- •1.20 Ғасырдың 60-шы жылдарынан кейінгі кезеңдегі әдеби сынның даму ерекшелігі
- •2. З.Шашкин «Доктор Дарханов» романы
- •3. С.Жиенбаевтың поэзиясы
- •20 Ғасырдың 60-шы жылдарынан кейінгі әдебиеттану ғылымының даму ерекшеліктері
- •2. Х.Есенжанов «Ақ Жайық» романы
- •3. Т.Айбергенов лирикасы
- •Қазақ прозасында тарихи тақырыптың көркем игерілу себептері
- •3.Т.Нұрмағамбетов әңгімелері
- •Ғабит мүсірепов. Жаны толы жыр еді (ғ.Мүсіреповтың мақаласы, яғни Ғали Орманов туралы айтқаны).
- •2. "Үркер" романы
- •Сырбай Мәуленов
- •1960-2000 Жылдардағы өнер адамдарының бейнесі
- •2. Әзілхан Нұршайықов «Ақиқат пен аңыз» роман диалогы
- •1960-2000 Жылдардағы эпистолярлық жанр
- •С.Жүнісов «Ақан сері» романы.
- •Ж.Әбдірәшев поэзиясы
- •1. Драмадағы мінез және драмадағы тартыс
- •14.2 Оралхан Бокей повестері мен әңгімелері
- •1. Абайдың жұмбағы р.Тоқтаров
- •2. Жұбан Молдағалиев поэмалары
- •3. И.Сапарбай драмалары жалпы шығармашылығы
- •3) Есенғали Раушанов өлеңнің қара бауыр қасқалдағы
- •Күтумен кешкен ғұмыр
- •Қалтай Мұхамеджановтың комедиялары
- •Ұлықбек Есдәулет шығармашылығы
- •Көздеріңе ғашықпын...
- •1.Дихан Әбілов шығармашылығы
- •2.Б.Момышұлы шығ – ғы соғыс көрінісі
- •3. Сағат Әшімбаевтың әдеби сын еңбектері
- •25 Билет!
- •26 Билет
- •27 Билет
- •Өмірбаяны[өңдеу]
3) Есенғали Раушанов өлеңнің қара бауыр қасқалдағы
Поэзия әлеміне өлеңнің еңселі ақ ордасын сән-салтанатымен, қымбат жабдығы – кестелі тіл, шешен сөз, шебер өрнегімен келістіре қондырған Есенғали Раушанов сынды ұлт ақыны деуге әбден болады. Бұл сөзімізге дәлелді оның әр жырынан, әр шумағынан, әр тіркесінен келтіре аламыз. Ақынның тереңнен тамырланған қаламгерлік тұлғасын "Періштелер мен құстар” жыр кітабы айғақтай түседі.
Кезі келгенде жырауларша кесек толғайтын, сөйте тұрып қат-қабат жан әлеміндегі қалтарыс-бұлтарыстарды нәзік сезімталдықпен тұспалдай жырлайтын Есенғали – бүгінгі поэзияның дамуына өзіндік үлкен үлесін қосқан дара стильді, ерекше болмысты ақын.
Кітаптың "Бозаңға біткен боз жусан” аталатын бірінші бөлімі, яғни, жалпы жинақ "Еркек” деген өлеңмен ашылған. Бұл өлең — ақынның адамдық жолда ұстанған өмірлік қағидасындай. Ой мен сезімді бір-бірімен қабыстыра отырып жыр толғағанда айтарын еш іркіліссіз өрнекті сөзбен еркін төкпелете айтатын ақынның мінезі осы өлеңде толығымен танылған:
Батырша күліп түрегеп,
Отырдым жылап ақынша.
Жонымды тостым "міне” деп,
Жолбарыс-тағдыр атылса.
...Қасқайып өстім шыңымда
Қара да беріш қайың боп.
Ендігі қалған ғұмырда
Езілетұғын жайым жоқ.
Өлеңге ең әуелі керегі – мінез. Міне, сол мінез. Қайсарлық пен нәзіктік қатар сіңген жан болмысы осындай тегеурінді де салмақты сөздермен жыр болып өріледі.
Ақын өлеңдерінен халық басынан кешірген тарих мол орын алған. Алмағайып заман суретін өлеңіне өзек ете отырып, адам тағдырына, оның жан-дүниесіндегі қасіретке үңілу – ақынның ұстанымы. Небары екі шумақтан ғана тұратын "1932 жыл. Қазақстан” өлеңіне қасіреті мен зары төгілген кезең шындығы тұтасымен сыйып кеткен:
"Ел қырылған деседі мына дөңде,
Не деймін мен осынау тұл әлемге?
Кәрі аспан...
Кәдімгі дөң...
Қараша айы...
Түк те жоқ көз тоқтайтын бұдан өңге.
Өлең шөп барқын қара мақпал сынды,
Мақпалды сусыма құм жапқан сынды, —
Құм басып өлген қыздың қолаң шашы
Бұрқырап сыртқа шығып жатқан сынды,
Өлең шөп, өлең шөп — Қазақстан...
ХХ ғасыр басындағы алмағайып заманда халық басынан кешкен ауыр қайғы, сұмдық зобалаңды бұдан артық қалай бейнелеуге болады! Поэзия баяндаудан, әңгімелеуден іргесін аулақ салып, көрікті де астарлы сөзбен бейнелеуге бой ұрғанда ғана түйсікке әсер етіп, жүректі қозғайтыны хақ. Ақынның ақындық тегеуріні мен дарын қуаты екшеп шығарған өлең жолдары заман шындығын айна-қатесіз көз алдымызға әкелген. Қазаққа қоныс болған маң даланың көрмеген құқайы жоқ. Енді бірде ақын сол оқиғаларды болған қалпында жырына арқау етеді. Сөйте отырып замананың салған лаңын жайып салады. "Қазақ ауылы” сюжетті өлеңінде тарихи кезеңнің нағыз шындығы бейнеленген. Өлеңнің "Сәскеде” атты бөлімінде қазақ ауылына шапқан ақ әскердің іс-әрекеті соншалық әпербақан оспадарлығымен көрінеді.
Селеудің кімді күтіп сарғайды өңі,
Ителгі үркіп ұшты самғай бері,
Ит үрді,
Қой маңырап,
Түйе боздап,
Кепкен шал қырға қарап "Алла-ай” деді.
Атының басын ауылға бұрған атаманның әскері салған лаң ауылды осылай азан-қазан етіп шулатады. Кепкен шалдың кескен теректей құлауы, сауға сұраған би ағаның бишік жеуі, бәйбішенің таяққа жығылуы, "қамысты сүйрігінен айырғандай” тағы бір үннің шығып жатуы – ақынның тілінде шынайылықпен өлең болып өрілген сурет. Басына қазан киіп, жау кеткен соң бой көрсеткен қорқақтың тірлігі де оқиғаны шынайыландыра түскен.
Бармысың, тірімісің, жарығым-ай,
Не жаздық, неден жаздық тағы Құдай.
— Болғанда ағы мұндай бұл итіңнің,
Қызылы қандай болмақ, Тәңірім-ай!
Қазақ ауылы текке сескенбеген екен. Ақтардың салған ойранынан соң ауылға ат басын қызылдар бұрған. "Кешке” деп аталатын өлеңнің екінші бөлімінде сол қызыл әскердің қылығы көрсетіледі:
Селеудің кімді күтіп сарғайды өңі,
Ителгі үркіп ұшты самғай бері,
Ит үрді шабаланып.
Бұл не тағы?
Кепкен шал қырға қарап "Алла-ай” деді.
Тұтастай бір шумақты қайталай отырып, ақын ақтар салған ойранның тағы қайталанатынын аңғартады. Тек үшінші жолдағы сәл өзгеріс ендігі келген әскердің аңысын аңдап, сыпайы болып, шын содырлықтарын ішке бүге келген алдамшы қалпын көрсетеді:
Жүрісі "жау емеспіз” дегенді айтып,
Көрінді қырық қаралы атты кісі.
Қонақжай қазақ ауылы бейбіт қалыппен келгендерді ақ дастарханын жайып қарсы алады. Бірақ, ақ ниетпен жайылған дастархан, қонақжайлық ізетті қызыл командир басқаша қабылдап, құм ішінде отырған қазақ ауылына күдікпен қарайды. Ақыры, өзін қонақ етіп отырған ауылды ойрандауға бұйрық береді. Қызылдардың сұмдығы ақтардың әрекетінен де асып түседі. Ақын бұл оқиғаларды тілге тиек ете отырып, замананың бет пердесін сыпырып, шынайы бет-бейнесін танытады. Өзіміз сезген, сезінген, бірақ, айта алмай пұшайман болған саясаттың сұмдық астары осы бір оқиға арқылы ашылады.
Дамудың күре тамыры – дәстүр жалғастығы екені белгілі. Ұлттық поэзиямыздағы алтын арқау үзілмей көне дәуірден бүгінге дейін жеткені, ертеңгі күнге де жол тартары ақиқат. Есенғали лирикасында сонау көне түркі поэзиясынан тамыр тартып, кешегі жыраулар поэзиясынан сусынын қандырып, жаңа жазба поэзиядағы нәзік сыршылдық тұмасына бас қойған, асқақтық пен тереңдікті, өрлік пен нәзіктікті шебер үйлестірген ерекше бітім, кең тыныс, өзгеше өрнек бар. Әрбір тіркес пен әрбір жолдың балталасаң бөлінбес тұтастығы, шашауы шықпас жинақылығы, терең астары, бай мазмұны, салмақты мәні — ақын поэзиясының табиғаты. "Біздің ауыл” топтамасында өзі тіршілік кешіп отырған бүгінгі ауылдың тыныс-тіршілігінің суретін әр қырынан көрсетеді. Бұйығы ауылда тіршілік етіп жатқан қарапайым адамдардың ой-арманы, мақсат-мүддесі, іс-әрекеті назарға алына отырып, кішкентай оқиғамен үлкен адамзаттық мәселені айта алғанына аталмыш топтамадағы "Генетика”, "Әңгіме”, "Қанағат шофер куәлігінен айрылып қалды”, "Көкем-ай”, "Той. Рейім шал. Өлең” туындылары дәлел. Туған жерге деген риясыз махаббат пен сағыныш, ата-баба салтына деген шексіз құрмет, адам атты жаратылыстың қат-қабат жан әлеміне тереңдей бойлау өлеңді нәрлендіріп, құнарлы да бай поэтикалық тілмен төрт аяғын тең басқан жорғадай төгіліп кеткен. Бір кезеңде заман зауалы қыспаққа алып, басына екі талай күн туғанда қазақ ата мекенінен амалсыз ажырап, зар шекті. Жан-жаққа босып кеткен ел күні туғанда ата мекенге, ақынша айтсақ, "Жеке боп, ауыл болып, халық болып// Хат болып, хабар болып, табыт болып” оралды. Өйткені ата мекен – ештемеге айырбасталмас киелі мекен.
Менің ата мекенім – менің жаным,
Жаныма жара түссе, көңіл жарым.
Жеткізіп бір кісідей айта алмадым
Білсем де мың кісідей оның зарын –
Халық тағдырына бей-жай қарай алмау – мазасыз жанды ақынның бір ерекшелігі. Тарихқа назар сала отырып, оны қуатты, терең мағыналы өлеңге айналдыру, көркемдік сапасы биік поэтикалық туындыны дүниеге әкелу ақыннан аз нәрсені талап етпесе керек. Шынайы шеберлік сезімталдық пен аңғарымпаздық, сыршыл суреткерлік, биік талғам мен бай тілдік қор тұтасып, үйлесім тапқанда ғана танылады. Осы талап тұрғысынан келгенде Е.Раушановтың әрбір өлеңін шеберліктің хас үлгісі деуге болады.
"Бір қайың бар – ақ қайың, нәзік қайың” өлеңіндегі тұнып тұрған сыршылдық оқырманының жүрек қылын шертіп, терең ойға шомдырады. Мұңлы қайыңның желдің жұлмалауына амалсыз көніп тұрған шарасыз халіне жан-жүрегі сыздай отырып:
Жұбатар ем, хал-жайын сұрар едім,
Тілі жұмбақ әлі күн бірақ оның.
Жапырақтар жерге емес, ерте үзілсе
Жүрегіме құлайды мына менің –
деп мұңаяды. Жапырақтың жүрекке құлауы — тосын да ғажап сәтті бейнелеу. Ақын лирикасында жапырақ қорғансыз да нәзік, сезімтал да мұңлы жан дүние бейнесі іспетті. Бір өлеңінде "Жапыраққа айналып кетсем мен деп // Жасырындым күн ауа топ шеңгел кеп” десе, тағы бір өлеңінде: "Сен қалтырамашы, жалғыз жапырақ // Менің жанымды ауыртып”, "Сен қалтырамашы, жалғыз жапырақ //...Менің де жалғыз қарындасым бар” дейді. Іңір суретін сөзбен салған, жазбен, күзбен, жұмбақ сырлы түнмен, желмен сырласындай тіл табысып, олардың әрқайсысын персонаж (бейне) дәрежесіне дейін көтерген ақын үшін уақыттың әрбір мезеті мен мезгілі, әрбір құбылысы терең сырға, үлкен мәнге ие. Табиғатты назарға ала отырып, ақын тың сипатты, поэтикалық қуаты аса жоғары кейіптеулердің тамаша үлгісін жасайды. Мысал керек пе? "Түннің көз жасы”, "Қаңтардың келуі”, "Сүйдім мен Іңір деген пері қызын”, "Еркем Тамыз”, "Ерте кетіп барасың, сары күз”, "Жаз не деп еді”, т.б. өлеңдерін оқып қараңыз. Желді, түнді, т.б. табиғат құбылыстарын бейне дәрежесіне дейін көтере отырып, адам жанының сырын шебер де шешен тілмен аңдату – Есенғалидың негізгі ұстанымы. Табиғат атты ұлы ұғым адам өмірінен бір сәтке де тыс қалмақ емес. Ақын адамды табиғат әлеміне сіңіре бейнелегенде осы фәлсафаны әсте естен шығармайды. Желдің сыршыл да мұңлы қалпы (Бақты аралап баяу ғана жүреді // Жел бүгінде суып біткен бәрінен), "қара шашты”, "меңсіз қара ат мінген” түннің таяныш, сүйеніш іздеп, шерге бөккен жан түріндегі бейнесі (Өксиді үнсіз кеудеме басын сүйеп // жұбатуға жаралғам мен о бастан) жан жүйені қозғап, терең ойға қалдырады.
Лирикалық өлеңдерінде түрлі өзекті мәселелерді, адам тағдырын көтере білген ақын соқталы дүниелері – поэмаларында да терең мәнді, тарихи-философиялық ой-толғамдарды биік те терең поэтикалық қуатпен жырлайды. "Сарыөзен”, "Ғайша-бибі” поэмалары соның айғағы. Халықтық дастан-жырлардағы қара сөзді араластыра, өлеңмен жырлау тәсілін асқан шеберлікпен жаңғырта отырып, өткен күн оқиғасының мән-маңызына үңіледі. "Сарыөзен” поэмасының орталық тұлғасы Мұхаммед-Салық Бабажанов арқылы халық тарихы мен тағдырын танытып, ақын үлкен міндетті орындаған. Поэма прологы қара сөз түрінде өріліп, белгілі бір заманда болған уақиға қара обаның түсі болып баяндалады. Сармат көсемі мен алан патшасы Батразд арасындағы әңгіме, сарматтардың қырғын табуы, Батраздтың жалғандық әрекеті, "бұлардың салтында моланы қазуға да, жаңғыртуға да болмайды” деген сөзі тарихи оқиғаның нағыз шындығын танытады (Бұл сөз поэма финалында генерал-губернатор аузынан қайталай айтылады). Сол түсті көріп жатқан қара обаның үстінен қара көз сотник – Мұхаммед-Салық мінген фаэтон өтіп бара жатыр... Бұл бейнелі желі поэманың идеялық мазмұны мен тақырыптық мәнін аңғартып өтеді. Түс көріп жатқан қара оба – тұмшаланып қалған тарих. Сондай-ақ, қазақ даласының патшалық Ресей қолындағы халі генерал-губернатор Крыжановскийдің әрекеті мен ішкі ойынан айқын танылады. Ақын баяндаудан гөрі тұспалдау мен ишаралауды негізгі тәсіл ете отырып, қазақ даласына жүргізіліп отырған саясаттың қитұрқылығын тайға таңба басқандай етіп көрсетеді.
...Қарайды маңдайшадан дала жаққа
Суреті самұрықтың түйіліп бір.
...Желкеде самұрық тұр, сәл қозғалсаң,
Жарқ ете түсетіндей жасын болып.
Осы жолдардың өзі көп нәрсені аңғартады. Алдына келген Салықтың мақсаты мен тілегін білген соң генерал-губернатор оның ісін құптағандай жауап берсе, іштей:
"Да-а, сөз жоқ, батыл ұлан, батыл ұлан,
Көз жазбау керек болды заты бұдан.
...Қазақта қарғыс атқыр тағы бір ұл
Қағынып туған екен жатырынан...” —
деп, сөзіне мүлде қарама-қайшы ой ойлайды. Поэмадағы табиғат суреті, адам ойы мен сезімі, орданың сән-салтанаты, кейіпкерлер характері ақындық зор қуатпен құйылып түскен, астары қалың бояу, арасына сына кірмес тіркестер, жігі білінбес ұйқастармен жырланған. Ордаға қонаққа келген генерал-губернатордың көздеген мақсаты мен мұраты шағын ғана эпизод – бір-екі шумаққа сыйып кеткен:
Шылымның түтінінен оймақ жасап,
Мырс етті губернатор – нені білді?
Сол түтін босаға емес, төрден өріп,
Тұрды да сақина боп дөңгеленіп,
Ақырын саф ауаға тарап жатты,
Гүлдердің жапырағын желмен өбіп.
Білген жоқ қырдың нәзік гүлі бүгін
Тамырға сіңетінін түбі мұның.
Гүлдің бойына сіңген шылым түтіні үстем елдің далалық азат халықты қалай бұғаулайтынының тұспалы. Мұндай ұтымды да тапқыр тұспалдар күллі поэманың құндылығын арттырған. Жылы сөйлеп, жымия күлген генерал-губернатордың сұмдығы мен аярлығы, екі жүзділігі Салыққа өз қолымен у беріп, оның өліміне аһ ұра қайғырғандай кейіп көрсету әрекетімен барынша ашылған.
Е.Раушановтың "Періштелер мен құстар” жыр кітабы — мазмұны мен тілі келіскен, қазіргі қазақ поэзиясының шырқау биікке жеткенін, өлеңнің көркемдік мүмкіндігін барынша танытқан маңызды жинақ. "Іші алтын, сырты күміс сөз жақсысын” келістіре алған ақынға "шырқау биікке жеткенді” деген сөзді әбден елеп-екшеп, ойланып барып-ақ айтып отырмыз. Мына қос шумаққа қараңызшы:
Шыжыған күннен қорынбақ болып,
Көлеңке іздеп жан-дене,
Шыршықты бетке ап шомылмақ болып,
Шыққанда қыздар сәндене.
Шыршық ағатын, ыршып ағатын,
Жыршы болатын бар ағын.
Шыршық ағатын, шымшып ағатын,
Ақ қайраң санын жағаның.
Не деген сурет, не деген сөз саздылығы! Әр жолы әндетіп тұрған жоқ па?!
Осындай өлеңдері бар жинақтың қандай биік бағаға да лайықтылығын айтып жатудың өзі артық сияқты.
20билет
– Қазақ әдебиетіне 1960 жылдары тегеурінді, қуатты толқын келіп қосылды. Суреткерлік жаңа сапа, соны көркемдік тәсілдер, әлемдік әдеби үрдістермен үндесу жайы сол кезден бастап айтыла бастаған секілді. Осы орайда не дер едіңіз?
– Түптеп келгенде, әдебиетіміздің тарихында ғана емес, жалпы рухани өміріміздің тарихында өз үні, өз қолтаңбасы бар «алпысыншы» жылғылар қазақ көркем сөзі мен көркем өнеріне ерекше екпін ала келгені ақиқат. Ол туралы көп айтылып, көп жазылған. ХХ ғасырдағы әлем әдебиеті жайлы сөз бола қалса, кешегі классикалық мұраларымызды қайыра жаңғыртқан, іргемізді кеңейтіп, үнімізді асқақтатқан іргелі кезеңдердің, атап айтқанда, Латын Америкасы феномені, Жапонның соғыстан соңғы әдебиеті, батыстың интеллектуалды әдебиеті, т.т. секілді әлемдік көркемсөзге серпін берген, ой мен сөз еркіндігіне қанат бітірген «алпысыншы жылдардың» да аталары ақиқат. Алпысыншы жылғылар дегенде еске Сталиннің әруағымен алысып жүріп, ой мен сөзімізге еркіндік берген Хрущев, Хрущевтың «жылымық кезеңі» еріксіз еске түседі. Осы тұста кешегі халық жауының баласы Айтматов, баяғы Шәмілдің жоғын іздеген Ғамзатов, орыс деревнясының қасіретін жазатын Распутин, орыстың еркін поэзиясына ендеген Евтушенко секілді біздің әдебиетке де сондай тегеурінді буын келді. Олардың өкілдері қазір классиктерге айналды. Олар – кешегі Одақты басқарған Әнуарлар мен Олжастар, Алматы төрінде мүсін боп тұрған Мұқағалилар, арамыздан кеткен Қадыр, Тұманбай, Сағи, Жұмекен, Төлеген, Фариза Оңғарсынова, Қалихан Ысқақов, Сәкен Жүнісов, Сайын Мұратбеков, Асқар Сүлейменов, Зейнолла Серікқалиев, Рымғали Нұрғалиев, Дүкенбай Досжанов, Оралхан Бөкей, Ақселеу Сейдімбеков сынды біртуарлар әдебиетімізді биікке көтергені рас… Айта берсек, бұл тізімді жалғай беруге болады. Әрі-беріден соң, Әкім Тарази, Әбіш Кекілбаев, Мұхтар Мағауин, Оразбек Сәрсенбаев, Әнес Сараев, Бексұлтан Нұржекеұлы, Төлен Әбдіков, Кәдірбек Сегізбаев, менің үзеңгілестерім – Сағат, Жарасқан, Кеңшілік, Жұматай, Сайлаубек, Әділбек, арамызда жүрген Күләш, Иранбек, Тынымбай, Смағұлдар да осы алпысыншы жылғылардың соңғы өкілдері емес пе?! Бұл буын – қазақ қоғамында ғана емес, бүкіл әлемде болып жатқан өзгеріс-жаңалықтардың бәрін тереңдете зерттеп, танып, соны қазақтың топырағына әкеп еккен жаңашыл буын. Жазушылар одағы олардың қанаттануына ерекше жағдай жасады… Қаламгерлердің өз ішіндегі айтыс-тартыс қай кезде де болған, бүгін де жоқ емес, ертең жойылып кетеді деп тағы айта алмаймыз. Бірін бірі мойындауы қиын, бірін бірі тануы ауыр суреткерлік мінез тұлғаларға тән. Сондықтан да бұған түсіністікпен қарау керек…
Біздіңше, кеңес кезінде сыңаржақ қаралған ұлттық мәселеге әлі де айырықша көңіл бөлініп отыруға тиіс. Бұл жолда азды-көпті алған ғибратымыз да баршылық. Соған көз салып отырсақ, қатеге ұрынбаймыз. Бай тәжірибенің бір қайнар көзі - көркем әдебиет, халқымыздың рухани қазынасы. Мол материал — 60-90 жылдары ұлт азаттығы тақырыбын батыл да жанжақты көтерген тарихи туындыларда жинақталған. Бұл тарихи кезеңнің басым бөлігінде социалистік реализм әдісі үстемдік еткеніне қарамастан, көп шығармалар сыншылдық рухта, ел дамуының көкейкесті, өткір проблемаларын алға тартты. Халық құрметіне бөленген ірі жазушыларымыз Ілияс Есенберлин, Софы Сматаев, Әбіш Кекілбаев, Мұхтар Мағауин және Қабдеш Жұмаділовтардың тәуелсіздік жолындағы күрестің тарихи тауқыметін жазған шығармаларына назар аударғым келеді. Олар көтерген ұлттық проблемалар бүгінгі күндері де маңызын жойған жоқ…
Қазақ әдебиеті жалпы дүрмектен қалыспай, ұлт өмірінің пісуі жеткен
мәселелеріне алдымен ден қойды. Оның себебі, әдебиеттің өз жаратылыс-болмысындағы қасиетіне, елдің елдігі туралы жауапты ойларға берілуге тиісті міндетіне ғана байланысты емес-ті.Кешегі Ұлы Отан соғысында, майдан мен тылда ерліктің тамаша үлгілерін көрсеткен қазақтың ұлттық санасы бұрын болып көрмеген дәрежеде өсті. Қазақ солдаты сағынған еліне «Уа, дариға – алтын бесік туған жер» (Қасым) деп оралса, осы отаншыл әуен әдебиетіміздің ұлттық ажарын аша түсті.
Ұлт-азаттық идеясын, ұлттық рух көріністерін өзекті тақырыбы еткен тарихи роман 70 жылдардағы әдеби дамудың жетекші жанрына айналды. Олардың көрнектілері жұртшылыққа кеңінен мәлім. Бұлар - Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» атты роман трилогиясы (1976), Әнуар Әлімжановтың «Жаушы» (1974), Софы Сматаевтың «Елім-ай» (1980, 1988), Әбіш Кекілбаевтың «Үркер» (1981), «Елең-алаң» (1984), Мұхтар Мағауиннің «Аласапыран» (1983) романдары.
Аталған шығармалардың жазылуы, жариялануы жайының өзі де арнайы тоқтала кетуді тілейді.
Әдебиеттің халыққа ықпалы басқа идеологиялық салалардан әлде қайда өтімді екенін ескере отырып, коммунистік басшылық тарих сақынасынан кете-кеткенінше көркем сөз дамуын белгілбір шеңберде ұстауға тырысты.
Жоғары биліктің өте-мөте жіті бақылайтыны, барынша тізгіндеуге тырысатыны – ұлттық тақырып еді. Ұлттық сананың өсуінен ұдайы сескенетіні, ол түптің түбінде қызыл империяның ыдырауына әкеп соқтыртуы мүмкін деп хауіптенетін. Халықтар достығына іріткі салады деген желеумен ұлт-азаттық қозғалысы тарихының жазылуын қалайда тежеуге, мүлт кетті дегендерін істен алғысыз етіп сынап мінеп, қайсыбірін туратып, не кітап дүкендері мен кітапханалардың сөресінен алдыртып тастайтын.
Тоталитаризмнің әбжылан көзі әсіресе Қазақстанға көп қадалатын. 1951 жылы «Правда» газетінде «Қазақстан тарихының мәселелері маркстік-лениндік тұрғыдан баяндалсын» деген мақаланың, одан бұрын да, кейін идеология мәселелері бойынша қабылданған қаулы-қарарлардың салқыны әрдайым сезіліп тұратын. Бір кездердегідей қазақтың игі жақсыларын ату, итжеккенге айдау практикасы қайталанбаса да, 70-80 жылдары ұлт қаһармандарын дәріптеушілерді қызметтен қуу, ұлтшыл атандырып артына қалжуыр байлау тоқтатылған жоқ.
«Қаһар» романының бас кейіпкері – феодалдық-монархиялық қозғалыстың көсемі саналатын Кенесары хан. Осы фактінің өзі ғана шығарманы шұқшия оқуға, қатаң сын тезіне салуға мықты себеп болды.
1972 жылы «Социалистік Қазақстан» газетінде сыншы Зейнолла Серікқалиевтің «Тарихи шындық бұрмаланбасын» деген көлемді мақаласы жарияланды. «Алмас қылыш» романына қазақ хандығының құрылуын «таптық күрес» принципі тұрғысынан көрсете алмаған деген ауыр кінә тағылды[1]. Сол 1972 жылдың аяқ шенінде «Литературная газетада» СОКП Орталық Комитетінің ірі идеологы А.Яковлев «Против антиисторизма» деген мақаласында «Қаһар» романын Кенесары хан қозғалысын жөні жоқ мадақтағаны үшін сынға алды.
«Социалистік Қазақстан» газеті ол кездерде Қазақстан КП Орталық Комитетінің органы саналатын. Бұл мақаланың жариялануы кездейсоқ емес-ті. Сол себепті А.Яковлев мақаласын былайша қорытады:
«Надо ли доказывать, что всякая гиперболизация в подобных делах может стать одной из отправных точек для оживления националистических предрассудков! Правомерно поэтому, что эти проявления получили соответствующую оценку со стороны партийных организаций республик»[2].
Шовинизм «қорыққанға қос көрінеді» дегендейін, тіпті ұлтшылдықты жоқ жерден тіміскілеп іздейтін. 1976 жылы Қазақстан КП Орталық Комитетінің Мәскеудің тікелей нұсқауы бойынша қабылдаған «О.Сүлейменовтың «Аз и Я» кітабы туралы» қаулысы – осының айқын бір дәлелі. Олжас Сүлейменовті сол кездегі Қазақстанның басшысы Дінмұхамет Қонаев арашаға түсіп қорғап қалса да, тіпті министр етіп жоғарылатып жіберсе де, баспа қызметкерлері ұлтшыл атанып, бірінен соң бірі ертелі-кеш нан табатын жұмыстарынан айырылып жатты…
Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» роман-трилогиясы міне, осындай идеологиялық орасан қысым жағдайында, «Аз и Я» кітабы туралы қаулы қабылданған 1976 жылы жарық көрді. Қазақ оқырманы жабыла оқып жылы қабылдаған шығарманың дүниеге келуі ізденгіш еңбекқор жазушыға үлкен абырой әперді. Оның бірқатар ұлттық проблемалрды өткір қоя білген тәуекелшіл ерлігіне қол соқты. Мұны тек жазушының жеке басының тәуекелшіл мінезімен түсіндіру жеткіліксіз. Есенберлин кітаптарының көп кедергіге ұшырамай жарыққа шығуына елде ұлттық сананын өсуі, партияның өз қатарында еліміз бастан кешкен қияметқайымдарға реалистік, тарихилық тұрғыдан қарайтын саяси жағынан шыңдалған ұлтжанды кадрлардың қалыптасу факторы аз рөл атқарған жоқ.
«Көшпенділер» — монументалды, сүйекті шығарма, Тұтас сюжетті туындыға жатпайтындықтан жанры — роман-хроника. Алайда роман-трилогияның жазылу реті бұл жолы өзгеше қалыптасты. Хроникалық сипаты яки шежірелік дәйектілігі сақталмады. Әуелі трилогияның «Қаһар» атты «1969) үшінші кітабы, сонсоң «Алмас қылыш» (1971, бірінші кітабы), бұдан кейін «Жанталас» (1973, ортаңғы, екінші кітап) жарияланды. Аз уақыттан соң ұлттық идеямен арқауланған осы шығармалар бас құрап, үштомдық «Көшпенділер» трилогиясы атанды.
Мұны жайдан-жай еске алып отырғанымыз жоқ. Ұлттық тақырып «Қаһар» романының басты бағыты, идеялық сөлі болғандықтан, оқиғасы кейіндер өтсе де, оның өзінен соң жазылған,әңгімені әріден бастайтын туындыларға әсері айырықша болды.
Есенберлиннің жазу мәнерінде цензуралық қысым туғызған бір ерекшелігі, шығармасына екіұшты, қайшылық жәйттерді саналы түрде сыналап енгізіп отыратын. Кеңестік кездің ресми қасаң қағидаларын көбіне публицистикалық тәсілде келтіретін де, негізгі ұлтжанды ойларын шығармасының көркемдік кестесін тоқу үстінде жүзеге асыратын.
«Алмас қылыш» қазақ хандығының ХУ ғасырда қайтадан пайда болуы тарихына арналған. Романның эпилогынан мынадай мақала стилінде жазылған сөздерді оқимыз. «Сана сезімі өсіп, тап тартысы күшейген сайын, халық бұрынғыдай хандардың, толып жатқан батыр, би сұлтандардың алмас қылышы болудан бас тарта берген…Және өз еркімен Россияға қосылу…көшпенді көкжал халықтың шығыстан келген қауіп- қатерінің ұлы қорғаны болды»[3].
Эпилог тап тартысын, ұлы орыс халқымен достықты насихаттайды. Мемлекеттік тәуелсіздіктен өз еркімен бас тарту, Ресейге өз еркімен қосылу идеясын қолпаштайды. Ал, романның идеялық-көркемдік концепциясы «оңаша отау» тігу идеясын дәріптейді. «Алмас қылыш» — халық. Қазақ халқы. Оның күш-қуатын Дешті қыпшақтың ханы Әбілқайыр дұрыс пайдаланғанда бұрынғы Алаш Орданың жерін негізінен қайтарып алып еді. Кейіндер диктаторлық ауруы асқынып, өзін қарауындағы қазақ руларына қарсы қойып алды. Нәтижесінде ұлт-азаттық қозғалыс өрті лап ете түсті. Қазақ руларының басым көпшілігі тәуелсіздік туын көтерді. Дербес Қазақ хандығы яки мемлекеті құрылды.
Жазушы «Алмас қылыш» романының жарым-жартысын Әбілқайыр ханды дендеген ауруының себеп-себептерін ашуға арнайды. Хан, төрелердің қарауындағы қазақ руларының мұң-мұқтажымен есептеспеген тәкаппарлығын, әділетсіздігін, істеген сансыз жауыздықтарын әшкерелейді. Ұлт-азаттық қозғалыстың қозғаушы күш, тамырларына үңіледі. Оның экономикалық себептерін қазады. Халықтың тарихтағы шешуші рөлін көрсетуге зер салады. Хан өзі билеп отырған Дешті қыпшақ жұртына ауыр салық салуымен қоймай, әскер-жасақтарының күшімен қазақ ауылдарын тонауға көшеді. Жәнібек сұлтан қырға шыққан сайын кезіктіретін мына бір эпизод сол кездегі типті жағдай есепті суреттеледі.
Жәнібек бір сапардан оралып келе жатып «Әбілқайыр ләшкерлері шауып кеткен бір ауылдың үстінен шыққан. Шаңырағы күйрей жерге түскен үйлер…Ұлдары сойылға жығылып, ботасы өлген інгендей боздаған аналар…
Жәнібекті таныған ақсақал:
«- Шырағым, Жәнібек,- деген,- Бөтен елдерді шабуға жігіттеріңді бермедіңдер, мерзімінде алым-салықты төлемедіңдер деп ханның аш бөрілері ауылымызды шауып кетті. Еділ бойында да көрген күніміз осындай болатын. Құтқара көр енді бізді бұл қорлықтан!
- Қалай құтқарам?- деген Жәнібек.
- Әбілқайырдан бізді бөліп ал,- деп жауап қайырған қарт.- Өзгенің жер-суына қызықпайтын, өз елін жат жұрттай акыр алым-салық салмайтын жеке шаңырақ көтер.»[4]
Әбілқайыр тобыр санайтын қазақ ұлт-азаттық қозғалысы[5] осылай төменнен бас алады. Есенберлиннің және бір табысы, ол Шыңғысхан төре, сұлтандарының тарихи қатесін, өздерін ақсүйек санап, қарауындғы қазақты түгел қараға жатқызған шектен тыс дандайсуын, менмен өркөкіректігін көрсете білгендігінде дер едік. «Ханның ұғымы бойынша бұл ипрамдарды (тобырды – Ш.Е.) сұлтандар басқарады. Тек сол сұлтандармен тіл тапса болғаны. Сондықтан Әбілқайыр Орда маңына қазақтың Қаптағай, Бөрібай, Қарақожа секілді ерлігі үшін әр ру аттарын ұран ғып көтерген аңғал батырлардан көрі, өзі тәрізді дәулеті шалқыған сұлтан, әмір, хакімдерді жинайтын».[6]
2) Б.Нұржекеев
