Бораздаева Жұлдыз 148-152б

Бала дамуындагы сөйлеудің маңызы.

Ерте жастағы балаларда тілінің дамуы ,оның психикасына, баланың өміріне үлкен әсерін тигізеді.Бала сөйлеуінің дамуы баланың психикалык процестерін реттейди,яғни : есте сақтауын, қабылдауын,сезімталдылығын, тілегін және т.б.Жәнеде ол баланың өзін -өзі басқаруын, ойлауын, фантазиясын, өз іс-әрекетін бақылауды реттеп отырады.Сөйлеудің "Магиялық күшi" әр жағдайға байланысты баланың өзін-өзі алып шығуға көп әсерін тигізеді.Сөз дегеніміз -адамдар арасындағы қатынас қана емес, сонымен қатар өзінде толық мағына, адамдар арасындағы қатынасты реттеуші бір ой, бір мағына болып табылады.Бала тілді менгере отырып ойлауды, өзін-өзі баскаруды және қарым -қатынас жасауды үйренеді. Бала-үлкендермен қарым-қатынас жасау аркылы тілді менгереді. Сөйлеу -ол ең алдымен қарым-қатынас, өз ойын бiлдiру және түсiнiстiк. Қарым-қатынас, ойды жеткiзудiң ең тиiмдi түрi болып табылады.Қарым-қатынас дамудың ең алғы шарттарының бipi.

Бала тiлiнiң дамуы, онын ойының дамуымен бipдей жүзеге асып отырады. Дамудың алғашқы жылдарында ой мен тiлдiң дамуы бip-бipiне тәуелдi болмаған.Ой тек заттық ic-әрекеттерге қатысты болса, сөздiң дамуы эмоцияға, ым-ишарамен қарым-қатынас жасауға байланысты болган.Ой мен сөйлеудiң бала өмipiнде екi жаста бip-бipiне сәйкестiктерi байқала басталған болатын.Л.С.Выгосткийдiң сөзiнде ой мен сөйлеудiң тоғысуы бала өмipiндегi, мiнeзiндегi психикалық өзгерicтердi байқаткан.Л.С.Выготский баланың әр бip ойы мен сөйлеуiн жеке-жеке қарастырып, қарым-қатынас пен жалпылау қорытындысын шығарды. Сөйлеу - өмipдiң жаңа формаларына жол ашып,ойды сөйлеу арқылы жеткiзумен дамиды.

БАЛА ТIЛIНIҢ ДАМУЫНДАҒЫ ӘР ТYPЛI КӨЗҚАРАСТАР Тiлдi меңгеру - бала психологиясында ең қиын, жасырын мәселелердiң бipi.Бұл жасырын мәселенiң шешiмi әлi табыла қоймады.Көп нәрсенi түсiне бермейтiн, интелектуалды операцияларды орындай алмайтын, 1-2 жылда олар үшiн ең қиын болып табылатын тiлдi меңгередi.Психология тарихында бала тiлiнiң дамуын зерттеуде көптеген талпыныстар болган. Бipiншici- бала тiлiнiң жаймен дамып, сөздepiнiң басының бipiгуi.Бала затты көрсе , мысалы "те-ре-зе" ол дауыстарды естiп, ойымен ұштастырып сол затты iздеп,табуға тырысады.Үлкендерге қарап, олардың сөйлеген сөзiн балалары қайталап отырады.Сондай қарым-қатынас пен артикуляцияның аркасында бала өзi сөйлеп үйренедi.Бала көп сөздi меңгере отырып ,өзiн-өзi дамытады.

В.Штерн айтуы бойынша "Баланың алғашқы сөзi,оның негiзгi , алғашқы қадамы болып табылады, бұл қадаммен бала үлкен өмipге қадам басып,ол әр бip заттың өз атауы барын бiледi,зат пен заттың мағынасын ажырата алады"деген.Бала 1,5 жастан пассивты сөйлеу тiлiнен активты сөйлеу тiлiне көшедi, яғни, ол заттардың атын сұрап, айтсан түсiнгендей кейiп танытады.

Штернның теориясы ассоциативты теориядан маңыздырақ болып табылады.Баланың "Бұл не?" деген сұрағына байланысты тiлiн қаншалыкты дамығанын байқауға болады.Л.С.Выгосткийдiң теориясына қарама-қайшы келедi.Л.С.Выгосткий бала сөзiнiң мағынасы өзгермейтiнiн жіне ол баланың өсе келе дамуымен байланысты екенiн дәлелдеп кеткен.

БАЛА ТIЛI ДАМУЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛIKTEPI

Қарастырылып отырған өмipiнiң жарты жылы баланың тiл дамуына жатады.Бұл этапта тiлдi басқа , вербальсiз қатынасты, эмоцияны, ым-ишараның орнын ауыстырады. Бала өмipiнiң үшiншi жылында тiлi жақсы дамып, қарым-қатынасы жақсарады.Бұл екi кезеңде үлкен таң қалаларлық тап орын алады, бала сөйлейдi, бiрақ өз тiлiнде.Бұл этап психологияда "Автономды бала тiлi" деп аталды.Бұл автономды бала тiлiн түсiнiп, бағалаган Ч.Дарвин болатын. Бақылау нәтижесiнде,тiптi мектеп жасындағы балалар сөзбен пін арасындағы қатынасты толықтай түсiнбейдi.Оқушылар сөздiң мағынасын тереңнен түсiнбей, оны қажеттi атрибут негiзiнде қабылдайды.Балалар заттың өзiне толықтай мағынасын iздейдi.Бала оның атын емес , мағынасын түсiнгici келедi.Л.С.Выготскийдiң Штернның терминiне қарама-қайшылыгы : " Тiлi жетiлмеген бала,сөздiң не екенiн түсiнбейдi." Штенрнның көзқарасы бойынша оның ассоциативтi теориясында баланың тiлi -ой қабiлетiмен байланыспайды.Егер бала 1,5 жастан асса ,оның өмipiнде үлкен жаңалықтар ашылады.4-5 жас аралығында сөйлеуi жақсы.