- •Тәжірибелік психология
- •1.2. Мектеп психологиялык қызметінің мазмұны
- •1.4. Оқушының психологиялық-педагогикалық статусы
- •2.3.4, Л.С.Выготскийдің "Жалпылап айт" әдістемесі
- •2.3.5. Е.Е.Кравцовтың "Кім үлкен" әдістемесі
- •2.3.6. "Мен не білемін?" әдістемесі
- •2.4. Балардың мектепке даярлығын есепке алу
- •3.1. Бастауыш сынып оқушыларына психологиялық қызмет корсету міндеттері
- •3.3.1. "Қисынсыздықтар" әдістемесі
- •3.3. Баланың таным процестерін зерттеу әдістері
- •3.3.2. "10 Сөзді жаттау" әдістемесі
- •3.4. Үшінші-төртінші сынып оқушыларының таным процестерін диагностикалау және дамыту
- •3.5. Зейінді зерттеу және дамыту әдістемелері 3.5.1. Бурдон тесті
- •3.5.2. "Қызыл-қара кесте" тестінің модификациясы
- •3.6. Ойлау процесінін даму деңгейін анықтау және дамыту әдістемелері
- •3.6.1. Логикалық ойлауды дамыту әдістемссі
- •3.6.2. А.З.Зак ұсынған "Оқушылардың ойлау қабілетің даму деңгейін анықтау" әдістемесі
- •3.7. Бастауыш сынып окушыларынын аныктауға арналған тестер жинағы
- •4.1. Жеткіншек жас кезеншщ психологиялык ерекшеліктері
- •5.1. Жас оспірімдерге психологиялык қызмет көрсету міндеттері
- •5.2. Интеллектің даму децгейін диагностикалау (штур толық айтқанда: Школьный Тест Умственного Развития)
- •5.3. Интеллектуалдық қабілетті зерттеуге арналған Айзенк тестілері
- •5.3.1. Лингвистикалық қабілетті анықтауға арналган Айзенктің создік (вербалдық) субтесті
- •5.3.2. Математикалық қабілетті анықтауға арналғап Айзенктің сандық субтесті
- •5.5. "Сан катарлары" әдістемесі (математикалық ойлауды бағалау)
- •6.3. Балалар агрессиясы мен акцеитуаңиясын зерттеу
- •Жеткіншектер акцентуациясын анықтау (Шмишек тесті)
- •6.6. Кеттелдің 16-факторлык тесті (балаларға арналған кыскартылған варианты)
- •6.7. Пиктограмма әдістемелері 6. 7.1. "Отбасы суреті" әдістемесі
- •6.7.2. "Отбасы суреті" проективтік тесті
- •6.7.4. "Менің отбасым кешқүрым" әдістемесі
- •6.7.5. "Жаңбыр астындағы адам" әдістемесі
- •6.7.6. "Жануарлар мектебі" жобалау әдістемесі (оқушылардың мектепке бейімделеуін диагностикалау)
- •7.2. Мектеп психологы іс-кағаздарының тізімі
- •7.3. Мектеп нсихологы жүмыстарын жоспарлау
- •7.4. Мектептің псхологиялық қызмет жоспарының үлгісі
- •Мектеп психологы күнтізбелік жоспарьшың үлгісі
- •7.6. Апталык жұмыс жоспары (үлгі)
Жеткіншектер акцентуациясын анықтау (Шмишек тесті)
Мақсаты — акцентуация корініс беруінін анықтап, оныңтүрін жәпе күшін бағалау.
Бүл тесті күру негізіне К.Леонгардтың жеке түлға акцентуацвдсы туралы түжырымдамасы алынған. К.Леонгардтыц бүл концспіхиясы бойынша, акцентуация деп барлық адамға тән психикальқ қасиеттсрдің кейбір көрсеткіштері ерекше дамып, и.іектеи шы&қанын айтады. Типология жасаганда оны мінез бен темперамент ащентуациясы деп екі түрге бөледі. Шмишек осы тсориялық ісағидаға сүйснс отырып акуцентуация түрін жөне оның сапалық кө^сеткішін анықтау тестін жасаған.
Орындау ережесі. Тест 88 сүрақтан түрады. Оның орқайсысына зерггелінуіііі "ия" немесе "жоқ" дсп жауап беруте тиіс. Жауаптар 10 шкала боГшішіа багаланады. Алдын ала сауалнама буклеті жәпе жауап парағы даярланады. Тесті жүргізу алдында даярланган матсриалдар ор адамның қолана беріледі де, олар жауап беру төртібімен ?аныстырылады. Жауап иарақта сүрак номері, оның түсында (+) немесе (-) деген белгілір қойылган болады. ЗерттелінуііП таңдап алган жауап вариантына сәйксс белгі қойып отырады.
Сауалнама және жауаптарды бағалау кілті
1, Сен, әдетте, байсалды және көңілдісің бе? (1)
2.Ссн тез ашуланып, әбіржейсің бе? (7)
Жылауың оңай ма? (6)
Жұмысымда қате жоқ па, деп бірнеше рет тексересіц бе? (-2)
Сен эзіңнің сыныіпастарындай күштісің бе? (-2)
Сенің көңіл-күйің қуаныштан қобалжуга жәнс керісінше
тез өзгереді ме? (9)
Сен оиын барысында жетекші болганды унатасың ба? (8)
Себсгісіз ашуланып жүретін күндерің болады ма? (5)
Мүғашмнің берген тапсырмасын әрдайым адалдыкпен орындауға і ырысасьщ ба? (7)
Жаі-іа ойынды ойыңнан шығара аласың ба? (1)
Біреуді ренжітіп қойғанынды тсз үмытасың ба? (-7)
Өзіцді мейрімді, басқаларды аяйтын деп санайсың ба? (6)
Пошта жошігінс хат салғанда, ол бр жеріне ілініп қалды ма, деп тексересің бе? (4)
Мертвите, спорт сскциясында, үйірмедс озық болуға тырысасьщ ба? (8)
Кішкенгай кезіңце иттен, найзағайдан қоркатын ба едің? (2)
Бал ал ар сені өте ыиталы және үқыпты деп санайды ма? (2)
Көңіл-куйің мсктептегі және уйдегі жағдайларга байланысты ма? (9)
Таныстарыңның көпшілігі сені жақсы кореді деп айтуға болады ма? (8)
Ішіңнен қобалжып жүретін уақытың болады ма? (5)
Әдстте мүңцанып жүресің бе? (3)
Қайғыны бастан кешкенде өкіріп жыладың ба? (10)
Бір орында үзақ отыру саған қиын ба? (1)
Саган әділетсіздік жасағанда өз қүқығыңды қорғайсың ба? (7)
Мысықтарды рогаткамен атқан күндерің болды ма? (6)
25. Дастархан немссе перде қисайып түрса оған сенің жының келеді ме? (4)
26. Кішкентай кезіңде үйде бір өзің қалуга қорқатын ба едің? 2)
28. Ешқандай себепсіз қуанышқа нсмесе уайымға бөленссің бе? (9)
Сыныпта ең жақсы оқушысың ба? (8)
Көңіл көтеріп есерленетін кез жиі болады ма9 (-3)
Ашулануың оңай ма? (5)
Кейде өзінді бахытты сезінесің бе? (10)
Басқалардың коңілін көтере аласың ба? (1)
Біреу туралы өз ойыңды ашық айтасың ба? (7)
Қаннан қорқасың ба? (6)
Мсктеп тапсырмасын шын көңіліңмен орындайсың ба? (4)
Әділстсіздіктің қүрбаны болғандарды қорғайсын ба? (7)
Қараңғы, бос болмеге кіруге қорқасың ба? (2)
39. Жылдамдық пен нақтылықты талап ететін жүмысқа қарағанда жай және нақты емес жүмысты көбірек үнатасың ба? (4)
Адамдармен танысу саған оңай ма? (9)
Ертеңгілік пен кештерде онер көрсетугс қүмарсың ба? (8)
Үйіңнен қашып кеткен уақытың болды ма? (5)
Балалармен, мүғалімдермен үрысыи қалып, мектепке бара алмай жүрген кез болды ма? (3)
Өмір сүру қиын ба? (3)
Сөтсіздікке үшырағанда өз-өзінді мазақтап күлесің бе? (1)
Үрысып қалғанда, өзің кіналы болмасаң, татуласуға әрекет жасайсың ба? (-7)
Жануарларды жақсы көресің бе? (6)
Үйден шығып кстксннен соң, бір оқиға болмасын деп, тексеруге қайтып ораяасың ба? (4)
Кейде өзіңнің немесе туысқандарыңның басына бір қауіп төнгендсй болып сезінесің бе? (2)
Көңіл-күйің ауа райына байланысты ма? (9)
Сүрақтарды біле түрып жауап беруге қиналасың ба? (8)
Біреуге ашулансаң төбелесесің бе? (5)
53- Балалармен бірге болу саған үнайды ма? (3)
54. Бірнәрсе қолыңнан келмесе оны үйренуден үміт үзесің бе? (10)
55. Істерді, ойынды уйымдастыру қолыңнан келеді ме? (1)
56. Қиындықтар кездсскеніне қарамастан мақсатыңа жстуге орекет жасайсың ба? (7)
Кино коргенде, кітап оқығанда жылайсын ба? (6)
Міңдеттеріңді орындауға қиналасың ба? (4)
Тапсырманы көшіріп алуға бересің бе? (-7)
Түнде қараңғы көшемен жүруге қорқасың ба? (2)
Барлық заттар өз орнында болуын қадағалайсың ба? (4)
62. Жатарда коңіл-күйін көтеріңкі, ал түрғанда - түнжыраған болған ба? (9)
Бейтаныс балалар арасында өзінді еркін сезінссін бе? (8)
Басың ауырады ма? (5)
Жиі күлесің бе? (-3)
66. Егер біреуді ерекше силайтын болсаң, оны білдірмей жүре аласың ба? (8)
Бір күннің ішінде өр түрлді жүмыс жасай аласын ба? (1)
Әділетсіздікке жиі ксздесесің бе? (7)
Табиғатты жақсы көресің бе? (.6)
70. Үйден кетерде, үйқыға жатарда есікті, электр тстіктерін тсксересің бе? (4)
Өзінді, қорқақпын деп санайсың ба? (2)
Мерекелік дастархан басында коңіл күйің өзгсрсді ме? (9)
Драмкружокқа қатынасуды, сахнадан өлең оқүды үнатасың ба? (8)
Себепсіз бүртыйып, ешкіммен сойлеспей жүретін кездерің болады ма? (5)
75. Болашаққа көңілсіз қарайсың ба? (3)
76. Қуаныштан бірден қайғы-қасыретке ауысатын кез кездсседі ме? (10)
77. Қонақ күте аласың ба? (1)
Ашуың ұзаққа созылады ма? (7)
Достарыңның кайғысын бөліп аласың ба? (6)
80. Жіберген қатені жөндеу үшін дәптердің бір бетін көшіріп жазасың ба? (4)
Өзіңці сенімсіз адам дер есептейсің бе? (7)
Қорқыиышты түсті жиі коресің бс? (2)
Өзівді терезедеы тастағың келген кез болды ма? (4)
84. Қоршағандар уақытын шаттықпен өткізіп жатса, сенің коңілің көтсріледі мс? (9)
Жағымсыз жағдайды уақытша умыта аласың ба? (8)
Сәтсәздокті ойдан шығармай жүресің бе? (8)
Әдстте аз сөйлейсің бе? (3)
88. Орындаган роліңс беріліп кеткенде, әзіңнің кім екенінді үмытаеың ба? (8)
Тест нәтижесін талдау
Сүрақтар соңында жақшада берілген номерлер акцентуация типіп көрсетеді. Әр нөмір бойымша жиналған оң жауаптар санын ксстеде корсетілген кэффицеткс көбейту арқылы акцентуацияның баллы анықталады. Нәтижесі 12 баллдан артық болса акцентуацияның сол түрі орын алғанын білдіреді. Талдауды жоғарыда берілгсн акцентуация түрлерініц мінездемссі бойынша жүргізіледі.
6.5. Жеткіншектер агрессиясын диагностикалау (Басса-Дарки әдістемесі)
Мақсаты — бала агрессиясының түрін жене оның көрініс беру
Шкала |
Акцентуация |
Жиналған |
Коэффи- |
Акцептуация |
номері |
типі |
ұпайлар |
циент |
көрсеткіші |
|
|
1.. |
Гипертимді |
2. |
Лабильді |
3. |
Сенситивтік |
4. |
Шизоидтық |
5. |
Эпилептойдтіқ |
6. |
Түрақсыз |
7. |
Астено-невротик |
8 |
Демонстративтік |
9. |
Циклоидтык |
10. |
Аффектгі- экзальтациялық |
ерекшелігін анықтау.
Бала агрессиясын зерттеушілер оған өр түрлі анықтама береді. Бірсулері ол адамның қоршаған орта құбылыстарынан өзін қоргаута арналган түқым қуалаушылыққа негізделген қасиет деп көрсетсе (Лоренд, Анри), екіншілсрі жетскші роль атқаруға бағытталған әрекет (Моррисон) деп түсіндіреді. Агрессияны фрустрация мен байланыстыратын теориялар да бар (Маллер, Дуб, Доллард)
Агрессия терминімен жеке түлганың субъект-субъекттік қатынаста деструктивтік әрекетке жақындығын белгілейді. Деструктивтік әрекет дегеніміз адамның алдында түрған бөгетке шабуыл жасап, қиындықты жеңуге деген белсенділігі. Сондықтан агрессияның оң жене теріс көріністері бар екенін жақсы түсіну қажет. Мысалы, адам өз өмірін, немесе басқа адамдардың өмірін сақтауга, табыс көзіне төнген қауіпті жоюға бағытталған агрессияны ақтауга болады. Сонымен катар, ешқандай ақтауга болмайтын аірессия байқалуы мүмкін.
Жеткіншек жас кезеңінде себепсіз агрессия, нсмссе жалған қауіпке багытталған шабуылшылык орын алуьг мумкін. Бүл қүбылыстың түрлерін, себебін, және мөлшерін анықтаута болады. Психолог осы мәселсні зерттеп, агрессиясы нормадаи тыс дамыган балалармен түзету жүмысын жүргізуі керек.
А.Басс және А.Дарки агрессияны сипаттағанда оны негізгі екі топқа бөледі. Біріншісі — мотивациялык агрессия, осы қүбылысты тутызған себеп-сылтаулар. Психолог ең алдымсн агрессияның осы түрін анықтап алуға тиіс. Екіншісі — инструменталдық агрессия, немесе озін қорғау үшін, басқаларды зәбірлеугс қолданатын орекеттері. Бүл қаеисттің корініс беруі сегіз формада болуы мүмкіи.
Агрессияны зерттеуге қолданылатын әдістсмелердіц бірі Басса-Дарки сауалнамасы. Бүл өдістеме комегімен агрессияның орын алуын және оның түрін, көрініс бсру формасын диагностикалауға болады.
Орындау ережесі: тест сауалнамасында 75 тұжырымдама берілген. Оларға "ия" немесе "жок" деп жауап беріңіз.
Сауалнама
Менің кейде басқаларға зиян келтіргім кследі.
Кейде өзім жақтырмайтын адамдар туралы өсек айтамын.
Мен тез ренжіп, жылдам басыламын.
Егер маған жақсылап өтіш жасамаса, тапсырманы орындамаймын.
Өмірден маған қажстті нөрселерді толық ала алмаймыы.
Басқалар менің сыртымнан мен туралы не айтатынын білемін.
Мен достарымның қылықтарын үнатпасам, пікірімді оларға білдіремін.
Егер біреуді алдаған кезім болса, мен ар-ождаыымның алдында қатты қысыламын.
Мен басқа адамға қол жүмсауға қабілетті емес еияқтымын.
Мен еш уақытта, заттарды лақтыратындай болып, қатты ашуланбаймын.
Басқалардың кемістігіне барлық уақытта кешірімдімін.
Егер маган орныққан ереже үнамаса, мен оны бүзғым келеді.
Басқалар қолайлы жағдайды пайдаланып қалады.
Басқалар маған, күтпеген жерде, си-сияпат көрсетсе, мен одан сескеніл қаламын.
Мснің басқалармен келіспейтін кезім жиі болады.
Ксйде мснің ойыма өзім үялатын нәрселер келеді.
Мені біреу бірінші болып үрса, мен оған жауап бермеймін.
Мен ашуланғанда ссікті таре еткізіп жабамын.
Мен сыртқы көрініеімнсн әлде қайда ашушацырақпын.
Егер біреу біреу маған үкімін жүргізгісі келсе, орқашан мен оған қарсы түрамын.
Менің тағдырым мені онша қанағаттандырмайды.
Коп адамдар мені үнатпайды деп ойлаймын.
Басқалар менімен келіснесе, мен олармен дауласпай түра алмаймын.
Жүмыстан қашатын адамдар оздерін кіналы сезінуі керек.
Менің отбасымды обіржіткендер — жүдырыққа жығылгыеы келгендер.
Дөрекі өзілге мен бармаймын деп ойлаймын.
Мені сықақ жасағандарға қатты ашуланамын.
Егер біреулер өздерін бастықсымақ еанаса, олар мен-мснсіп кетпеу үшін бар күшімді саламын.
Апта сайын мен озіме үнамайтын адамдардыц біреуін жол ықтырамын.
Адамдардың көбі маған қызғаншақтықпен қарайды.
Басқалардан өзімді сыйлауды талап етемін.
Ата-анам үшін ешнәрсе жасамағаныма қамығамын.
Сізді әрқашан ызаландырған адамдардың "түмсығын бүзуға" түрады.
Мен еш уақытта ашуға бөленіп, түнжырап жүрмеймін.
Егер баеқалардың маған деген көзқарасы мәртебеме сай кслмссе, мен оларға режімеймін.
Мені бірсу ренжіткісі кслее, мен оған коңіл белмеймін.
Ешкімгс байқатпауға тырыссам да, қызғаншақтық "ішімді ит жегендей" етеді.
Кейде мені күлкіге көтеретіндер бар сияқты.
Meн қатты ызалансам да балағат сөз айтпаймын.
Менің күнөларымның барлығы кешірілсін.
41.Маған біреу қол көтерсе, менің жауап қайтаруым сирек болады.
Айтқаным бол май қалса мен реижимін.
Кей кезде адамдарды коргенде мен жынданамын.
Шынымен жек коретін адамым жоқ.
Бөтендерге еш уақьпта сенім білдірмеу — мспің устанымым.
46. Егср біреу мені ызаламдырса, мсн ол туралы не ойлайтынымды айтуга даярмын.
Кейін өкінетін нәрселерді жиі жасаймын.
Ашуланған ксзде қол жүмсауым мүмкін.
Кішкентай ксзімнен бастап долылық корееткен смсспін.
Мен өзімді атылуға дайын оқтай жиі сезінемін.
Қандай екенімді жүрттың бөрі білсе, олар мені, біргс жүмыс істеуте қиын адам, деп есептер еді.
Қандай себепке байланыеты басқалар маған жағымды нәрсе істейді, деп ойланамын.
Маған біреу дауыс көтерее, мен де оган айқайлаймыи.
Сәтсіздіктер мені мазасыздандырады.
Төбелескенде басқалардан артық-кемім жоқ.
56.Қатты ашуланғанда, бірінші қолыма түскен затты сындырғаным ееімдс.
Кейде төбелесті бірінші болып бастаймын.
Өмір маган оділетсіз екенін кейде анық сеземін.
Meн бұрын адамдар тек шынын айтады, деп ойлайтын едім.
60.Ашуланғанда ғана ұрсамын.
61.Егер қателік жіберсем қысылып жүремін.
62.Өз қүқығымды жүдырықпен қорғау керек болса - күшімді көрсетемін.
Өзімнің ашуымды, кейде, стол төбелеп көрсетемін.
Өзіме үнамайтындарға дорекілік көрсетемін.
Маған зиян кслтіргісі кслетін дүшпандарым жоқ.
Дөрекілерді өз орнына қоя алмаймын.
Өзім дүрыс өмір сүрген жоқпын,- деген ой маған жиі келеді.
Мені төбелеске дейін апаратындарды білемін.
Кішкентай нәрсеге бола ренжімеймін.
70.Басқалар намысыма тиіи, ызаландырғысы келеді, деген ойга сирек бөленемін.
Мен, көбінесе, адамдарды тек қорқытамын.
Соңғы кезде мен жабысқақ болып кеттім.
Дау барысыңда мен дауысымды жиі көтеремін.
Басқаларга теріс көзқарасымды көрсетпеуге тырысамын.
Мен дауласпастан келісімге келгснді үнатамын.
Авторлар сауалнаманы келесі ұстанымдарга суйене отырып жасагаи:
Әр сүрақ агрессиянын бір түрін анықтауға арналған.
Сүрақтарға берілген жауаптарға басқалардың пікірі әссрін тигізуін төмендету жолдары ойластырылған.
Багалау шкаласы
Жауаптар сегіз шкала бойынша бағаланады.
1. Физикалық агрессия: ия-1, жок-0 келесітүжырымдамаларга:
1.25, 31, 41, 48, 55, 62, 68;
Жок - 1, ия — 0, келесілсрге: 9, 7.
2.Жанама агрессия: ия-1, жоқ-0: 2, 10, 18, 34, 42, 56, 63; жоқ-1, ия-0: 26, 49.
Тітіркенушілік: ия-1, жоқ- 0: 3,19, 27, 43, 50, 57, 64,72; жоқ-1, ия-0: 11, 35, 69.
Негативизм: ия-1, жок-0: 4, 12, 20, 28; жоқ-1, ия-0: 36.
Өкпелегіштік: ия-1, жоқ-0: 5, 13, 21, 29, 37, 44, 51, 58.
Күдіктенушілік: ия-1, жоқ-0: 6, 14, 22, 30,38, 45, 52, 59; жоқ-1, ия-0: 33, 66, 74, 75.
Бербалды агрессия: ия-1, жоқ-0: 7, 15, 23, 31, 46, 53, 60, 71, 73; жоқ-1, ия-0: 1, 33, 66, 74, 75.
8.Кінәні сезіну: ия-1, жоқ-0: 8, 16, 24, 32, 40, 47, 54, 61, 67.
Көрсстілген шкала бойынша жауаптарды баллға аударып, барлық жиналған үпайлардың екі түрлі косындысы шығарылады. Біріншісі қастандық индексі деп аталады да ол 5 және 6 шкалалардың қосындысы арқылы анықталады. Ал екіншісі, агрессия индексі — 1, 3, 7 шкалалар косындысы бойынша анықталады.
6,5 плюс-минус 3 - қастаіщык корсеткіші нормада екенінің белгісі; 21 плюс-минус 4 — агрессияның нормадагысын көрсетеді.
Баланың агрессиясын анықтаганда бір әдістемені қолдаиып, сол бойынша қорытынды жасауға болмайды. Міндетті түрде Кеттел, Шмишек, Спилбергер т.б. проективтік одістемелердің нөтижесімен салыстырып аныктау қажет.
