17. Карталардың аймақты қамтуына, қолданылуына,мазмұнына байланысты жіктеу

Географиялы карталарды амту аймағына байланысты топтастыру,

жіктеуҚазіргі кезде географиялық карталардың қолданылуына байланысты көптеген салаларға бөлінген жəне көрсетілген көлеміне, қамту аймағына байланысты көптеген карталар басылып шықты. Осыған байланысты карталар мынандай 4 топқа бөлінеді:

1) жер беті немесе дүниежүзілік,

2) жарты шарлар картасы,

3) жеке құрлықтар, олардың ірі бөліктері, мұхиттар мен ірі теңіздер к.

4) мемлекеттер мен олардың бөліктері, саяси - əкімшілік, экономикалық,

физикалық – географиялық аудандастыруға байланысты карталар.

Территорияларды қамту аймағы мен олардың масштабы арасында тығыз байланыс бар. Аумақ көлемі ірі болған сайын, масштаб ұсақ болады жəне керісінше. Мысалы, дүниежүзілік карталардың масштабы жарты шарлар картасы масштабына қарағанда ұсақ

болады. Жалпы гографиялық карталар – жергілікті жердің басты нысандары түгел, дəл көрсетіліп, яғни ел қоныстарын, суларын, өнеркəсібін, жер бедерін жəне т.б. бірдей дəрежеде бейнеленуін айтамыз. Мысалы, физикалық – географиялық топокарталар.

Арнайы карталар – карта тақырыбына байланысты, тек сол тақырыптарына ерекше көңіл аударылып бейнеленетін карта. Мысалы, дүниежүзілік мұхиттар картасы. Жалпы географиялық карталарға аймақтық сыртқы келбеті бейнеленген карталарды жатқызуға болады. Онда табиғат жағдайлары, көлік жолдары, мəдени нысандары, мұхиттар мен теңіздердің жағалаулары, сызықтар т.б. белгіленеді. Бұларды

жалпы географиялық шолу картасы деп атайды.

Тақырыптық карталарды мазмұнына қарай жіктейміз:

1) табиғи – аймақтық (физ.-геогр.) карта,

2) əлеуметтік – экономикалық географиялық карта,

3) арнайы карта.

Осылайша 3 класқа бөлдік. Əр кластағы карталардың құбылыстарының бейнеленуі əр түрлі. Географиялық карталардың қолдану мақсатына қарай: қабырғалық, столдық, текстік, қалаталық карта деп бөледі.

18.Картографиялық бейнелеу. Картодиаграмма,картограмма.

Картогдиаграммалар– белгілі бір əкімшілік аймақтың бірліктері бойынша

статистикалық көрсеткіштері кескінделген географиялық карта. Мысалы Облыс, аудан бойынша халық санын, құрамын, өнеркəсібін, жалпы өнімін белгілі бір мерзім ішінде өсуін көрсете алады. Əр бір кескінделген диаграммалар əр түрлі көлемде, əр түрлі пішінді болып сипатталады:

1) биіктік бойынша, 2) алаңдық, 3) көлемдік.

Бұл пішіндер графиктер мөлшері белгілі бір сандық көрсеткіштерге байланысты құрастырылады.

Картограмма – белгілі бір əкімшілік аймақтың бірліктері бойынша статистикалық көрсеткіштері кескінделген географиялық карта, сандық мəліметтерді салыстырмалы мөлшерде көрсетеді. Мысалы егістік жерлер процент есебімен. Бұларды карта бетіне бейнелегенде бояу түрінде немесе штрих түрінде көрсетеді. Берілген сандық мəліметтердің сандық мəні артқан сайын, бояу қоюланады. Бұларда əлеуметтік – экономикалық байланыстардың қарқынды көрсеткіштерін көрсетеді, яғни белгілі бір мəлімет, статистикалық деректер негізінде құрылады.

Картометрия- географиялық объектілердің ауданын, ұзындығын, көлемін жəне т.б. сандық сипаттамаларын алу үшін карта бетіндегі өлшеу тəсілдерін зерттейтін картографияның бөлімі. Ұзындық пен ауданды геодезиялық əдістермен тікелей өлшеу жəне шағын аймақтарды немесе нысандарды өлшегенде қолданылады. Ал үлкен территорияларды, мемлекеттерді, материктерді, мұхиттарды, сонымен қатар жер бедерінің түрлі сандық сиаттамаларын (орташа биіктік, көлбеулік, өзен территориясының жиілігі жəне т.б.) өлшеу тəсілдерін көрсетеді. Мысалы, геоморфология саласында картометрия əдісі көп қолданылады.

Изосызытар- (гр.«изос»-бірдей, біркелкі) карталардағы құбылыстардың бірдей сандық көрсеткіштерін қосатын қисық сызықтар. Олар жауын-шашын, климаттық карталарда кездеседі. Изосызықтарға горизонтальдар да жатады.