Ерлан Ақбота 160-164 б

Осы зерттеулерге енгізілген,ерте кезеңдегі сөйлеудің дамуы түсінуі айтылуы ересек анықтайды негізгі грамматикалық емес кезендермен.Балалар ересектердің нұсқауларын тіпті орындамайды, ал ашық заттық белгілерді қатынастарға сүйенеді.Өлшем және заттың мақсаты баланың іс-әрекетін еріксіз сияқты көндіреді. Екінші кезенде баламен сылтаулар ажыратылады және де өздері объектілік қатынастармен заттардың тасымалдаушылары болады ,бірақ олардың мағынасы тағы да байланысты нақты заттармен, бірақ олармен бөлінген жоқ. Мысалы, айталық үлкен кубикті ұсынғанда және кішкентай Мысалға үлкен төртбұрышпен кішкентай шеңберді келтіретін болсақ,және «дөңгелекті төртбұрыштың үстіне қою» ұсынысы туындағанда,ол әрдайым дұрыс жүзеге асқан,ал керісінше айтылғанда «шеңбердің үстіне төртбұрышты қой» делінгенде ,оны дұрыс жүзеге асыру (30%)ға төмендегенін көрсетеді.Келесі бөлімде грамматикалық сөйлемдердің элементі ,нақты заттық қатынастан көнілі ауып,заттық қатынасқа байланыссыз,еркін іс әрекет жасау,ерекше грамматикалық формаға айналуға түрткі болды.

Орыс тіліндегі бала кездегі грамматикалық қатардың қалыптасуында екі уақыт аралығы қарастырылады.(А.Н.Гвозеваның мәліметі бойынша)

Бірінші уақыт аралығы-1жас 3айдан 2 жасқа дейін.Бұл сөйлемдердің қалыптасатын кезі,олар аморфты создер мен түбір сөзден құралады,олардың барлығы өзгертілмейтін бір ғана түрде қолданылады.Бұл уақыт екі кезеңнен тұрады.

1-бір сөзді сөйлем кезеңі(1жас 3ай -1жас 8ай) мысалға: «құладым» ,«киса»-бұл сөздер арқылы бала тек қана тұрлаулы мүшені ғана атап кетеді(бастауыш,баяндауыш)осы сөйлемнің басқа сөздері баланың вербальды емес түсіндіруі кезінде адамның санасына жетеді(жест,мимика)

2-сөйлемдер мен бірнеше сөздерден тұратын кезең, бастауыш пен баяндауыштан тұратын сөздер(«мысық кетті» ,«бөпе құлады»)

Екінші уақыт аралығы -1жас 10 айдан 3 жасқа дейін. грамматикалық категориялар мен сөздердің сыртта дыбысталуымен байланысты. Бұл уақыт аралығында сөйлемнің грамматикалық құрылымы қалыптасады.Сөздер сөйлем ішінде көптеген грамматикалық әдістер арқылы байланысады.Осы уақыт аралығында 3 кезең қарастырылады:

1-сөйлем ішіндегі сөзердің жынысы,саны,кейбір септіктер қалыптасу кезеңі (1жас 10 айдан -2жас 1 ай).

2-орыс тілінің флексийонды системасының синтаксистік байланыстар орнататын кезеңі:сөйлемді байланысын реттейтін , бастауыш пен баяндауыштың жалғауының өзгеруі(2жас 1 ай-2жас 3 ай);

3-синтаксистік қатынасты орнататын сөз таптарын меңгеру кезеңі-шылау, ,үстеу(2жас 3 ай-3жас)бұл уақыт аралығында бала негізінен шылауларды меңгереді(қалай?неге?,қашан?жаңа т.б)және көмекші сөздер (үстінде,астында,жанында т.б)

Осы арқылы баланың диологтық шеңберінде ,ситуациялық қалыпта баланың сөздерінің байланысы нығайып ,толық түсінікті сөзерді айта алу қабілетін иемденіп,кез-келген заттар мен құбылыстарды еркін сөзбен жеткізе алу қабілетін иемденеді.Сөйлеу қабілетін меңгеру ,кез-келген ситуацияда баланың маңызды қабілетін байқата алу мен,өз мінезін қадағалай алу мүмкідігін береді.

Баланың мінезінің қалыптасуындағы сөздің алатын орны.

Л.С.Выгодскийдің мәдени-тарихи концепциясы бойынша ,мінез-құлықты басқара алудың басты тәсілі сөздік қор деп атап кеткен.

Сөздің қалыптасуы ең алғашқыда онтогинезде басталады,ол үлкендермен қарым-қатынас орнату тәсілі.Баланың ең алғашқы сөзі үлкендерге айтылады,олар өтініш немесе талап ету түрінде айтылады.Сонымен қатар коммуникативі даму мен сөздің активті қалыптасуы нәтижесінде ол үйреншікті функцияға айналады,Л.С.Выгодский оны былай көрсетіп кеткен:

Өзі үшін сөздің шығу тегі (яғни сөзді дұрыстау)баланың әлеуметтік сөзінің үлкендерге бағытталуын көрсетеді.

Бірінші кезеңде бала үлкендердің оларға айтқан өтініштерін қабылдап,өзінің іс-әрекетін соған бағыттайды.Содан кейін үлкендерден көмек сұрағанда , олардың іс-әрекетін басқарады.

Келесі кезеңде бала өзінің әлеуметтік іс-әрекетін өзі ұйымдастырады,яғни бала ,бұрын басқаларға қолданған мінез-құлықты өз-өзіне қолданады(нақтырақ,сөздік ой-пікілер).Осының нәтижесінде сөздің категориясы интерпсихикалықтан интрапсихологиялық функцияға ауысады.

Осы құбылыстарға сүйене отырып ,дүние жүзіне әйгілі отандық психолог-Р.А.Лурия ,баланың еркін іс-әрекетінің даму анализін ерте кезден бастап,яғни баланың үлкендердің сөздік ережелерін үйретумен бастау керек екендігін атап кетті.Сөздік ережелерді жүзеге асырған кезде,баланың іс-әрекеті ойланбай жасаған істен түпкілікті өзгеріске ұшырағанын байқатады:оның ішіне табиғи емес қажеттіліктер жатады,және ол болып жатқан ситуацияға деген жауаптық реакция емес.Сөзік ережелер бойынша іс-әрекет ,ортақтандырылған сөздік белгі ,өзінің мінез-құлқын басқара алу қабілетін қалыптастырады.Қазірге кезде,үлкендердің айтуын орындаған балалар,кейін осы іс-әрекетті ,өзінің ішкі сөздік қорының қалыптасуы нәтижесінде өз-өзіне бұйрық беру кезінде жүзеге асыра алады.Сондықтан сөздік ережені жүзеге асыру,ең қарапайым іс-әрекетті жүзеге асырудың алғашқы моделі ретінде қарастырылады.

А.Р.Луриидің басқаруымен ,үлкен циклді зерттеуді қолға алды,ол зерттеуде ерте жастағы баланың іс-әрекетті ережелер бойынша жүзеге асыра алу қабілетін қарастырды,ереже бойынша іс-әрекеттердің көрсеткіші бойынша ,1,5-2 жатағы баланың сөздері бастап кеткен ісін тоқтата алмайтындығын және баланы бір істі тастап екінші істі жалғастыра алмайтындығын көрсетті.Ереже бойыншы істі бастап(ойыншық алмұртты басу),балалар бұл ісін тоқтата алмады; «енді баспа »деген ереже түкке тұрғысыз болып ,ол тек жаңа қозғалыстарды туғызды.Баланың өзінің сөздік қорының қосылуы(«от жанғанда «ту»деп айт ,және бас»)бұл да оңды нәтижесін бермеді:қозғалтатын және сөздік реакциялар тежелді.

Дәл осындай нәтижелер Н.П.Парамонова мен О.К.Тихомированың жасы үлкенірек балаларда жасалған зерттеулері де берді: 2-3 жастағы балалар дифференциалды іс-әрекеттің сөздік ережелер бойынша іске асыруында қиындықтарға душар болды..Сөздің әсер етуі іс-әрекетке қыззықтырумен ғана шектелді.Тоқтату ,жүзеге асып жатқан істі ерте жастағылар,сөздік ережелер көмегімен басқара алмайды және ол мүмкін емес.

А.Р.Лурияның мәліметтерін түсіндіріп келе ,оның мына ұсынысын атап кетеді,мұнда кішкентай кезіндегі баланың сөздік қоры, қабылдау тітіркендіргіштері мен қозғалмалы стереотипке қарағанда, өз ісіне итермелеуші мен қадағалаушы ретінде әлсіз болады.Сыртқы ситуациялар мен қалыптасып қалған стереотиптер өзі қадағалаушы функцияны жүзеге асыруға мүмкіндік бермейді.Ол тек қана кейбір кезде ғана жүзеге аса алады,мәселен сөз конфликтке әкеліп соқпаса,яғни баланың үйренісіп алу реакциясы мен инертті стереотипіне тікелей байланысты. Қозғалмалы стериотипке қарағанда бағыттаушы мен итермелеуші күш әлсіздеу болады.

Балалардың ерте жасында сөздері құрастыра алмауын ,зерттеуші автор сөздік функцияны дұрыстап бекітетін мүмкіндіктерді қарастырды.Осы мәселелерді қарастырудың ең тиімді тәсілі ретінде ,өзінің белсенді сөзін қосу мен іс-әрекеті қолданылды,яғни ережелердің қайталануы.Істі жүзеге асыру кезінде ол адамның қызығушылығын оятады,нәтижесінде сұрақтарды тереңдетіп түсіндірумен қатар,сөздік функцияның екі қызметін атап кетеді (коммуникативті және басқарушы)оладың бір-бірімен байланысы жайында.

Коммуникативті және басқарушы сөздік функцияның ерте жастағы қатынасы

Белсенді (немесе коммуникативті )баланың сөзі мен іс-әрекетін байланыстыра алу қабілеті ,сөздің мағынасын түсіну оның жасымен анықталады.сондықтан Коммуникативті және басқарушы сөздік функциясы , өзінің дамуы үшін тығыз байланыста болуы керек.

Зерттеулеріміздің бірінде (Е.О.Смирнова,Г.Н.Рошка)сөздің белсенділігін балалардың сөздік ережелері мен әртүрлі даму деңгейлері бойынша зерттеген.

Экспериментте балалар жас 11 айдан юастап 2 жас 3 айға дейінгі балалар қатысты.Олар екі топқа бөлінді «жақсы сөйлейтіндер»және «нашар сөйлейтіндер».Біріншілер сөз арқылы үлкендерге өтініш пен талаптарын айта алды ,үлкендердің өтініші боынша сөздерді айтып,үш-төрт сөзден құралған сөйлемді айта алды.

Солармен салыстырғанда «нашар сөйлейтін» балалар өтініштері мен талаптарын жест арқылы,айғай мен жылау арқылы:үлкендердің сөйлету өтініштеріне қарсы жауап беріп :балалардың автономды сөздерін қолданды(ав-ав,бибика т.б)

Сонымен қатар бұл балалардың сөздік қоры жалпы айтқанда жаман емес еді:олар үлкендердің шақырғандарына жауап беріп,сөздерін түсініп отырды.Экспериментте балаларғы сөздік ережелерді әр түрлі қиындық деңгейінде беріп отырды:өзіне таныс бір ойыншықты әкелу немесе сол ойыншықты бір орыннан екінші орынға апару;екі істі бірінен кейін екіншісін орындау(бірінші бір ойыншықты алу,содан кейін екіншісін,ақыр соңында екеуінде ересек адамға апарып беру;ересек адамның өтініші бойынша бірнеше рет құрастырылған пирамидадағы сақиналарды қайтадан шешу т.б)

Кәділ Айнұр 168-170б

Бала бір қимылды әр түрлі зат арқылы орындайды, сол арқылы біріктіреді және ойнайды. Қимылдың бір түрден екіншісіне ауысуы( заттың шынайы түрінен ойыншыққа айналуы) арқылы зат қимыл затқа ауысады. Екі жастағы баланың репертуарында жүйесіз қимылдар жиынтығынан тұрады. Бала бір қимылды шексіз қайталай береді немесе әр түрлі, бір-бірімен байланыссыз қимылдарды орындайды: алғашында қуыршақты тамақтандырады, сосын шашын тарайды, ұйқтатады, сосын қайта шашын тарайды, ұйқттады т.б. Ойын қимылдарының ешқандай жалғасы жоқ, тек формалды орындалады. Мысалы: кастрюльде ойыншықтар салып араластырып, яғни «тамақ әзірлеп» жатып кейін, оның ішін басқа заттармен толтырып, дастаханға қойып және қайта басынан бастауы. Маңызы үрдістің өзінде болғандықтан, оны «үрдістік» деп атайды.

Осындай ойынның ерекшелігі және оның кейінгі ойындардан айырмашылығы келесідей:

1.бірыңғайлылық: ойын қимылдары біркелкі және өзара байланыс жоқ

2.ересек адамдардың қимылын қайталайды: қуыршақты қолданып ересек адамның рөлін ойнайды

3.ойын құралы шынайы зат болып табылады: бала көзінен көрінген шынайы затты қолданып ойнауы

4. әлсіз эмоциялық қосылу: баланың зейінін жиі бұзылады, басталған қимылды тастап кетеді, ешқандай эмоция, уайымдау болмайды.

Әйтседе бала формальды ойнайды, бірақ ойын шынайы емес. Местепке дейінгі баланың ойынынан ерекшелігі бар, олар шығармашылықпен байласнысты ойнайды. Бұл Выготский Л.С.-дің үрдістік және заттық ойынды «кваза» деп атауына негіз болды « бала ойыны біз үшін объективті ойын, бірақ оны баланың өзі әлі ойын деп қабылдамайды». Бірақ үрдістік ойын оның болашақ дарынының, шығармашылық қабілетінің негізі болып табылады.

Баланың орын басу бейнелік ойынының психологиялық маңызы

Ерте жаста бала шынайы оқиғаның құзырында болады. Қабылдау өрісімен қабылданғанның байланысы іс-әрекеті мен пікірінде көрінеді. Бұл жағдай үрлістік ойнда да көрінеді: бала қолындағы бар затпен ойнайды және өзіне белгілі сол заттың қызметіне сәйкес орындайды. 3 жастан кейін баланың ойнау типі озгереді. Бала қабылдаған емес өз ойындағы қимылдарды орындай бастайды. Заттардың оларға тән емес қызметін ойлап табады. Мысалы: қарындаш дене қызуын өлшейтін құрал, ұшақ, сиқырлы таяқша болуы мүмкін. Орамал жамылғыш, жалау не қуыршақтың қалпағына айналуы. Кез-келген затты басқаларының бейнесі болады, сондықтан оны бейнелік деп атайды. Бейнелік ойын баланың ерте жасы кезеңінің соңында пайда болады және ол баланың қиялын, шығармашылығын жетілдіреді. Бірнеше айдың ішінде кенет өзгеріс неге болатынын қалай түсінуге болады. Ол үшін бір заттың басқа заттың орнын басуы, баланың бейнелік зат ретінде қолдануының себебін білу қажет.

Бір зат бір мезгілде басқа көптеген заттың орнына қолданылады, сол арқылы баланың қиял, елестету қабілетін аңғаруға болады. Деседе, кейбір заттардың қолданылуында шегі болады, оның сырт белгісінің орын алмастыратын затпен ұқсастығына байланысты. Расында осы шегі немен анықталады?

Оны Вытотский Л.С.-тің тәжірибесінен байқауға болады: балаларға бір затты басқа тағы қалай атауға болады деген сұрақ қою арқылы тексерген. Мысалы: кітап- үй, пышақ- дәрігер, т.б. сосын 3-4 жастағы балаларға қарапайым көрініс көрсетіледі: дәрігер үйге келеді, бала күтуші есікті ашады, дәрігер баланы қарайды, оларға дәрі береді. Балалар ойынды жақсы, тез түсінеді. Бастысы заттар қолданылуы оның негізгі қызметімен сәйкес келуіне байласынысты. Бала егер ол затпен жасағысы келген қимылды орындай алмаған жағдайда, итеріп қабылдамайды. Лукова Н.И тәжірибесінде бір заттың атын өзгерту арқылы оның қызметін де өзгертуге болатыны көрсетіледі. Тәжірибе барысында заттың басқасының орныны алмастыруы үшін сыртқы пішіні ұқсауы шарт емес, тек қолану мүмкіндігі болуына байланысты екендігін көрсетті. Мысалы.ойыншық жылқыны бала нәресте, бала ретінде ойнай алады, ал дөңгелек, шар ойыншықты бала ретінде ойнай алмайды. Сондықтан орын алмастырушы зат пен оның маңызы ол орындайтын қызметке байланысты. Зат, оның қызметінің ара-қатынасын Эльконин Д.Б. зерттеген. Баланың қимылдарын талдай отырып келесі қорытындыны жасады: сөз затты алмастыруы үшін және зат бір түрден екіншісіне алмасуы үшін ол алмастырушы заттың қызметін тасымалдаушысы болуы қажет.