) тізбекте орналасуына байланысты
а) көміртек қаңқасына байланыстылығы, альдегидтер үшін:
,
Кетондар
үшін:
,
б) карбонил тобының тізбекте орналасуына байланыстылығы, кетондар үшін:
Физикалық қасиеттері. Альдегидтердің қарапайым өкілі (метаналь) қалыпты жағдайда газ. Келесі мүшелері сұйықтар. Жоғары альдегидтер - қатты заттар. Олардың төменгі өкілдері суда жақсы ерісе, жоғары өкілдері ерімейді. Кетондар арасында газ тәріздес заттар жоқ. Олар көбінесе сұйық заттар.
Химиялық
қасиеттері. Альдегидтер
мен кетондар реакциялық қабілеттілігі
жоғары белгілі заттар. Олардың
реакцияларының көпшілігі активті
карбонил тобына байланысты. Мұндағы
С=О арасындағы қос байланыс сияқты
активті орталық болып есептеленеді.
Десекте, оттек, көміртекке қарағанда,
электр терістігі күштірек элемент.
Сондықтан электрон тығыздығы оттек
атомының жанында көміртек атомының
жанындағыдан гөрі күштірек. Осының
салдарынан
көміртегі
атомында электрофильдік қасиет пайда
болады да, нуклеофильді реагенттермен
әрекеттесуге бейім келеді. Қосылу
реакциялары жүргенде қосылатын
молекуланың теріс зарядталған бөлігі
әр уақытта көміртек атомына қарай бағыт
алады.
Қосып алу реакциялары. Альдегидтерге және кетондарға сутектің қосылу реакциясы сутектендіргіш катализаторлардың (Nі, Co, Cu, Pt, Pd және басқалар) қатысуында жүреді. Бұл процестерде альдегидтер біріншілік, ал кетондар екіншілік спирттерге айналады.
сірке альдегиді біріншілік этил спирті
ацетон екіншілік пропил спирті
Магний галогеналкилдермен қоcылу реакциясы
құмырсқа бромды магний этил магний бром алкоголяты
альдегиді
пропил спирті
Ацетон бромды этил магний бромалкоголяты
Алынған қосылыс оңай гидролизденіп, сәйкес спиртті береді
Көгерткіш қышқылымен қосылып α-оксинитрилдерді түзеді.
α-оксимайқышқылының эфирі
Натрий бисульфитінің қосылысы кристалды заттар түзеді, әдетте олар альдегидтердің немесе кетондардың бисульфиті туындылары деп аталады.
OH
R
-C=O+HSO3Na
R-C SO3Na
CH3
Басқа топтармен оттектің орын басу реакциялары. Альдегидтер мен кетондар бес хлорлы фосформен әрекеттескенде құрамындағы оттек атомын хлордың екі атомына ауыстырады:
Cl
R-C=O+PCl5 R-CН + POCl3
Н Cl
R 2C=O+PCl5 R2CCl2+POCl3
Тотығу реакциялары. Кетондарға қарағанда, альдегидтер әлдеқайда оңай тотығады. Альдегидтердің тотығуы:
2R-CH=O + O2 > 2R-COOH
Күміс тотығының аммиактағы ерітіндісін [Ag(NH3)2]OH альдегидтермен (бірақ кетонмен емес) араластырып қыздырса альдегид тотығып қышқылға айналады да, металл күйіндегі күміс түзіледі. Егер реакция жасалатын пробирканың іші майлы болмайтындай етіп тазартылған болса, онда күміс жұқа қабыршақ тәрізденіп пробирканың ішкі қабырғасына отырады - күміс айнасы түзіледі.
CH3-CHO + 2[Ag(NH3)2]OH >CH3COONH4 + 3NH3 + H2O + 2Ag
Бұл реакция альдегидтерге тән күміс-айна реакциясы деп аталады.
Кетондардың тотығуы, кетонның құрылысына қарай әр бағытта, көміртек тізбегінің үзілуі арқылы жүреді (Попов-Вагнер ережесі).
1) Тотықтырғыштар (мысалы, хромды қоспа) әрекеті карбонилмен көрші көміртек атомдарының біріне қарай бағытталады, алдымен оксикетон, одан кейін дикетон түзіледі.
O OH O
C
H3
-
CH2
-
C -
CH2
-
CH3
O
CH3
-
CH-
C
- CH2
-
CH3
O
диэтилкетон α-оксикетон
2-окси-3-пентанон
O
O
О
O
2HО
C
H3
–
C
-
C
-
CH2
-
CH3
CH3
–
C-
OH +
OH
– C - CH2
– CH3
дикетон (H2О+О) екі карбон қышқылдары түзіледі
Полимерлену реакциясы. Полимерлену реакциялары тек альдегидтерге ғана тән. Ол реакциялар альдегидтерге қышқылдармен әрекеттескенде жүреді:
R
CH
O O
3 R - CH = O R - HC CH - R
O
Негізгі әдебиеттер: 1 [213-235], 3 [159-183]
Қосымша әдебиеттер: 4 [201-220]
Бақылау сұрақтары
1. Альдегид пен кетондардың жалпы формуласы.
2. Альдегид пен кетондардың алыну жолдары қандай?
3. Рациональдық және жүйелік атау бойынша кетондар мен альдегидтерді қалай атайды? Бірнеше мысал келтіріңіз.
4. Альдегид пен кетондардың химиялық реакциялары.
5. Альдольды және кротонды конденсацияға мысал келтіріңіз?
