- •Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі қ.И.Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық универститеті
- •Алифатты қатардағы қосылыстардың органикалық химиясы
- •Алматы 2010
- •Қ ұрастырушылар: Ермағанбетов м.Е.,Чугунова н.И., Керімқұлова а.Ж. Алматы: ҚазҰту, 2010.117
- •© Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті
- •Пәннің оқу бағдарламасы – syllabus
- •Контакттық ақпарат
- •1.2 Пән бойынша мәліметтер:
- •1.5 Пәннің қысқаша мазмұны
- •Тапсырма түрлері, атаулары және оларды орындау кестесі
- •1.7 Әдебиеттер тізімі
- •1.8 Білімді тексеру және бағалау
- •Оқу процесінің күнтізбелік кестесі
- •Модульдар бойынша және аралық бақылауға арналған сұрақтар тізімі
- •Аралық бақылауға арналған сұрақтар тізімі
- •1.9 Курс саясаты мен процедурасы
- •2 Активті таратылып берілетін материалдардың мазмұны
- •Курстың тақырыптық жоспары
- •2.2 Дәріс сабақтарының конспектілері
- •1 Дәріс. Кіріспе.Органикалық қосылыстардың жіктелуі
- •2 Дәріс. Химиялық байланыс, құрылым, реакцияға бейімділік туралы ұғымдарға қазіргі көзқарас
- •3 Дәріс. Қаныққан көмірсутектер (алкандар)
- •Изомерлері. Бұл қатардың алғашқы үш мүшесінің (метан, этан, пропан) изомерлері болмайды, ал бутан үшін (с4н10) екі изомер болады:
- •4 Дәріс. Қанықпаған көмірсутектер. Этилендік көмірсутектер (алкендер)
- •Изомерлері. Этилендік көмірсутектердің гомологтық қатарының структуралық изомериясы қаныққан көмірсутектері сияқты төртінші мүшесінен басталады. Алайда, бұларға бірнеше изомер түрі тән.
- •4. Сульфолау реакциясы
- •5. Гидратация реакциясы
- •5 Дәріс. Диен көмірсутектері (алкадиендер)
- •6 Дәріс. Ацетилен қатарының қанықпаған көмірсутектері (алкиндер)
- •7 Дәріс. Көмірсутектердің галогентуындылары
- •8 Дәріс. Спирттер (гидрооксиқосылыстар). Біратомды спирттер
- •9 Дәріс. Көп атомды спирттер
- •Алу әдістері. Гликольдерді бір атомды спирттерге сәйкес немесе басқа әдістермен алуға болады.
- •10 Дәріс. Альдегидтер мен кетондар
- •Альдегидтердің аталуы. Рационалдық аталу бойынша альдегидтерді екі жолмен атауға болады.
- •Кетондар номенклатурасы. Рациональды номенклатура бойынша кетондарды, карбонил тобын қоршаған радикалдарды, орынбасарлардың өсу ретімен атап, соңынан “кетон” деген сөз жалғау арқылы атайды.
- •11 Дәріс. Карбон қышқылдары және олардың туындылары
- •Бір негізді карбон қышқылдары. Номенклатурасы.Олардың бастапқы мүшелеріне тривиалды аталу тән.
- •Химиялық қасиеттері Бұлардың химиялық қасиеттерін толығымен дерлік карбоксил тобы анықтайды. Карбон қышқылдарының химиялық қасиеттерін үш бағытта қарастырған ыңғайлы:
- •3. Галогендеу реакциясы
- •Акрил қышқылы.Өнеркәсіпте мынадай схема бойынша алады:
- •Олеин қышқылы с17н33соон Бұл қышқыл пальмитин және стеарин қышқылдар қатарында майлар түзеді.
- •Екі негізді қаныққан қышқылдар. Қаныққан екі негізді ышқылдардың жалпы формуласы CnH2n(cooh)2
- •Физикалық қасиеттері. Екі негізді қышқылдар - суда ерімтал, түссіз кристалды заттар.
- •Химиялық қасиеттері. Екі негізді қышқылдар, бір негізді қышқылдарға қарағанда күштірек келеді. Оның себебі, диссоциациялануын жеңілдететін карбоксилдердің өзара әсерлері:
- •12 Дәріс. Алифатты қатардың азотты қосылыстары.
- •Алыну жолдары. Аминдер техникада және лабораториялық практикада көп қолданылады. Сондықтан бірнеше жолмен алынады.
- •Химиялық қасиеттері. Нитроқосылыстардың ең маңызды химиялық қасиеттері нитротроптың өзіндік структурасына байланысты.
- •Изомерлері. Бір негізді оксиқышқылдардың гомологтық қатары оксиқұмырсқа немесе көмір қышқылынан , басталады. Одан кейін, гликоль немесе оксисірке қышқылы келеді.
- •Химиялық қасиеттері. Оксиқышқылдар қышқылдардың да, спирттердің де қасиеттерін көрсетеді. Бұлар қышқылдар тәрізді тұздар, күрделі эфирлер, амидтер түзеді. Мысалы сүт қышқылы:
- •Екі негізді төрт атомды қышқылдар. Бұл топтың басты өкілдерінің бірі шарап қышқылы
- •Оптикалық изомерлері. Көптеген оксиқышқылдарда ассиметриялы көміртек атомдары болады. Ассиметриялық көміртек атомы деп, көміртек атомы әр түрлі төрт топпен байланысқан жағдайды айтады.
- •14 Дәріс. Көмірсулар
- •15 Дәріс. Аминоқышқылдар
- •2.3 Зертханалық сабақтардың жоспары.
- •1 Органикалық химия лабораториясындағы жұмыстардың жалпы ережелері. Техника қауіпсіздігі.
- •2 Органикалық қосылыстарды тазалау тәсілдері
- •3 Қаныққан және қанықпаған көмірсутектер
- •4 Қаныққан көмірсутектердің галоген туындылары
- •5 Альдегидтер, кетондар, карбон қышқылдары
- •Бақылау сұрақтары
- •Майлар мен сабындар
- •7 Көмірсулар
- •2.3 Тәжірибелік сабақтар
- •2.4 Оқытушының жетекшілігімен орындалатын студенттердің өзіндік жұмыстары бойынша өткізілетін сабақтардың жоспары (соөж)
- •2.5 Студенттердің өздік жұмыстары бойынша сабақ жоспары (сөж)
- •2.6 Өздік бақылау үшін тест тапсырмалары
- •А) тотығу
- •В) спирт, қышқыл және метал күйіндегі күміс
- •2.7 Курс бойынша емтихандық сұрақтар тізімі
- •Глосарий
- •Алифаттық қатардағы қосылыстардың органикалық химиясы
Модульдар бойынша және аралық бақылауға арналған сұрақтар тізімі
1 Модуль. Көмірсутектер
Қандай органикалық класс қосылыстары белгілі?
Органикалық қосылыстардың қандай реакцияларын білесіз?
ИЮПАК ережесі бойынша алкандарды қалай атайды?
Алкандардың басты химиялық қасиеттерін айтып беріңіз.
Алкендердің жалпы формуласы? Қос байланысты – С=С – сипаттаңыз.
Қос байланыс бойынша алкендердің электрофильді қосылу реакциясына түсу қабілеттілігіне мысал келтіріңіз.
Марковников ережесінің мәнісі неде?
Алкендерді полимерлеу реакциясы дегеніміз не?
Синтетикалық каучук алу үшін қандай біріккен диендерді қолданады?
1,3-бутадиенді алу үшін қандай зертханалық және өндірістік әдістер қолданылады?
1,2 және 1,4 бағытта қосылу реакциясына қатысатын диендердің реакциялары
Ацетилен қатары қосылыстардың жалпы формуласы, номенклатурасы..
Кучеров реакциясына қандай реакцияны жатқызады?
Ацетиленнен жай эфирлерді, акрилонитрилді, винилацетатты алу жолдары.
Ацетилен алудың қандай өндірістік жолдары белгілі?
Модуль. Алифатты қатардың көмірсутектерінің функционалдық туындылары
Алифаттық қатардағы көмірсутектер туындыларына жататын қосылыстар .
Көмірсутектектердің галогентуындыларына тән химиялық реакциялар.
Галогеналкандардағы галогенді қандай топтарға алмастыруға болады?
Біріншілік, екіншілік, үшіншілік спирт деген ұғымды қалай түсінесіз?
Біріншілік, екіншілік, үшіншілік спирттердің химиялық қасиеттері.
Екі және үш атомды қандай спирттер белгілі, мысал келтіріңіз.
Оксоқосылыстарға қандай қосылыстар жатады?
Карбонил тобы бойынша альдегид пен кетондардың химиялық реакциялары .
Альдегидтерді кетондардан қалай ажыратады?
Альдолды және кротонды конденсация реакцияларына мысал келтіріңдер.
Нитро- және аминоқосылыстар құрамына кіретін функционалдық топтар.
α -, β – және γ- гидроксиқышқылдардың химиялық қасиеттеріне қандай айырмашылық байқалады?
Көмірсуларға қандай қосылыстар жатады?
Глюкоза мен фруктозаға тән химиялық қасиеттер қандай?
Қандай реакциялар α -, β – және γ- аминоқышқылдарға тән?
Аралық бақылауға арналған сұрақтар тізімі
Қандай көмірсутектер қаныққан көмірсутектерге жатады? Метан қатарының көмірсутектерін атаңыз.Алкандарға қандай химиялық реакциялар тән? Мысал келтіріңіз.
Вюрц реакциясы бойынша қандай қосылыстардан пентанды, 2,3- диметилбутанды, тетраметилметанды, гептанды синтездеуге болады.
Қанықпаған көмірсутектерге қандай химиялық реакциялар тән?
Қанықпаған көмірсутектерді қандай тәсілдермен синтездеуге болады? Этен, этин, 1,3-бутадиенді алуға қажетті реакцияларды ұсыныңыз.
Этилен, пропилен, 1,3-бутадиен, изопреннен қандай полимерлерді алуға болады?
Галогеналкандарды сілтінің судағы және спирттегі ерітінділерімен әрекеттестіріп қандай өнімдерді алуға болады. 2-хлорбутанды мысалға ала отырып жоғарыдағы реакцияларды жүзеге асырыңыз.
Спирттердің химиялық қасиеттері. Қ-Бутил, изобутил- және үшіншілік бутилспирттеріне тән химиялық реакцияларды қарастырыңыз?
2 – Бромпентаннан спирт алу реакцисы.
1– Бутанолды, этиленгликольді және глицеринді эфирлеу реакцияларын қатыстырып ,сірке қышқылының күрделі эфирлерін қалай алуға болады?
Этанол мен пропанолға қандай химиялық рекциялар тән?
Сірке қышқылының фосфордың бес тотығымен, күйдіргіш натриймен, аммиакпен және 2-пропанолмен әрекеттесу өнімдерін келтіріңіз.
Табиғи майлар қандай органикалық класс қосылыстарына жатады?
Көмірсуларға қандай химиялық реакциялар тән? Глюкоза мен фруктозаның химиялық реакцияларын келтіріңіз.
Аминосірке қышқылын қалай алады және оған тән химиялық реакциялар қандай?
